Flor da cantiga

No#rico#tesouro#da#literatura#popular#galega#–creación#secular#do#noso#pobo4#a#

cantiga#(ou#cántiga)#ocupa#o#lugar#preferente.#

Cantigas#que#se#cantaban#nos#fiadeiros,#nas#esfol adas#e#seituras,#nas#vendimas#

e#demais#labores#agrícolas#comunitarios.#

Cantigas#que#se#cantaban#nas#festas#anuais,#do#Aninovo#ao#Nadal,#nas#romaxes#

e#outras#celebracións#da#vida#campesiña.#

Cantigas#que#se#cantaban#nas#ruadas,#nos#parrafeos#e#nos#desafíos#de#mozos#e#

mozas#entre#a#rexouba#e#o#namoro.#

Cantigas#que#os#galegos#seguimos#a#cantar#aínda#moitas#veces#en#xuntanzas#e#

festas.#Hainas#de#variadas#rimas#e#ritmos,#ledas#e#tristes,#profundas#e#retranqueiras,#de#

amor#e#de#aguil ón,#saudosas#e#alegres,#sinxelas#e#requintadas.#

Testemuña# da# vida# e# das# lideiras# de# xeracións,# as# nosas# cantigas# son# tan#

diversas#en#estilo,#contido#e#intención#como#diversa#foi#a#xente#que#contribuíu,#pedriña#

a#pedriña,#a#erguer#ese#magnífico#monumento.#

Reflexo# ás# veces# de# épocas# pasadas,# moitas# outras# veces# as# cantigas# son#

intemporais,# válidas# para# calquera# época,# e,# daquela,# para# este# noso# tempo,# para# a#

vida# actual.# E# mesmo# se# o# seu# momento# estelar# pasou,# hai# novas# cantigas# que# se#

incorporan#a#ese#acervo,#como#as#dos# regueifeiros#que#aínda#perviven,#as#dos#maios#

que#aínda#se#celebran#ou#as#do#Entroido#que#sempre#renace.#

Traemos# aquí,# peneirado# nas# principais# recol eitas# dos# nosos# folkloristas# e#

etnógrafos,#un#feixe,#un#brazado#de#cantigas,#nunha#escolma#por#forza#subxectiva,#para#

ilustrar#como#moitas#delas#conservan#incólume#a#súa#fermosura,#a#súa#retranca,#o#seu#

ferrete#ou#a#súa#mensaxe.#Para#que#as#utilicemos#e#as#transmitamos.#Ou#para#que#as#

renovemos#coa#nosa#aportación:#

#

#

Quixen buscar un galano

pra lle dar á miña amiga

e o mel or que eu atopei

foi o da flor da cantiga

##

########

######################

CANTIGA'POPULAR'E'LITERATURA'DE'AUTOR'

##

As#cantigas#populares#–coma#os#contos#e#os#demais#xéneros#transmitidos#pola#

tradición#oral4#tiveron#inevitablemente#autor.#Non#foi# o)pobo#senón#persoas#concretas#

quen# as# compuxeron.# Igualiño# que# a# literatura# “de# autor”.# O# que# acontece# é# que#

mentres#esta#conserva#o#texto#establecido#por#escrito#por#quen#a#compuxo,#os#xéneros#

transmitidos#oralmente#–só#de#memoria4##coñeceron#variantes#e#versións#que#se#foron#

introducindo# co# tempo.# Chamámosl e# literatura# popular# porque# un# pobo# faina#

colectivamente# súa# e# aporta# anonimamente# co# paso# dos# anos# esas# variantes# e#

incorporacións.#

#

As#primeiras#publicacións#da#nosa#poesía#oral#datan#do#século#XVIII,#en#calidade#

de#sinxelo#acompañamento#da#poesía#culta#de#autores#como#o#cura#de#Fruíme#ou#de#

ilustración#de#viaxes#e#estudos#de#eruditos#como#Sarmiento#e#Sobreira.#Será#a#partir#da#

segunda#metade#do#século#XIX#cando#comezará#o#interese#por#ela#propiamente,#baixo#

unha#óptica#folclorística#ou#filolóxica.#É#desa#época#da#que#datan#as#primeiras#grandes#

compilacións#como#as#de#Pérez#Ballesteros,#Saco#e#Arce##e#Valladares#(aínda#que#estas#

dúas#terán#que#agardar#moitos#anos#para#seren#publicadas#completas),#compilacións#

que# serán# continuadas# polos# etnógrafos# da# Xeración# Nós# –nomeadamente# Xaquín#

Lourenzo4#e#os#estudos#e#monografías#que#chegan#aos#nosos#días#(Cabanil as,#Fraguas,#

Rielo# Carballo,# Rico# Verea,# etc.).# Unha# obra# fundamental# que# recol e# case# todo# o#

publicado#nos#séculos#XVIII#e#XIX#é##a#de#Domingo#Blanco#Pérez# A)poesía)popular)en) Galicia.#Igualmente#deste#autor#é#unha#utilísima# Historia)da)literatura)popular)galega.)

#

A# xénese# das# nosas# cantigas# é,# evidentemente,# ben# anterior# á# súa#

“presentación#en#sociedade”#no#século#XVIII.#No#mesmo#medievo#hai#nas#composicións#

dos#poetas#dos#cancioneiros#ecos#certos#da#poesía#popular.#

#

O#diálogo#entre#a#poesía#de#autor#e#a#poesía#popular#é#constante.#Lembremos#

como#Rosalía#–ao#igual#que#outros#poetas#doutras#linguas4#glosa#cantigas#tradicionais#

nos#seus# Cantares)Gal egos.#E#como#poesías#escritas#por#Rosalía#ou#Curros#pasarán#á#

transmisión#colectiva#como#pezas#populares#anónimas.#

#

Eduardo#Pondal#improvisou#un#día:#

##

Cando)Eduardo)Pondal)

)

a)unha)ventana)se)asoma,)

)

sal)narís,)narís,)narís,)

)

e)a)cara)de)alí)a)unha)hora)

))

O#poeta,#xa#vel eiro,#seguramente#tiña#en#mente#unha#cantiga#popular#

##

Eu)petei)á)túa)porta,)

e)no)mesmo)punto)e)hora)

saíume)narís,)narís,)

e)a)cara)de)alí)a)unha)hora)

)#

A#menos#que#non#fose#a#improvisación#do#bardo#bergantiñán#a#que#prendese#

na#memoria#popular.#

#

Escritores# como# o# mencionado# Marcial# Valladares# ou# Victoriano# Taibo#

compuxeron#numerosas#cantigas#que#logo#pasaron#ao#pobo.#

#

Nese# diálogo# entre# poesía# de# autor# e# poesía# popular ,) nesa# influencia# mutua:#

como#interpretarmos#esta#cantiga#cantada#como#parte#do# Alalá)de)Muxía?#

##

Nosa)Señora)da)Barca,)

)

Nosa)Señora,)valeime,)

)

estou)no)medio)do)mare,)

)

non)hai)barqueiro)que)reme)

))

Trátase# dunha# lembranza# do# coñecido# poema# de# Mendiño# ( E) cercaron.mi) as) ondas)do)alto)mar…)Non)hei)barqueiro)nen)remador),#eco#vivo#a#través#dos#séculos,#ou#

dunha#sorprendente#coincidencia,#casual#produto#da#mesma#angustia#que#inspira#aos#

dous#autores?#

##

#

#######################

##########

MÉTRICA,'RIMA'E'RITMO'DA'CANTIGA'POPULAR'GALEGA'

#

Pouco#sabemos#da#poesía#popular#galega#anterior#ao#século#XVIII.#Parece#que#

abundaban# os# dísticos# (ou# pares# de# versos)# de# arte# maior# (e# dicir,# de# máis# de# oito#

sílabas)#e#rima#consoante,#seguidos#dun# retrouso,#un#verso#que#se#repite#ao#final#de#

cada# estrofa.# Era# frecuente# neles# o# aire# de# muiñeira,# baseado# no# ritmo# ternario,# a#

división# do# verso# en# dúas# partes# ou# hemistiquios) de# cinco# ou# seis# versos,# e# na#

acentuación#característica#(coincidente#coa#pronunciación#oral#da#frase#ou#forzándoa,#

arrastrada# pola# música).# Abundaban# como# procedementos# estilísticos# o# paralelismo#

(repetición#dun#elemento#ou#dun#verso#na#estrofa#seguinte#formando#unha#estrutura#

paralela)#e#o# leixaprén#(retomar#para#o#comezo#dunha#estrofa#un#elemento#ou#verso#da#

estrofa#anterior.#

Esta# métrica,# rima,# ritmo# e# procedementos# estilísticos# están# presentes# nos#

nosos#poetas#medievais,#como#podemos#ver#nesta#composición#de#Martín#Códax:#

#

Mia)irmana)fremosa,)treides)comigo)

a)la)igreja)de)Vigo,)u)é)o)mar)salido,)

)))))e)miraremos)las)ondas.)

)Mia)irmana)fremosa,)treides)de)grado) a)la)igreja)de)Vigo,)u)é)o)mar)levado,)

)))))e)miraremos)las)ondas.)

)A)la)igreja)de)Vigo,)u)é)o)mar)salido,) e)verrá)i,)mia)madre,)o)meu)amigo)

)))))e)miraremos)las)ondas.)

)A)la)igreja)de)Vigo,)u)é)o)mar)levado,) e)verrá)i,)mia)madre,)o)meu)amado)

)))))e)miraremos)las)ondas.)

))

)

Posteriormente#produciuse#unha#evolución#na#forma#que#fixo#triunfar#a#estrofa#

de# catro# versos# octosílabos# con# rima# asoante# nos# pares# e# libre# nos# impares,# forma#

denominada# en# Portugal# quadra.# Esta# é# a# que# en# Galiza# se# coñece# por# antonomasia#

como ) cantiga.# Existen# na# poesía# oral# galega# outras# estrofas# de# distinto# número# de#

versos,#sílabas#ou#rima#aínda#que#o#predominio#da#devandita#fíxose#esmagador.#

#

Con# todo,# falaremos# brevemente# da# triada,# terceto# ou# estrofa# de# tres# versos#

na#que#riman#en#asonante#o#primeiro#co#terceiro.#Esa#estrofa#acompañaba#o# cantar)de) pandeiro) ou ) ruada,# e# algúns# autores# quixeron# ver# nela# –ao# parecer# erradamente4# a#

supervivencia#dunha#antiga#estrofa#celta.#A#triada#é#abundante,#e#moitas#estrofas#de#

catro# versos# son# adaptación# de# triadas,# normalmente# pola# repetición# dun# verso# ao#

comezo#aínda#que#tamén#se#pode#repetir#un#elemento#só#ou#incorporar#un#verso#novo.#

Puidera# ser# tamén# que# a# triada# fose# a# redución# da# cuarteta# ou# cuadra,# pero# o# máis#

probable#é#o#contrario.#

#

Reproduciremos# varias# cuartetas# subliñando# o# verso# introducido# para# mel or#

resaltar#o#terceto#orixinal:#

# Non)chas)quero,)non)chas)quero, #

)

castañas)do)teu)magosto,)

)

non)chas)quero,)non)chas)quero,)

que)me)cheiran)ao)chamosco)

))

Canta)a)rula,)canta)a)rula,)

)

canta)a)rula)naquel)souto,)

)

coitadiño)do)que)espera)

)

polo)que)está)da)man)doutro)

))

Dime)ti,)miña)meniña,)

)

o)que)pregunta)non)erra:)

)

por)botarl e)un)eixo)ao)carro)

)

canto)levan)nesta)terra?)

)## A# muiñeira) seguiu#tendo#gran#presenza#na#literatura#oral#(non#esquezamos#que#

a#maioría#das#cantigas#cantábanse#e#bailábanse,#é#dicir,#dependían#da#música)#e#moitas#

veces#aparecen#transcritos#en#versos#de#cinco#ou#seis#sílabas#(ou#de#cinco#e##mais#de#

seis)# os# hemistiquios# dos# antigos# dísticos# de# dez,# once# ou# doce# sílabas.# Velaquí# tres#

exemplos:#

##

Fun)ao)muíño)

)

do)meu)compadre,)

)

fun)polo)vento,)

)

vin)polo)aire)

))

Beiriña)do)río)

)

choraba)Tomasa,)

)

que)non)tiña)viño)

)

dentro)da)cabaza)

))

Cego)casado)

)

con)nena)bonita,)

)

o)susto)do)corpo)

)

non)se)l e)quita)

)#

As#cantigas#de#catro#versos#adoitan#formar#unha#unidade.#Por#exemplo:#

##

O)rei)mandou)unha)carta)

)

dentro)dunha)mazaroca:)

)

que)os)casados)beban)viño)

)

e)os)solteiros)auga)choca)

))

Mariquiña,)ti)es)o)diaño)

)

que)me)andas)atentando:)

)

quer)no)río,)quer)na)fonte)

)

sempre)te)encontro)lavando)

)

Excepcionalmente,# a# unidade# temática# desenvólvese# nun# conxunto# de# dúas#

estrofas:#

# Pasei)pola)túa)porta,)

erguín)os)ol os)e)vin)

)un)letreiro)que)dicía:)

“Ti)non)eres)para)min”.)

)Eu,)como)sabía)ler,)

)quitei)ese)e)puxen)outro:)

“Se)eu)non)son)para)ti,)

ti)pra)min)non)es)tampouco”.)

) Pode,#dentro#da#cantiga,#ter#lugar#un#diálogo:#

# TSan)Adrián)é)pedreiro,)

pedreiro)san)Adrián.)

TNon)é)tal,)que)é)mariñeiro,)

que)ten)a)barca)no)mar.)

) Existen#xéneros#baseados#no#intercambio#de#cantigas,#como#o# parrafeo,#no#que#

un#mozo#e#unha#moza#dialogan#a#través#delas:#

# TÁ)túa)porta)me)tes)

coma)un)feixe)de)leña,)

)agardando)a)resposta)

que)da)túa)boca)veña.)

)TA)resposta)téñoa)dada,)

)mociño,)ti)a)dixeches,)

)se)non)sabes)o)camiño)

)torna)por)onde)viñeches.)

)TO)camiño)de)onde)vin,)

etc.#

) Outro#diálogo#é#o#do# desafío,#disputa#real#ou#finxida,#no#que#dúas#persoas#ou#

membros# dun# bando# e# outro# (participantes# nunha# regueifa# ou# mozos# e# mozas,# por#

exemplo ))#se#enviaban#aguil óns#e#retranca:#

# TSe)querendes)desafío,)

)pola)punta)do)coitelo,)

)se)querendes)desafío,)

mozas)do)pano)marelo)

)TSe)querendes)desafío,)

)mozos)das)caras)borradas,)

)se)querendes)desafío)

)levarendes)polas)barbas)

)TSe)querendes)desafío,)

vámolo)logo)empezar,)

etc.#

#Nestes#diálogos,#ademais#dos#procedementos#do#paralelismo#e#o#leixaprén,#é#

moi#usado#o#emprego#dun#patrón#que#serve#de#modelo#para#facilitar#a#improvisación.#

Así#os#que#comezan#por# Teño)unha)herba)na)horta)que)l e)chaman…) Por#exemplo:#

# Teño)unha)herba)na)horta)

que)l e)chaman)aceruda,)

)o)que)se)ha)de)pór)comigo)

ha)de)ter)a)lingua)aguda)

)Teño)unha)herba)na)horta)

que)l e)chaman)amarola,)

para)te)pores)comigo)

cómpreche)un)ano)de)escola)

)Teño)na)herba)unha)horta)

que)l e)chaman)a)laverca,)

inda)te)hei)deixar)quedar)

cun)palmo)de)boca)aberta)

)Teño)unha)herba)na)horta)

que)l e)chaman)o)desdén,)

inda)podías)pagar)

a)quen)te)na)casa)ten)

#

#

Magnífica# xoia# da# nosa# cultura,# a# cantiga# seguirá# viva,# repetida# e# recreada,#

cantada#e#musicada,#bailada#e#recitada,#mentres#o#pobo#galego#manteña#a#súa#lingua#e#

a#súa#capacidade#lírica#e#expresiva,##como#fermosa#contribución#ao#patrimonio#cultural#

da#Humanidade.#

#

O cantar do galeguiño

é un cantar que nunca acaba,

empeza por tailalila

e sigue por tailala

# )

O TEMPO E A NATUREZA

Ano novo, con ben veñas,

coma o sol entre as estrelas,

os cabritos coas cabras

e os años coas ovel as

Febreiriño corto,

cos teus vinteoito,

se duraras máis catro

non quedara can nin gato

nin ratiño no buraco

nin cornas ao carneiro

nin ovel as ao pregoeiro

Día de Entroido

e día de Pascua,

cada larpeiro

na súa casa!

Marzo marzán,

pola mañán cariña de rosa

e pola tarde cara de can!

Canta, cuco! Canta, cuco,

que xa cantou a bubela!

Cantan os bechiños todos

no tempo da primavera!

Xa nace o trigo,

xa temos pan!

Xa canta o cuco,

xa temos vran!

Catro aves escol idas

son as que pasan o mar:

o cuco e mais a anduriña,

a rola e o paspal ás

Na viga do meu sobrado

decote pon a anduriña,

dorme no niño de noite,

espértame polo día

A rola vaise queixando

que l e roubaron o niño.

Non o fixeras ti, rola,

tanto á beira do camiño!

A aquela pombiña branca

que está no fondo da eira

non lle me tires o tiro,

que é a miña compañeira!

A perdís anda no monte,

o perdigón no valado,

a perdís anda dicindo:

“Ven acá meu namorado!”

Eu ben vin estar o moucho

enriba daquel penedo.

Non che teño medo, moucho!

moucho, non che teño medo!

-Quen son aqueles tres mozos

que van por aquel portelo?

-O lagarto e mais o sapo

e tamén o escaravel o

O meu amor vai no porto

buscar unha caramuxa,

quen ten rabia que rabee,

quen ten catarro, que tusa

O camarón na súa cova

é un bicho moi valente,

mais en quedando durmido

déixase ir pola corrente.

Alá vai, vela alá vai,

a raposa polo prado,

alá vai, vela alá vai

co rabiño levantado!

A marrán, de tres semanas,

o cabritiño, dun mes,

a meniña, de quince anos,

e o galán, de vinte e tres

A iauga pra nos lavare,

o leite pra nos nutrire,

o viño pra bendicire

e o mel para namorare

Aluméame, estreliña,

estreliña da fortuna!

Aluméame, estreliña,

En canto non ven a lúa

Vámonos de aquí, que é hora!

Vaise o carro das estrelas

e eu non quero durmir fóra!

Eu pedinlle leite á vaca,

a vaca pediume herba,

a herba pediume prado,

o prado pediume rega

Unha rosa de cen fol as,

un caravel encarnado,

unha ponla de romeu,

fan amoroso regalo

Aparta, loureiro verde,

deixa clarear a lúa!

Estou perdido no monte,

non vexo cousa ningunha!

Por baixo da oliveira

dá gusto parrafear,

ten a folla miudiña

e non a fura o luar

A castaña no ourizo

eu ben vos sei o que fai:

se é que está verde, madura,

se é que está madura, cai

O carballo da portela

ten a folla revirada,

que l a revirou o vento

unha mañán de xeada

Ao carbal o da portela

pónsel e a fol a vermel a,

foi que veu por riba dil

o demo dunha centel a

O carballo da portela

xa non ten fol a ningunha,

que l as foi levando o vento,

todas, todas, unha a unha

O carballo da portela

ten tres carros de madeira,

un é teu, o outro meu

e o outro de quen o queira

Teño unha casa no monte

con piñeiros de arredore

e unha fonte con salgueiros

onde canta o reiseñore

AS NAIS E OS NENOS

Ao soliño que me quenta

heille de buscar o xeito:

cando raia estou na cama,

cando se pon xa me deito

Arrurrú, meu corazón,

cando sexas grande

fareiche un pantalón

Arrú, arrú, meu meniño,

arrú, arrú, meu rapás,

arrú, arrú, meu meniño,

ben arruadiño vas

As galiñas dan os ovos,

os ovos dan os pitiños,

das falas nacen amores,

dos amores os fil iños

Calái, non facer barul o,

que está o meu neno,

estanl e saíndo os dentes

porque aínda é moi pequeno

Cando a falaren comezan

os meniños pequerrechos

só os entenden as nais

pois pra elas non hai segredos

Dúrmete, meu neno!

dúrmete, meu sol!

Dúrmete anaquiño

do meu corazón!

Entrái ben devagariño,

non vaiandes topexar,

que está durmindo o meniño,

non o fagandes chorar

Entre bicos e cantigas

hei durmir o meu neno,

farei namentra o trabal o

que por faguer inda teño

Este neno ten soniño,

ten ganiñas de durmir,

ten un olliño pechado,

outro non o pode abrir

Meniño, meu amantiño,

dúrmete e non chores máis,

que inda teñen que faguere

moito trabal o teus pais

Miña boca que te abres

con ganiñas de te abrir,

ou é sinal que tes fame

ou é que queres durmir

Miña meniña é aguda,

coma ela outra non hai,

inda non ten oito meses

e xa fala coa súa nai

Non te troco, meu meniño,

non te troco, meu amor,

nin pola prata da lúa

nin polo ouro do sol

O laranxo cando nace

a fol a pequena ten,

pequeniño é meu amor

e mais eu quérol e ben

O meniño quer durmir,

súa nai está cantando,

durme, meu ruliño, durme,

que eu che estarei arrolando

Paxariños que voades

polas follas dos loureiros,

deixade durmir o neno,

que está no sono primeiro

Pedro Chosco é meu amigo

que me ven visitar,

cando Pedro Chosco ven,

horas son de me deitar

Teño eu unha fil iña,

lista coma un allo é,

inda non me ten un ano

e xa anda polo pé

Miña nai, como é tan probe,

cando non ten que me dare

éncheme a cara de bicos

e despois rompe a chorare

Miña nai é unha rosa

e eu son filla da roseira.

Como me eu hei de apartar

de rosa que tanto cheira?

Miña nai, miña naiciña,

como a miña nai ningunha,

que me quentaba a cariña

co caloriño da súa

Moito quero a miña nai,

que l e debo obrigación,

que me trouxo nove meses

de par do seu corazón

HUMOR E RETRANCA

Aló enriba, non sei onde,

había non sei que santo,

que rezando non sei que

gañábase non sei canto

Aló na banda do río

ten meu pai un castiñeiro,

bota castañas no outono,

uvas no mes de xaneiro

Ao criado do gaiteiro

déronl e un oso a xantar,

dixo que se fora un can

tiña ben en que ril ar

A túa mul er, Farruco,

éche ben cumprimenteira,

co rabo dunha sardiña

comeu unha bola enteira

Cando meus sogros fan festa

dá gusto ser convidada:

meu sogro acaba co viño,

miña sogra coas talladas

Cando un pucheiro se creba

mércase na feira outro;

o meu Xan xa vos vai canso,

xa necesito home novo

Deiteime na miña cama,

durmín un sono lixeiro:

deiteime no mes de abril

e erguínme no de xaneiro

Do queixo non che me queixo,

que o queixo ben che me sabe,

quéixome de quen mo vende

que non mo deixa de balde

Eu ben vin estar o cuco

enriba do paspal ás,

se foi verdade ou mentira,

mira a min que se me dá!

Eu petei á túa porta

e no mesmo punto e hora

saíume narís, narís,

e a cara de alí a unha hora

Eu queríame casare:

-Miña nai, non teño roupa!

-Casa, miña fil a, casa!

Cunha perna tapa a outra!

Fun ao monte por sardiñas,

fun ao mar cargar de toxo,

polo monte fun nadando,

polo mar nun burro coxo

Fun aos figos á pereira,

n’atopei senón cereixas,

veu o dono das mazáns:

“Deixa quedar as ameixas!”

Mariquiña, se che pesa

o amor que me tiveche,

dáme os bicos que che eu dei,

eu dareiche os que me deche

Miña nai deume unha tunda

e despois deume de bicos:

miña nai é garimosa

coma o bexato cos pitos

Miña nai é chocolate

e meu pai chocolateiro,

miña nai lambe as cazolas

e meu pai lambe os pucheiros

Miña nai e mais a túa

quedan no río berrando

por culpa dunha galiña

que ten amores cun galo

Miña nai matou un merlo

e meu pai unha paxara.

Alegría, meus irmáns,

que hoxe temos caldeirada!

Miña nai, por me casare,

prometeume canto tiña,

e agora que me casei

pagoume cunha galiña

Miña nai ten unto vel o

dun cocho que ha de matar,

tamén ten verzas na horta

das coles que ha de plantar

Na miña vida tal vin!

Na feira de Mentiráns:

unha cadela con pitos

e unha galiña con cans!

Non como verzas con unto

nin nabizas con aceite,

pra min non hai cousa boa:

tamén me fai mal o leite!

Non xantei nin merendei

nin hoxe probei bocado

senón un bolo de trigo

que tiña medio ferrado

O carballo dá castañas,

o castiñeiro cereixas,

o pexegueiro da horta

está cargado de ameixas

O corazón dunha pulga,

quen o soubera guisar!

Daba almorzo para catro,

merenda, cea e xantar!

O chasco e mais o carrizo

e mais o escaravello

andiveron aos moquetes

no medio do aparel o

Onte mesmo, pola tarde,

unhas lerchas de veciñas

cortáronme o meu vestido.

E sen tomarme as medidas!

O pisco e mais a carriza

trataron unha bailada;

cando o pisco daba voltas

o carrizo punteaba

Os suspiros dunha mincha,

as bágoas dun mexil ón,

os cantares dun percebe

fan chorar un camarón

O viño branco é meu primo,

o tinto é meu parente,

non hai festiña no mundo

onde o meu primo non entre

Para deprender a xastre

moito che me hei de aplicar!

Pra tomar logo as medidas

moito abrazo che hei de dar!

Pasei pola túa porta

e guichei polo ferrol o,

a meiga de túa nai,

meteume un pau por un ol o

Ao almorzo danme papas,

ao xantar papas me dan,

á merenda danme papas

e á cea papas sen pan

Podes falar o que queiras

e cantar o que che adoite,

cando ti dis que é de día

todos pensan que é de noite

Polo mar abaixo

vai unha tixela

chea de chourizos.

Quen me dera nela!

Polo mar abaixo

vai unha formiga

cunha man na testa

e outra na barriga

Polo río abaixo

vai unha sartén,

vai fritindo troitas,

han de saber ben!

-Preguiciña, queres pan?

-Si, señora, se mo dan

-Pois vai buscar o coitelo

-Ai, non, señora, non quero!

Púxenl e preito a un veciño

pola cuestión dun regueiro.

Perder, perdín canto tiña

pero amolar, amoleino!

Quixen facer un cigarro

por non perder o costume

e reparei que non tiña

tabaco, papel nin lume

Se túa nai quere reis

a baralla tenche catro:

rei de ouros, rei de copas,

rei de espadas, rei de bastos

Ser solteiro é boa cousa

e ser casado tamén,

deixarei pra cando morra

saber o que me convén

Se ti viras o que eu vin

na feira de Monterroso!

Vinte e cinco xastres xuntos

dacabalo dun raposo!

Teño un xuramento feito

e mais heino de cumprir:

O día do meu enterro

non hei de cantar nin rir

Un piol o polo monte

vai vestido de encarnado,

co seu machadiño ao lombo

para cortar un carballo

DISPUTAS E RETESÍA

Aínda che hei de botar unha,

aínda che hei de botar outra,

aínda che hei de botar unha

que che ha de queimar a roupa!

Asubía que vai vento!

Tamén eu asubiaba

cando era do teu tempo!

Asubíasme de lonxe

como a can que anda perdido,

eu non che son ningún can

que entenda por asubío!

Cara de pan barolento,

heiche de virar o coiro

co de fóra para dentro!

Castañas do teu magosto,

non chas quero, non chas quero,

que me saben ao chamosco!

Chamáchesme pera podre,

pera podre n’hei de ser,

que anque caia de madura

non has ti de me comer!

Dis que me deixas por outra,

eu deso me alegrarei,

que se por outra me deixas

eu por outro te deixei

Dis que te vas, que te vas!

Xa te podías ter ido!

Se te foras hai un ano

xa te tería esquecido!

Fágoche a cama no río

coa cabeciña nun toxo!

Vai de aí, barriga moura!

Mesmo me estás dando noxo!

Inda non es do meu gusto!

Inda non es do meu xeito!

Inda tu non es a dama

que na miña cama deito!

Inda te hei de ver, bo mozo,

trabado de pés e mans,

cunha chocalla ao pescozo!

Inda vaias que non volvas!

Desaparecido sexas!

Inda che partan as pernas!

Pola mañán cego veñas!

Mociño que estás na porta,

espera máis un pouquiño!

Que está a cocer un corno,

comerás un bocadiño!

Moito miras para min!

Moito me chiscas o ol o!

Teño moito que faguer,

non teño tempo para todo!

Nabizas do teu nabale,

non chas quero, non chas quero,

Que me poden facer male!

Non botes tanto por ela!

Non teñas tanta fachenda!

Á túa porta non chegan

tantos carretos de renda!

Non pensei que a herba verde

ao pé do río secase!

Non pensei que a túa lingua

tanto de min murmurase!

Non teño medo aos teus ditos

nin medo do teu meigal o!

Que ando cunha vacaloura

e mais catro dentes de al o!

Non te quero, non te quero,

e mais na cara cho digo:

non me criaron meus pais

pra me casaren contigo

O cariño que che teño

e mais o que che hai de ter

caben na casca dun ovo

e inda non o han encher

Os amores que ti tes

son os que eu olvidei!

Andas apañando os bagos

da viña que eu vendimei!

Pensas que por seres rico

xa me tes na túa mau!

Moitas serdas ten o porco

e non pasa de marrau!

Quen me dera un ovo cru

para mol ar en aceite,

pra l e dar a este lambón

que ten a cara do leite!

Salgueiro prende de póla,

ameneiro de raís;

amores que fostes doutro

xa para min non servís!

Tanto se me dá por ti,

cara de fregar as olas,

tanto se me dá por ti

como ao gato por cebolas!

Teño de plantar un pino

enriba do teu tel ado,

cando o pino bote flores

estarei ao teu mandado

Teño na horta unha herba

que vai por riba do muro,

para contestar comigo

tes o bico fociñudo

Ti botáchesme unha cántiga

e eu contesteiche ao momento,

se a túa traguía sal,

a miña leva pemento

Xa non che digo máis nada,

peteiro de garza fina,

ollos de gata raxada!

AMOR E AGARIMO

A fol a do olmo vira

pero eu non hei virar,

a folla deixou o olmo,

eu a ti non te hei deixar

Aí tes o meu corazón,

se o queres matar ben podes,

pero como ti estás dentro,

tamén se o matas ti morres

A lúa vai encuberta,

a min pouco se me dá,

que a lúa que me alumea

dentro do meu peito está

Amoriños collín

na beiriña do mar.

amoriños collín,

non os poido olvidar!

Á oliveira da serra

o vento léval e a flor,

só a min ninguén me leva

da beira do meu amor

Ao pasar pola botica

tiráronme cun limón,

o limón deume nos ol os,

o zume no corazón

Aquela que ven aí

parece a miña primiña,

ten os olliños castaños

e a boquiña vermel iña

A raia do sol, meniña,

na túa cama vai dar.

Que moito, pois, que te eu busque

cando te o sol vai buscar!

A raíz do toxo verde

é moi mala de arrincare;

os amoriños primeiros

son moi malos de olvidare

As estrelas corren, corren,

todas nunha carreiriña,

tamén corren os amores

da túa man para a miña

As estreliñas do ceo

non son para comparar

coa rapaza feiticeira

que a min me ha de namorar

A teu pai chámanl e o cuco,

á túa nai a cucaina,

a teus irmáns os cuquiños

e a ti a cucarandaina

Baila, nena! Baila, nena,

e non deixes de bailare!

Que as estrelas tamén bailan

e non deixan de alumare!

Ben te vin estar no leito

envolta en panos de liño,

tiñas unha man no peito

sobre do corazonciño

Cando a lebre diga misa

e o raposo sexa frade,

daquela, meu queridiño,

que a nosa amistade acabe!

Cando as pedras deren gritos

e o sol parare de andar

e o mar non tivere auga,

heime de ti de apartar

Cando o sol da tarde bate

nos cristais da túa casa,

eles topacios parecen,

fogueiras en que se abrasa

Canta, miña queridiña!

Canta, que eu che axudarei!

Se non che axudar, meniña,

é que máis non poderei

-Cantan os galos pra o día,

érguete, meu ben e vaite!

-Como me hei de ir, queridiña?

Como me hei de ir e deixarte?

Canta ti, gorxa de xílgaro,

que a de merlo xa cantou,

o cantar é alegría,

eu sempre a cantar estou

Caravel, caraveliño!

Caravel, tan linda flor!

Caravel tu es bonito

pero é máis o meu amor!

Catro con cinco son nove,

para doce faltan tres,

se che faltei algún día

aquí me tes outra vez

Como se colean as troitas no río!

Así se manea o teu corpo florido!

Como se colean as troitas na iauga!

Así se manea o teu corpo, salada!

Costureiriña bonita,

dáme unha agul a de prata

para tirar unha espiña

do corazón, que me mata

Críate, vaite criando,

rosa branca do xardín,

críate, vaite criando,

que te crías para min

Dáme da pera que comes!

Da mazán un bocadiño!

Da túa boca unha fala!

Do corazón un cariño!

Debaixo da auga nacen

cousiñas que saben ben,

eu tamén me vou criando

para o amparo de alguén

Dende a túa casa á miña

hai unha longa cadea,

toda chea de suspiros,

toda de suspiros chea

Dis que non quer túa nai,

tampouco non quere a miña,

en querendo ti e mais eu

temos a guerra vencida

Donairéate, meniña,

donairéate, meu ben,

dálle donaire a ese corpo

que o corpo donaire ten

Es branquiña coma o leite,

vermella coma o coral,

delgadiña de cintura

coma unha dama real

Eu ben cho dixen, Maruxa,

cen veces cho teño dito:

quérote polos quereres

como as nais aos seus ruliños

Eu col ín a flor do toxo,

que é a primeira que ven,

desde que te amei a ti

non amei a máis ninguén

Eu quixera ser merliño

e ter o bico encarnado

para facer o meu niño

no teu cabelo dourado

Meniña do pelo rizo!

Nena do pelo rizado!

Dendes que falo contigo

ando tolo namorado!

Meus ol iños de pracer,

se nacemos un pra o outro,

que l e habemos de facer!

Moreniña, moreniña,

morena coma unha amora!

Non sei que ten a morena

que a todo o mundo namora!

Namoreime da laranxa

porque ten a tona dura,

namoreime en ti, meniña,

porque che sentín cordura.

Non me tires con pedriñas,

que me vas partir a louza!

Tírame moitos biquiños

desa boquiña preciosa!

Non te quero por ser rica,

que xa sei que non a es,

quérote por bonitiña

e pola lei que me tes

Non vin rosa tan cheirosa,

caravel tan encarnado,

nin cara tan feiticeira

como a que teño ao meu lado

O carballo dá bogallas,

o castiñeiro ourizos,

os ollos da miña nena

para min sonche feitizos

O cariño que che eu teño

non é para ter a outro,

todas as horas te vexo,

todas me parecen pouco

Olvidarte a ti por outro

non o consinte o meu peito,

olvidar outro por ti

eso xa o teño feito

O mar dá bicos na area,

o orbal o dá na flor,

todo o que se ama se bica:

dáme un bico, meu amor!

O meu corazón che mando

cunha chave para o abrir,

nin eu teño máis que darche

nin ti máis que me pedir

O río cando vai louro

é que leva moita terra,

tamén eu te levaría,

meniña, pra a miña beira

Os teus ol os, queridiña,

non son pequenos nin grandes:

son como cunchas vieiras

que andan nas costas de Rande

Paxariño millarengo

que estás na punta do toxo,

moito me gustan a min

as nenas do pelo roxo!

Por ben que o loureiro medre

ao ceo non ha chegar,

por ben amores que eu teña

a ti non te hei de olvidar

Prende, salgueiriño, prende,

beira da fonte serena!

Tamén os meus ol os prenden

no corazón dunha nena!

Púxenme a contar estrelas

e eu a do norte deixei,

por ser a máis bonitiña

contigo cha comparei

Quen me dera verte sempre

trinta días cada mes!

Cada semana, seu día!

Cada día súa vez!

Quérote tanto, meniña,

quérote tanto, rapaza,

que o día que non te vexo

eu non sei o que me pasa

Repoliño repolado!

Quen che me dera, repolo,

na miña horta plantado!

Se chove deixa que chova,

se orbal a deixa orbal ar,

que eu ben sei dun abriguiño

onde me hei ir abrigar

Se queres que a lúa bril e,

pecha os ol os, meu amor,

que mentres os tes abertos

a lúa pensa que hai sol

Se soubera que ti dabas

pasadiñas por me ver,

tamén palabra che eu dera

de outros amores non ter

Teño lanchas, teño redes,

teño sardiñas no mare,

teño unha nena bonita:

pra que quero trabal are?

Teño fame, teño sede,

non é de pan nin de viño.

Teño fame dun abrazo!

Teño sede dun biquiño!

Tes os dentes tan pequenos

como areíñas de sal,

desde aquí están parecendo

bocadiños de cristal

Tes un caravel na boca

e os dentes son as folliñas,

e os teus ollos, meu amor,

inda han ser prendas miñas

Tes uns olliños na cara

que son liñas de bordar:

nacemos un para o outro,

que l e habemos de esperar!

Unha pera, dúas peras,

non tiña máis a pereira:

unha pera para min,

outra para a compañeira

Unha rosa non a queiras,

unha rosa non é nada:

iremos polas roseiras,

collerás unha manada

Unha vez caín no río,

outra vez caín no mar,

outra nos teus brazos, nena:

non me puiden levantar!

Vamos eu e ti, meniña!

Vamos, vamos, ti e mais eu!

Vamos eu e ti, meniña,

coller a flor do romeu!

Ven acá, sol dos meus ol os!

Ven acá, prenda querida!

Ti es un cravel encarnado!

Por ti perderei a vida!

Vente comigo, laranxa!

Vente comigo, limón!

Durmirás na miña cama

rente do meu corazón

Vinte vir polo camiño:

parecécheme unha rosa

no bico dun paxariño!

Vivan todas as mulleres,

as brancas e as moreniñas!

Eu, se me dan a escol er,

quedareime coas roxiñas!

TRISTURA E MÁGOA

Algún día algo, algo,

agora, malpocadiño,

xa non me queren as nenas

porque vou acabadiño

A rola que viudou

xurou de non ser casada,

nin pousar en ramo verde

nin beber en auga clara

Cada vez que considero

que de ti me hei de apartar

énchenseme os ol os de auga

e o corazón de pesar

Cantá, cantá, paxariños,

que eu tamén moito cantei!

Vós aínda comezades,

eu de cantar acabei!

Canta, paxariño, canta,

que me morreu o amor!

Canta e dálle consolo

ao meu probe corazón!

Canta a rula naquel souto,

coitadiño do que espera

polo que está na man doutro!

Estreliña do luceiro,

quen ten amores non dorme

senón o sono primeiro!

Non sei se cante se chore,

A min todo me dá pena:

se canto todo me esquece,

se choro todo me lembra

Paxaro que vas voando

e levas fío no bico,

traimo acó para coser

o meu corazón ferido!

Séntate nesta pedriña,

eu sentareime nestoutra

e axudarásme a chorar

a nosa fortuna pouca.

Tres días hai que non como

senón bagoíñas por pan:

estes son os desenganos

que os teus amores me dan

CAVILACIÓNS E PENSAMENTOS

Alcipreste non se rega

porque na lentura nace,

amor firme non se esquece

por ben trabal os que pase

A perdiz anda no monte

e todas as herbas come,

o abrazo dunha nena

tres días mantén un home

A que se casa cun vel o

non sei que graza l e atopa:

cando se deita di “Ai!”,

cando se ergue di “Opa!”

A un tempo non pode ser

o ter e mais o gastar,

e que luza o sol na herba

e que chova no nabal!

Catro cousas quere o amo

do criado que o serve:

tarde á cama, erguerse cedo,

comer pouco e andar alegre

Coloradiña da cara

eu non a quixera ser,

que a mazán que é colorada

todos a queren comer

Con castañas asadas

foxe o friíño,

con pescada salpresa

n’hai ruín viño

Danse bicos os paxaros,

bícanse a terra e o mare:

aqueles que ben se queren

por que non se han de bicare?

Din que o amor é rogado,

eu non l e rogo a ninguén

arrenego do amor

que a poder de rogos ven

Eu ben sei a quen dixeches

contos da noite pasada,

agora non has saber

da miña boca máis nada

Eu non quero ver tristezas,

quero o sol á miña beira,

onde a sombra o pan non crece

nin dá rosas a roseira

E un regalo da vida

ao pé da auga morar:

vou beber, se teño sede,

e, se calor, vou nadar

Felices os que se deitan

sen ansias en que pensar,

érguense porque espertan

e saben que han de almorzar

Funme deitar a durmir

ao pé da auga que corre,

e a auga foime dicindo:

“Quen ten amores non dorme”

Home de moita parola

gasta a forza en parolar,

e nin fai todo o que di

nin tampouco di o que fai

Hoxe eiquí, mañán alá,

pasadomañán na feira,

deste modo vai pasando

esta vida pasaxeira

Mais quero na miña porta

unha silva que me pique

que ter unha mala lingua

que a miña conduta quite

N’hai soberbia que non caia

nin pega sen mancha negra,

nin carne sen haber oso

nin macho sen haber femia

O ben querer, meu Antón,

vaiche no mirar dos ol os,

vaiche na risa da boca

e en ter pola noite soños

O bo tempo está no pote,

que en habendo de comer.

chova ou trone, vente ou neve,

ese bo tempiño é

O caravel cando nace

bota un cheiro que recende,

non hai cousa máis humilde

que un home cando pretende

O home de neno é rei

e de mozo capitán,

de casado pasa a burro

e de vel o queda en can

O mar anda que desanda,

anda que desaparece,

quen ten amores non dorme,

quen non os ten adoece

O mar tamén ten amores,

o mar tamén ten mul er:

está casado coa area,

dálle bicos cantos quer

O merlo canta na rama,

o peixe nada no mar,

o que vai camiño adiante:

que ha facer senón cantar?

O río cando vai cheo

leva carbal os e fol as,

tamén podía levar

as linguas marmuradoras

O zapato quere a media,

a media quere o zapato,

tamén a guapa meniña

quere un rapaciño guapo

Os cregos e os taberneiros

teñen moito parecido:

os cregos bautizan nenos

e os taberneiros o viño

Os homes, cando pretenden,

moito mel, moita manteiga,

e despois de casadiños

seica os ve algunha meiga

Polo río andan as lebres,

polo monte andan as troitas,

se che parecen mentiras

coma estas haiche moitas

Por cantar, rir e bailar

nunca se perdeu ninguén,

perdeuse por murmurar

da vida de cada quen

Quen me dera estar tan alto

como a estreliña do norte

para ver o que se pasa

na miña terra esta noite!

Quen me dera ter a min

a gargantiña dun galo,

cantar coma un reiseñor,

falar coma un papagaio!

Quen ten amores non dorme,

quen non os ten adormece,

quen os ten ao lonxe chora,

quen os ten preto padece

Sei cantar e sei bailar,

sei facer o que quixer,

tamén sei facer a risa

de quen a de min fixer

Teño andado moito á caza,

nunca vin unha carriza:

non sei se era dos cás,

se era da miña preguiza

Teño pena e alegría,

as dúas cousas a un tempo,

coa pena case que morro,

a alegría dáme alento

Terche moito non convén,

tampouco convén ter moito,

pro cómpre, por eso, ter

sexa moito sexa pouco

Todos me dicen que teño,

que dei en entristecer,

eu digo: “Non teño nada!

Algo xa quixera ter!”

CONSELLOS

Amoriño, non desprecies

o probe polo non ter,

que o rico pode faltar

e o probe non te querer

Andas como Xan do Monte

tirando pedras aos cans,

se queres saír de penas,

fala o que tes que falar

Cantái, meniñas, cantái

e alegrái o mundo todo!

Que as que non cantan nin bailan

están caíndo de sono!

Con xente que non coñezas

non gastes moita baral a,

porque se a gastas dirán

que algún xuízo che falta

Do que non sabes non fales,

que é mellor estar calado

que dicir barbaridades

Miña cuñadiña nova,

meu irmán éche pequeno,

se queres que medre logo

dálleme o almorzo cedo

Non digas que vai dereito

o cravo que torto entrou,

non digas que é carpinteiro

quen nunca táboa labrou

Non hai cantiga no mundo

que non teña o seu refrán,

nunca ninguén faga conta

senón do que ten na man

Non te cases sen miralo,

rapaces haiche ben deles,

todiños valen moi pouco:

sonche mel or as mul eres!

Non te poñas tan chatento,

que cada un sabe o seu:

ves o lixo nos meus ollos,

non ves a tranca nos teus

Palabriñas, palabriñas,

todo se volven palabras,

se buscas algo con elas

sáenche as contas furadas

Esta vai por despedida

na pela dunha mazán.

Non cantemos hoxe todo!

Deixemos para mañán!

Table of Contents

Iniciar