Cyrano de Bergerac

Os Estados e Imperios

da Lúa

Esta obra é distribuida baixo licenza Creative Commons 2.5

1

Citar como:

Cyrano de Bergerac: Os Estados e Imperios da Lúa.

Tradución ao galego de Henrique Harguindey.

http://palabras desconxeladas.gal

Cyrano de Bergerac. Moi coñecido, e polo mesmo moi descoñecido.

Paradoxalmente, a atractiva obra de teatro de Edmond Rostand

-coas súas numerosas versións cinematográficas, que espallaron

mundialmente o nome daquel- embazou a plena autenticidade do

transmitido, ao se fundar só en determinados aspectos e momentos e

ao inventar mesmo trazos e relacións do seu Cyrano. A persoa do

escritor Savinien de Cyrano redúcese ao simple personaxe do heroe,

desaparecendo –envolveita en xogos de artificio- a crítica

2

inconformista dun ser en pugna contra os que pretenden impedir a

explicación racional do mundo e contra todo tipo de dogmas. O

Cyrano que cuestiona todo desaparece na peza ante un Cyrano

ousado e galante no eixo central do amor calado pola súa curmá

Roxana, o que falsea a realidade histórica por máis que se basee nela.

Por iso cómpre lermos directamente a súa obra, viaxarmos a

esoutro mundo, a esoutros mundos da diferenza e da pluralidade. Da

liberdade.

SAVINIEN DE CYRANO

3

A vida

Nacido en París en 1619, Savinien de Cyrano procede, pola

parte do pai, dunha familia de comerciantes e, pola da nai, dunha da

pequena nobreza ascendente ; diversos membros dela ocupan

importantes cargos na Corte e no aparato do Estado. Algúns están

ligados ao sector máis ultra do catolicismo ( Parti dévot ou Confrérie

du Saint-Sacrement) que tiña un gran poder político e era promotor

dos « directores de conciencia » ridiculizados por Molière no Tartufo.

A súa vida e a súa obra estivo durante séculos soterrada pola

lenda, mais pouco a pouco, principalmente dende principios do

século XX, as lagoas se van enchendo malia persistiren aínda

períodos de escasa información disponíbel na súa biografía.

Ingresa moi novo no exército, aínda que a súa carreira militar é

corta debido a dúas graves feridas (unha de fogo de mosquete en

1639 e outra de espada en 1640) que o obrigan a abandonar a

profesión das armas e lle deixarán secuelas. Aos 21 anos volve ao

estudo no Colexio de Lisieux, da Universidade de Paris, e non remata

pois abandona para seguir os cursos do filósofo materialista Gassendi.

Toma tamén leccións de armas e de danza

Comeza a escribir e móvese en medios da corrente filosófica

libertina e do xénero burlesco, levando unha vida pouco conforme co

canon social imperante e coa súa orixe familiar. Lígase a un grupo

de escritores –mozos e non- entre os que están Bernier, Chapelle,

Le Bret, Dassoucy, Royer de Prade, La Mothe le Vayer e outros. Nese

momento asina con diversos nomes, entre eles Cyrano de Bergerac

ou sinxelamente De Bergerac, baseado nunhas terras que seu pai

tivera na rexión parisiense. Cyrano publica en introducións das obras

dos seus amigos gabanzas en prosa ou verso, normalmente asinadas

con simples siglas.

Sofre estreitez económica, muda con frecuencia de domicilio e

acóllese ao favor de mecenas e protectores que o amparan. Ao

morrer seu pai, en 1648, Cyrano goza dunha herdanza que logo se

evapora, polo que, para sobrevivir, volve aceptar a protección de

4

mecenas como o duque de Arpajon ou Tanneguy Renault des

Boisclairs.

Escribe a comedia Le Pédant Joué e a traxedia La Mort

d’Aggripine, e a partir de 1650 é citado abondosamente como autor

de Os Estados e imperios da Lúa, que tería circulado manuscrito.

A representación de La Mort d’Agrippine en 1653 valerálle a

acusación de ateísmo.

En 1654 logra que o libreiro Charles de Sercy publique La Mort

d’Agrippine e mais as Œuvres diverses que conteñen as súas Lettres

e Le Pédant Joué.

Unha grave ferida na cabeza, produto dun accidente ou dunha

agresión, provocará a súa morte en 1655, aos 35 anos en Sannois, na

casa dun seu curmán que o acollera.

Postumamente, en 1662, o editor Charles de Sercy publicará en

1657 Les États et Empires de la Lune, cuns textos censurados e

alterados por Henri Lebret, e en 1662 o mesmo Sercy tirará á luz Les

États et Empires du Soleil, en edición de Abel de Cyrano, o irmán máis

novo do autor.

A obra

A produción coñecida de Cyrano –como vimos ao relatar a súa

vida- é escasa : algunha peza de teatro, poesías e cartas de contido

lírico, amoroso e satírico, composicións de enxeño, etc. a maiores da

prosa de O outro mundo ou os Estados e Imperios da Lúa, Os Estados

e Imperios do Sol e fragmentos dun tratado de Física.

O outro mundo: os Estados e Imperios da Lúa

Non coñecemos a data exacta de composición de Os Estados e

Imperios da Lúa. Parece que en vida de Cyrano xa tiña circulado

antes de 1650 unha versión manuscrita, mais os textos orixinais

desapareceron e non foi senón postumamente, en 1657, cando se

publica a primeira edición, unha edición censurada e retocada que

será a que impere durante séculos. O mesmo aconteceu con Os

Estados e Imperios do Sol, que o autor deixou sen rematar e que foi

publicada por primeira vez en 1662.

A localización de varios manuscritos de Os Estados e Imperios

da Lúa a partir de finais do século XIX posibilitou que se avanzase

grandemente na restitución do texto do autor. Non se trata de texto

escrito por Cyrano senón que os tres (os chamados manuscritos de

París, Munich e Sydney) parecen remontarse a un anterior.

5

Enxeñoso, poético e imaxinativo, o Cyrano creador acompáñase

do Cyrano divulgador que bebe en obras preexistentes filosóficas,

científicas e literarias (Luciano, Lucrecio, Gassendi, Montaigne, Sorel)

e particularmente na viaxe á lúa do inglés Francis Godwin The Man in

the Moone, publicada en inglés en 1639 e en francés en 1648. A

alusión a esta obra é manifesta na obra de Cyrano coa presenza na

lúa dese “pequeno español”, alusión ao González protagonista da de

Godwin.

As descubertas científicas, maiormente da Astronomía, e a

lectura de autores filosóficos e literarios sérvenlle a Cyrano para

enfiar un todo coa maior eficacia desa dúbida metódica que

manifesta o seu lema de apertura ante unha nova hipótese: “E mais

por que non?”.

A maiores, o irreverente Cyrano pasa pola caricatura

destronadora do burlesco a relixión irracional, a seudociencia caduca

e a filosofía aristotélica. Utiliza sistemáticamente a ironía e o

paradoxo. Baixo a forma dun mundo fantástico e de teorías de

personaxes extravagantes que non son compartidas polo protagonista

ou son rebatidas por outros personaxes “sensatos”, vemos desfilar

ideas tan perigosas para a ortodoxia como a negación da existencia

dos milagres, da inmortalidade da alma, da creación do mundo e da

propia existencia de Deus. Un vello recurso na historia do

pensamento co que Cyrano asumía un evidente risco, por moito que

“blindase” a narración ao amparala na “imaxinación”.

E aínda, alén do debate ideolóxico, é transparente a crítica ao

poder terreal, sexa nas alusións ás retractacións forzadas, como a

abxuración de Galileo, ou ás guerras nas que os reis humanos, ben a

salvo, fan que os pobos se maten entre eles.

Naturalmente, tamén hai na obra ficción e adiantamento de boa

lei. Sorprende, por exemplo, atopar unha sorte de walkman co que

escoitar audilibros nesa linguaxe musical dos habitantes “grandes”

da lúa.

É asimesmo ben destacar as alusións ao ocultismo e a Alquimia

que levaron algúns autores a interpretar a obra de Cyrano baixo ese

prisma.

A súa vida e obra –por riba dunha hipotética conversión á

ortodoxia católica nos derradeiros días- amosa un Cyrano en

permanente cuestionamento fronte a unha sociedade afogante que o

anatematizou pola súa condición homosexual e pola súa audacia na

desmitificación da doutrina imperante. Unha opresión e unha ameaza

que o fixeron fuxir e « viaxar » na procura de aire respirábel.

6

Na busca desoutro mundo afastado no que os habitantes, ao se

despediren, non lles desexan aos seus conxéneres « Ide con Deus »

senón « Pensade en vivirdes libremente ».

Principais edicións modernas das obras de Cyrano:

Les Œuvres libertines de Cyrano de Bergerac. Tome premier : L'Autre

monde: I. Les États et Empires de la Lune . Texte intégral, publié pour

la première fois, d'après les manuscrits de Paris et de Munich, avec

les variantes de l'imprimé de 1657 . II. Les États et Empires du Soleil,

d'après l'édition originale de 1 662. Tome second : Le Pédant joué, La

Mort d'Agrippine. Les Lettres. Les Mazarinades. Les Entretiens

pointus. Édition de Frédéric Lachèvre. Paris, Librairie ancienne Honoré

Champion, 1921.

L’Autre Monde. Les États et Empires de la Lune. Les États et Empires

du Soleil. Édition d’Henri Weber, Paris, Éditions Sociales, 1959.

L’Autre Monde. Édition de Claude Mettra et Jean Suyeux. Paris, Jean-

Jacques Pauvert, 1962.

Voyage dans la Lune. Édition de Maurice Laugaa, Paris, Flammarion,

Collection GF nº 232, 1970.

Œuvres complètes. Édition Jacques Prévot. Paris, Belin, 1977

L’Autre Monde ou les Empires de la Lune, édition diplomatique de

Margaret Sankey, Paris, Lettres Modernes, 1995.

L'Autre monde : Les États et empires de la Lune. Les États et empires

du Soleil. Édition critique de Jacques Prévot. Paris, Gallimard,

coll. « Bibliothèque de la Pléiade », volume Libertins du XVIIe siècle ,

1998. (edición da que deriva en 2004 a da colección Folio classique,

nº 4110)

Œuvres complètes. Tome I. L’Autre Monde ou les États et Empires de

la lune. Les États et empires du soleil. Fragment de physique, Édition

critique. Textes établis et commentés par Madeleine Alcover, Paris,

Honoré Champion, 2000.

Œuvres complètes. Tome II . Lettres. Entretiens pointus. Mazarinades.

Édition critique, textes établis et commentés par Luciano Erba pour

les Lettres et Les Entretiens pointus et par Hubert Carrier pour Les

Mazarinades Paris, Honoré Champion, 2001.

Œuvres complètes. Tome III. Théâtre. Édition critique, textes établis et

commentés par André Blanc. Paris, Honoré Champion, 2001.

7

Les États et Empires du Soleil, Chronologie, présentation, notes,

dossier, bibliographie, lexique, par Bérengère Parmentier. Paris,

Flammarion, coll. « GF » nº 1145, 2003

Os lectoras e lectoras non especializados terán moita utilidade

nas edicións de Jacques Prévot, na colección Folio, e as de Maurice

Laugaa e de Berangère Parmentier, na colección GF.

A nosa tradución

A nosa tradución segue o texto estabelecido na edición crítica

de Madeleine Alcover, probabelmente a maior especialista actual na

obra e na vida de Cyrano.

A lúa1 estaba na súa plenitude, o ceo estaba desembazado e

deran as nove da noite cando regresabamos dunha casa próxima a

París catro amigos e mais eu. Os diversos pensamentos que nos

produciu a visión desa bola de azafrán distraéronnos no camiño. Cos

ollos chantados nese gran astro, tanto un deles tomábao por unha

lumieira do ceo pola que se lubrigaba a gloria dos benaventurados,

como outro afirmaba que era a plaquiña onde Diana pon a secar os

colariños de Apolo, ou outro, aínda, exclamaba que podería ser o

propio sol, que, ao se ter despoxado das súas raiolas no serán,

andaba a alucar por un burato o que facían no mundo cando el xa non

estaba.

- Pois eu –dixen- desexando mesturar o meu entusiasmo co

voso, creo, sen me divertir nas agudas imaxinacións coas que lle

facedes cóchegas ao tempo para que corra máis a presa, que a lúa é

un mundo como este, ao que o noso lle serve de lúa.

A compaña obsequioume cunha gran gargallada.

1 Respectamos nos títulos e nos textos a grafía do autor, que, referíndose ao Sol, á

Lúa ou á Terra, unhas veces emprega a maiúscula e outras a minúscula.

8

-Do mesmo xeito –dixen- se cadra agora estánse a bulrar na

lúa dalgún outro que sostén que este globo é un mundo.

Mais en van aleguei que Pitágoras, Epicuro, Demócrito, e na

nosa época Copérnico e Kepler, foran desa opinión. Non os inducín

senón a escacharen a rir con maior intensidade.

Este pensamento, cunha ousadía que batía de esguello no meu

humor, afortalado pola contradición, mergullouse tan fondamente en

min que durante todo o resto do camiño fiquei preñe de mil

definicións da lúa que era incapaz de dar á luz, e a poder de apoiar

esta crenza bulreira con razoamentos serios, case me persuadín dela.

Mais escoita, lector, o milagre ou o accidente do que a Providencia ou

a Fortuna se serviron para mo confirmar.

Estaba de volta na miña morada, e inda ben non subira ao meu

cuarto para repousar un pouco do paseo cando, enriba da miña

mesa, atopei un libro aberto que eu non puxera nela. Eran as obras

de Cardano2, e aínda que non tivese intención de o ler, a miña vista

bateu, como á forza, xusto nunha historia que conta este filósofo :

escribe que un serán, cando estaba a estudar baixo unha candea, viu

entrar, ao través das portas pechadas do seu cuarto, dous vellos

grandeiros que, despois de moitas preguntas que el lles fixo,

responderon que eran habitantes da lúa, e dito iso desapareceron. Eu

fiquei tan sorprendido, quer por ver un libro que viñera alá el só,

como polo momento e a folla na que se atopaba aberto, que tomei

todo este encadeamento de incidentes por unha inspiración de Deus

que me puxaba a lles facer coñecer aos homes que a lúa é un mundo.

-O que ! –dicíame eu a min mesmo - Despois de ter falado todo

o día de hoxe dunha cousa, un libro que se cadra é o único no mundo

que trata esa materia voa da miña biblioteca á mesa e é capaz de

razoar para se abrir xusto no punto dunha aventura tan portentosa e

fornécelle logo á miña fantasía as cavilacións e á miña vontade os

propósitos que teño !... Sen dúbida –continuei- os dous vellos que se

lle apareceron a aquel gran home son os mesmos que descolocaron

o meu libro e o abriron nesta páxina, para aforraren o traballo de me

botar aquela arenga que lle botaron a Cardano. Mais –engadín- non

podería aclararme esa dúbida se non dou subido alá ! E logo por que

non ? –respondínme decontado- Prometeo ben foi algún día ao ceo

roubar o lume.

A estas arroutadas de febres quentes sucedeulles a esperanza

de dar acadado unha viaxe tan fermosa.

2 Girolamo Cardano, famoso astrólogo, médico, matemático, filósofo e inventor

italiano do século XVI.

9

Para a levar a cabo pecheime nunha casa de campo abondo

afastada dende a que, despois de ter agarimado os meus soños con

algúns medios capaces de me conducir alá, velaí como me metín no

ceo.

Atalicara de arredor de min unha chea de frasquiños cheos de

orballo, e a calor do sol que os atraía ergueume tan alto que ao final

atopeime por riba das nubes máis altas. Mais como esta atracción

facíame subir con demasiada rapidez e no canto de me achegar á lúa

como eu pretendía semellábame máis arredada que no momento de

partir, escachei varios dos meus frasquiños ata que sentín que a miña

pesadez superaba a atracción e eu descía cara á terra. A miña opinión

non foi falsa pois caín de novo nela algún tempo despois, e botando

contas pola hora na que partira, debía ser a medianoite. E mais

comprobei que o sol estaba entón no punto máis alto do horizonte, e

que alá era o mediodía. Podedes pensar o que tal me estrañou de

certo tan boa sorte, que ao non saber a quen lle atribuír ese milagre,

tiven a insolencia de imaxinar que en prol da miña ousadía Deus

volvera espetar outra vez o sol no ceo a fin de alumear tan xenerosa

empresa.

O que fixo medrar o meu asombro foi non coñecer o país onde

estaba, visto que me parecía que, ao ter subido dereito, debera ter

descido no mesmo lugar de onde partira. Equipado como estaba,

encamiñeime cara a unha cabana onde vin fume, e estaba dela a

penas un tiro de pistola cando me vin rodeado por un gran número de

salvaxes. Pareceron moi sorprendidos do meu encontro porque eu era

o primeiro -polo que penso- que endexamais tivesen visto vestido con

botellas. E para revirar aínda as interpretacións que lle puidesen ter

dado a todo este equipamento, vían que ao camiñar eu casemente

non tocaba o chan : tamén non sabían que co primeiro pulo que eu lle

daba ao meu corpo o ardor das raiolas de mediodía erguíame co meu

orballo, e que se os meus frascos estivesen en maior cantidade

poderíanme ter visto voar polos aires.

Quíxenos abordar, mais como se o pavor os tivese mudado en

paxaros, no momento vinos perderse na fraga veciña. Con todo, dei

pillado un deles, a quen sen dúbida as pernas lle traizoaran o corazón.

Pregunteille con moita dificultade (pois eu estaba sen folgos) que

distancia había de alá a París, dende cando en Francia a xente andaba

espida e por que fuxían de min con tanto medo. Este home ao que eu

falaba era un vello aceitunado que ao primeiro se botou aos meus

pés, e xuntando as mans enriba, detrás da cabeza, abriu a boca e

pechou os ollos. Rosmou moito tempo, mais eu non dei distinguido

que articulase cousa ningunha, de xeito que tomei a súa fala pola

rouca zoeira dun mudo.

De alí a un pouco vin chegar unha compañía de soldados

tocando o tambor e reparei en que dous se separaban do grupo para

me recoñeceren. Ao que estiveron perto de min abondo para me

ouvir pregunteilles onde estaba.

10

-Estades en Francia –respondéronme- mais quen demo vos

puxo nese estado ? E como é que non vos coñecemos ? Seica

chegaron os navíos ? Ides dar aviso da chegada ao señor

gobernador ? E por que dividistes a vosa augardente en tantas

botellas ?

A todo isto eu respondinlles que non me puxera o Demo nese

estado, que non me coñecían polo motivo de que non podían coñecer

os homes todos, que non sabía eu que polo Sena navegasen navíos,

que non tiña aviso ningún que lle dar ao señor de Montbazon, e que

non ía cargado en absoluto de augardente.

-Ha, ha ! –dixéronme colléndome polo brazo- Facédesvos o

gracioso ! O señor gobernador havos coñecer ben !

Leváronme cara ao seu grupo dicíndome estas falas e souben

por eles que estaba en Francia e non estaba en Europa, porque

estaba na Nova Francia. Fun presentado ao señor de Montmagny, que

é o virrei dela. Preguntoume cal era o meu país, o meu nome e a miña

condición, e despois de que o tivese satisfeito contándolle o

agradábel éxito da miña viaxe, quer que o tivese crido, quer que

finxise crelo, tivo a bondade de ordear que me desen un cuarto na

súa residencia. A miña fortuna foi atopar un home capaz de altas

opinións e que non se estrañou nadiña cando eu lle dixen que

cumpría que a terra tivese virado durante a miña elevación pois que

tendo comezado a subir a dúas leguas de París eu caira por unha liña

case perpendicular no Canadá.

Polo serán, cando eu me ía deitar, vino entrar no meu cuarto.

-Non tería vido interromper o voso repouso –díxome- se non

crese que unha persoa que deu feito novecentas leguas nunha

xornada puido facelas sen cansar. Mais –engadíu- non sabedes a

divertida tirapuxa que acabo de ter por vós cos nosos pais xesuítas !

Afirman rotundamente que sodes un meigo, e a maior indulxencia

que obteriades deles sería pasardes só por impostor. E, de certo, ese

movemento que lle atribuídes á terra : seica non é un gran

paradoxo ? O que fai que eu non estea tan seguro da vosa opinión é

que, aínda que onte tivésedes partido de París, podedes ter chegado

hoxe a esta bisbarra sen que a terra virase. Porque o sol -ao vos ter

levado por medio das vosas botellas- seica non vos tiña que traer

aquí, dado que segundo Ptolomeo, Tycho-Brahe e os filósofos

modernos, camiña de esguello como vós facedes andar a terra ? E

mais : que grandes argumentos tedes vós para imaxinar que o sol

éstá inmóbil cando o vemos camiñar, e que a terra vira de arredor do

seu centro con tanta rapidez cando a sentimos firme debaixo nosa ?

-Señor –repliqueille- velaquí as razóns que nos obrigan a

prexulgalo.

11

De primeiras, é de sentido común coidar que o sol tomou sitio

no centro do universo, pois que todos os corpos que están na

natureza precisan dese lume radical que vive no corazón do reino

para estaren en condicións de satisfacer prontamente as propias

necesidades, e que a causa das xeracións está tamén colocada entre

os corpos nos que ela opera igual que a sabia natureza colocou as

partes xenitais no home, as pebidas no centro das mazás e as

carabuñas no medio do seu froito, e o mesmo que a cebola conserva,

ao abeiro de cen capas que a rodean, o precioso xermolo no que dez

millóns doutras teñen que tirar a súa esencia. Porque esa mazá é un

pequeno universo en si mesmo, do que a pebida máis quente que as

outras partes é o sol que espalla de arredor del a calor conservadora

do seu globo, e ese xermolo, nesa cebola, é o soliño dese mundiño,

que aquece e nutre o sal vexetativo desta masa.

Suposto isto, digo que a terra, ao precisar a luz, a calor e a

influencia deste gran lume, vira de arredor del para recibir por igual

en todas as súas partes esa virtude que a conserva. Porque tan

ridículo sería crer que ese gran corpo luminoso virase arredor dun

punto que non lle aporta nada, como imaxinar, cando vemos unha

cotovía asada ao espeto que, para cociñala, fixeron virar a cheminea

de arredor dela. Outramente, se o sol tivese que facer esa dura

angueira, semellaría que a medicina precisaba do enfermo, que o

forte se tería que dobrar diante do feble e o grande servir ao

pequeno, e que, no canto de un barco singrar ao longo das costas

dunha rexión, deberíase facer pasear a rexión de arredor do barco.

Pois se vos custa traballo entender como se dá movido unha masa

tan pesada, dicídeme, facede o favor : os astros e os ceos, que para

vós son tan sólidos, seica son máis lixeiros ? Aínda a nós, que

estamos seguros da redondeza da terra, énos doado concluír o seu

movemento pola súa figura. Mais : por que supór o ceo redondo, pois

que non o poderiades saber ? E se entre todas as figuras non ten

esta : cómpre concluír que non se pode mover ? Non vos reprocho os

vosos excéntricos, os vosos concéntricos nin os vosos epiciclos, que

vós só saberiades explicar moi confusamente e dos que eu libero o

meu sistema.

Falemos só das causas naturais deste movemento. Vós

védesvos obrigados a recorrer ás intelixencias que desprazan e

gobernan os vosos globos. Mais eu (sen interromper o repouso do Ser

Soberano, que sen dúbida creou a natureza toda perfecta, e de quen

a sabiduría é tela acabado de tal xeito que téndoa completado cunha

cousa non a volveu defectuosa con outra), eu –dígovos- atopo na

terra as virtudes que a fan mover. Digo, pois, que os raios do sol, coa

súa influencia, ao lle viren bater enriba, coa súa circulación fana virar

como nós facemos virar un globo ao bater nel coa man, ou que os

fumes que se evaporan continuamente do seu seo polo lado que o sol

a mira, repercutidos polo frío da rexión media, vólvenlle dar enriba, e

12

por necesidade, ao non poderen bater nela senón de esguello, fana

bailar como un trompo.

A explicación dos outros dous movementos é aínda menos

enleada. Considerade, por favor…

A estas palabras, o señor de Montmagny interrompeume e

dixo :

-Prefiro dispensarvos dese traballo (teño lido sobre este asunto

varios libros de Gassendi) a condición de que vós escoitedes o que

me respondeu un día un dos nosos padres que mantiña a vosa

opinión :

« En efecto - dicía el- imaxino que a terra vira non polas razóns

que alega Copérnico senón porque o lume do Inferno, tal como nos

aprende a Sagrada Escritura, ao estar choído no centro da terra, os

condenados que queren fuxir do ardor da chama gabean para se

arredaren dela contra a bóveda e fan así virar a terra, como un can

fai virar unha roda cando corre pechado dentro ».

Louvamos durante algún tempo o entusiasmo do bon padre, e,

rematado o seu panexírico, o señor de Montmagny díxome que se

estrañaba moito, visto que o sistema de Ptolomeo era tan pouco

probábel, de que fose tan xeralmente aceptado.

-Meu señor –respondinlle- os mais dos homes, que xulgan só

polos sentidos, deixáronse convencer polos seus ollos, e de igual

xeito que o que navega a rentes de terra coida permanecer inmóbil e

que é a ribeira a que camiña, así os homes, virando coa terra de

arredor do ceo, coidaron que era o propio ceo o que viraba de arredor

deles. Engadídelle a iso o orgullo insoportábel dos humanos, que os

convence de que a natureza unicamente foi feita para eles, como se

fose verosímil que o sol -un gran corpo catrocentas trinta e catro

veces máis vasto que a Terra- só fose alumeado para lle madurar os

nésperos e lle arredondar os repolos. Canto a min, ben lonxe de

concordar coa insolencia destes brutáns, coido que os planetas son

mundos de arredor do sol, e que as estrelas fixas son tamén soles

que teñen planetas de arredor deles, é dicir, mundos que non damos

visto dende aquí por causa da súa pequenez e porque a luz que lles

emprestan non podería chegar ata nós. Porque : como, imaxinar de

boa fe que estes globos tan espaciosos non son senón campos

desertos e que o noso -dado que nós agatuñamos nel por unha ducia

de runfantes pillabáns- foi ergueito para mandar en todos ? O que !

Dado que o sol acompasa os nosos días e os nosos anos : cómpre

dicir que só foi construído para que non levaramos un croque contra

as paredes ? Non, non, se ese deus visíbel alumea o home, é

accidentalmente, como o facho do rei alumea accidentalmente o

mozo de corda que vai pola rúa.

13

-Mais –díxome el- se como vós asegurades, as estrelas fixas son

outros tantos soles, podería deducirse diso que o mundo sería

infinito, pois que é verosímil que os pobos deses mundos que están

de arredor dunha estrela fixa que vós tomades por un sol descubran

aínda por riba deles outras estrelas fixas que nós non daríamos

albiscado dende aquí, e que ocorra eternamente dese xeito.

-Non o dubidedes –repliqueille- Igual que Deus puido facer a

alma inmortal puido facer o mundo infinito, se é certo que a

eternidade non é cousa diferente a unha duración sen límites e o

infinito unha extensión sen cancelas. E mais o propio Deus sería

finito, supoñendo que o mundo non fose infinito, pois que el non

podería estar onde non houbese nada e non podería aumentar a

grandeza do mundo sen engadir algo á súa propia extensión,

comezando por estar onde antes non estaba. Cómpre, logo, crer que

igual que nós vemos dende aquí Saturno e Xúpiter, se estivésemos

nun ou no outro habiamos descubrir moitos mundos que non

albiscamos dende aquí, e que o universo está eternamente

construído dese xeito.

-Por moito que digades –replicoume el- non daría eu entendido

en absoluto ese infinito. Abofé !

-Ei, dicídeme –retruqueille- Seica entendedes mellor o nada que

hai alén ? En absoluto. Cando matinades nese baleiro, imaxinádelo

cando menos como vento, como aire, e iso ven sendo algo ; mais o

infinito, se en xeral non o entendedes, concebídelo cando menos por

partes, porque non é dificil figurarse terra, lume, auga, aire, astros,

ceos. Ora ben, o infinito non é máis que un tecido de todo iso sen

límites. Se me preguntades de que maneira foron feitos estes

mundos, visto que a Sagrada Escritura fala só dun que Deus creou,

respondo que ela fala só do noso pola razón de que é o único que

Deus quixo tomarse o traballo de facer da súa propia man, mais os

outros todos que vemos ou non vemos, suspendidos no medio do azul

do universo, non son senón a escuma dos soles que se purgan.

Porque : como poderían subsistir estes grandes lumes se non

estivesen ligados a algunha materia que os nutre ? Ora ben, igual que

o lume puxa lonxe del a cinza que o afoga, do mesmo xeito que o

ouro no cruxol se separa depurándose da marcasita3 que enfeblece o

seu quilate, e do mesmo xeito que o noso corazón se limpa polo

vómito dos humores indixestos que o atacan, así o sol devolve todos

os días e se purga dos restos da materia que nutre o seu lume. Mais

cando teña consumido enteiramente esta materia que o mantén, non

debedes ter dúbida ningunha de que se espalla cara a todas as

partes para procurar outro pasto e que se liga a todos os mundos que

terá construído algún día, particularmente a aqueles que atope máis

perto ; daquela ese gran lume, embrullando de novo os corpos todos,

3 Parece que Cyrano emprega aquí “marcasita” como sinónimo de ‘imperfección

que acompaña un metal e do que é preciso depuralo’.

14

volveráos botar a feixe para todas as partes como antes, e ao se ter

pouco a pouco purificado, el comezará a lles servir de sol a estes

mundiños que ha enxendrar ao puxalos fóra da súa esfera. É o que

fixo sen dúbida aos pitagóricos prediciren o abrasamento universal.

Isto non é unha imaxinación ridícula. A Nova Francia, onde

estamos, fornece un exemplo ben convincente. Este vasto

continente da América é unha metade da terra que, malia os nosos

devanceiros que singraran mil veces o océano, non fora aínda

descuberta ; tamén ela non estaba aínda alí, -como tampouco moitas

illas, penínsulas e montañas que se ergueron enriba do noso globo-

cando as ferruxes do sol que se limpa foron puxadas lonxe dabondo e

condensadas en pelotiñas pesadas dabondo para seren atraídas polo

centro do noso mundo, posibelmente pouco a pouco en partículas

miúdas, se cadra tamén de súpeto nunha masa. Isto non resulta tan

desaxuizado que San Agostiño non o tivese aplaudido se a

descuberta deste país se tivese feito na súa época, pois que este

gran personaxe, de xenio iluminado polo Espírito Santo, asegura que

no seu tempo a terra era chá como un forno e nadaba na auga como

a metade dunha laranxa cortada. Mais se algún día teño o honor de

vos ver en Francia, heivos facer observar por medio dunha magnífica

lente que teño, que certas escuridades que dende aquí semellan

manchas, son mundos que se constrúen.

Os meus ollos, que se ían pechando consonte remataba este

discurso, obrigaron ao señor de Montmagny a me desexar boa noite.

Tivemos no outro día e nos seguintes, conversas da mesma natureza.

Mais, como algún tempo despois o atafego dos asuntos da rexión

deixou pendurada a nosa filosofía, volvín caír con maior forza no

anceio de subir á lúa.

Ao que esta se erguía, ía eu ao medio dos bosques para a

realización e o éxito da miña empresa. Por fin, un día, a véspera de

San Xoán, cando no forte celebraban unha reunión para determinar

se habían socorrer aos salvaxes do país contra os iroqueses, funme eu

só detrás da nosa vivenda ao outeiro dun montiño, onde levei a cabo

o seguinte :

Cunha máquina que construín, e que imaxinei capaz de me

elevar tanto como eu quixese, boteime no aire dende o curuto dun

penedo. Mais, como non tomara ben as medidas, fun de cú contra o

val. Todo mancado como estaba, volvín para o meu cuarto sen por iso

perder a arela. Collín miolo de osos de boi co que engraxumei o corpo

todo, porque estaba magoado dende a cabeza aos pés, e despois de

me ter enfortecido o corazón cunha botella de esencia cordial volvín

buscar a miña máquina. Mais non a dei atopado, porque algúns

soldados que enviaran ao bosque cortar madeira para facer a

armazón do lume de San Xoaán que se debía prender á noite, ao

atopárena por acaso, levárana para o forte. Despois de varias

15

interpretacións do que podía ser, ao que descubriron o invento do

resorte, algúns dixeron que cumpría atarlle de arredor unha chea de

foguetes voadores a fin de que -elevándoo ben alto a rapidez destes e

abaneando as súas grandes ás o resorte- non houbese ninguén que

non tomase esa máquina por un dragón de lume.

Procureina moito tempo e ao cabo atopeina no medio da praza

de Quebec cando lle pegaban lume. A dór de atopar o labor das

miñas mans nun perigo tan grande abaloume tanto que corrín pillar o

brazo do soldado que o acendía. Arranqueille a mecha e boteime

furioso na máquina para crebar o aparello que a rodeaba, mais

cheguei moi tarde, pois aínda non puxera os pés nel cando xa me vin

elevado nas nubes.

O medo arrepiante que me agoniou non revirou tanto as

facultades da miña alma como para que me esquecese despois todo o

que me aconteceu nese momento. Habedes, logo, saber que, ao que

a chama tivo devorado unha fileira de foguetes (porque os dispuxeran

de seis en seis mediante unha torcida que cinguía cada media ducia),

outra rea alapreaba xa, e despois outra, de sorte que a pólvora

alapreante afastaba o perigo facéndoo medrar. Emporiso, ao se

gastar a materia o artificio fallou, e cando eu xa non facía idea senón

de deixar a cabeza na dalgún monte, sentín –sen me mover nadiña-

continuar a miña elevación, e vin a máquina, despedíndose de min,

caír de volta cara á terra. Esta aventura extraordinaria encheume

dunha ledicia tan pouco común que, encantado de me ver liberado

dun perigo certo, tiven o atrevemento de filosofar sobre o asunto.

Daquela, cando andaba a procurar cos ollos e co pensamento cal

podía ser a causa deste milagre, dexerguei a miña carne abochada e

aínda graxa por mor da cana de oso coa que me untara para as

mancaduras do meu esnaframento. Comprendín que estando entón

no devalo, e ao ter a lúa durante este cuarto o costume de zugar a

cana dos animais, estaba ela a beber a que eu untara, con tanta

máis forza canto que o seu globo se atopaba máis perto de min e

canto que a interposición das nubes non enfeblecía o seu vigor.

Ao que tiven furado –segundo o cálculo que despois fixen- moito

máis dos tres cuartos do camiño que separa a terra da lúa, vinme de

súpeto bater no chan coas pernas para arriba, sen ter trompicado de

xeito ningún. E aínda non me tería decatado se non sentira a miña

testa cargada polo peso do meu corpo. Comprendín ben, en verdade,

que non caía cara ao noso mundo porque, aínda que me atopase

entre dúas lúas e reparase moi ben en que me achegaba a unha na

medida en que me afastaba da outra, estaba moi seguro de que a

máis grande era a nosa terra, dado que ao cabo dun día ou dous de

viaxe, por confundiren as refraccións afastadas do sol a diversidade

dos corpos e dos climas, este xa non me aparecera senón como unha

gran placa de ouro, igual que o outro ; isto fíxome imaxinar que

estaba a baixar cara á lúa, e reafirmeime nesta opinión cando me

lembrei de que só comezara a caír despois dos tres cuartos do

16

camiño. « Porque –dicíame eu- ao ser esta masa menor que a nosa,

cómpre que a esfera da súa actividade sexa tamén menos extensa, e

que, por conseguinte eu teña sentido máis tarde a forza do seu

centro ».

Despois de levar moito tempo caíndo (polo que presupoño,

dado que a violencia da precipitación debeu impedirme notalo), o

máis lonxe que lembro é que me atopei debaixo dunha árbore

enzarapallado en tres ou catro pólas que eu esgazara no meu tombo

e coa faciana mollada por unha mazá que se apachocara contra dela.

Por sorte ese lugar era, como o habedes saber axiña, o Paraíso

Terrestre, e a árbore enriba da que caín cadrou ser xusto a Árbore da

Vida. Así podedes vós xulgar que sen este milagreiro acaso eu estaba

mil veces morto. Teño reflexionado moito, dende aquela, no que o

vulgo asegura de que ao se precipitar dende un lugar moi alto, un

afoga denantes de tocar o chan, e da miña aventura tirei a conclusión

de que era mentira, ou ben cumpría que o zume enerxético dese

froito, que me escorrera dentro da boca, tivese chamado de volta a

miña alma que non estaba lonxe do meu cadáver aínda morniño e

aínda disposto ás funcións da vida. En efecto, tan axiña como estiven

no chan a miña dór foise, antes mesmo de se pintar na miña

memoria, e a fame –que durante a miña viaxe traballárame moito-

non me fixo atopar no seu lugar máis que unha lixeira lembranza de

tela perdido.

Ao que me erguín de novo, apenas reparara nas beiras do máis

amplo dos catro grandes ríos que forman un lago, cando xa o espírito

ou a alma invisíbel das plantas que arrecenden nesta bisbarra veume

aledar o olfacto. Os pelouriños non eran ríspidos nin duros senón á

vista e tiñan conta de amolecer cando un camiñaba enriba deles.

Primeiro encontrei unha estrela de cinco avenidas, composta

por carballos que pola súa extraordinaria altura semellaban levar ao

ceo un xardín de alto arboredo. Paseando os meus ollos dende a raíz

ata o cume, e deixándoos logo caír dende o curuto aos pés, dubidaba

se era a terra quen os levaba ou eran eles os que levaban a terra

pendurada das súas raiceiras ; diríase que a súa fronte,

soberbiamente elevada, se dobrega como á forza baixo a pesadez

dos globos celestes, de quen sosteñen a carga laiando. Os seus

brazos tendidos cara ao ceo semellan, ao abrazalo, pedirlles aos

astros a benignidade purísima das súas influencias e recibila denantes

de teren perdido miga da súa inocencia no leito dos elementos.

Alá as flores, por todas as partes, sen outros xardineiros que a

natureza, expiran un alento agreste que acorda e satisfai o

olfacto, alá o encarnado dunha rosa sobre das silvas e o azul

rechamante dunha violeta baixo os estripos, ao non deixaren

liberdade para a escolla, fanvos xulgar que ambalas dúas son máis

fermosas unha que a outra ; alá a primavera conforma as estacións

17

todas ; alá non xermola planta velenosa ningunha sen que a súa

nacencia traizoe a súa conservación ; alá os regatos cóntanlles as

súas viaxes aos callaos ; alá mil vociñas emplumadas fan resoar a

fraga co rumor das súas cantigas, e a rebuldeira xuntanza desas

gorxas melodiosas é tan xeral que semella que cada folla no bosque

tivese tomado a lingua e a figura dun reiseñor ; Eco4 sente tanto

pracer nos seus chíos que, en llos ouvindo repetir, diríase que ten

anceios de aprendelos. Rente deste bosque vense dous prados de

alegre verdor continuado que forma unha esmeralda a perda de vista.

A revolvida mestura das cores que a primavera vencella a cen floriñas

confunde os matices un no outro, e estas flores abaneadas semellan

correr atrás delas mesmas para escaparen das caricias do vento.

Tomaríase ese prado por un océano, mais, como é un mar sen

ribeiras, o meu ollo, arrepiado por ter ido tan lonxe sen descubrir o

beiral, facía chegar alá nun pulo o meu pensamento, e o meu

pensamento, temendo estar na fin do mundo, queríase convencer de

que uns lugares tan meigos forzaran se cadra o ceo a se xuntar coa

terra.

Polo medio dun tapete tan vasto e tan perfecto corre a cachóns

de prata unha fonte campestre que coroa as beiras cun céspede

esmaltado de margaridas, patelos, violetas e esas flores que

apreixándose todo de arredor fan crer que se apreixan para ver quen

será a primeira en se admirar. Aínda está no seu berce, a fonte, pois

acaba de nacer e a súa cariña nova e polida non amosa unha soa

engurra. Os grandes cercos que pasea volvéndoos mil veces cara a

ela mesma, amosan que sae do país natal ben a contraxeito; e como

se lle dese vergoña verse agarimada cabo de súa nai, rexeitou

sempre borboriñando a miña man reloucante que a quería tocar. Os

animais que alá viñan saciar a súa sede, máis razoabeis que os do

noso mundo, testemuñaban sorpresa ao veren que facía pleno día no

horizonte en canto que contemplaban o sol nos antípodas, e case non

ousaban debruzarse sobre o beiral polo medo a cairen no firmamento.

Cómpre que vos confese que á vista de cousas tan fermosas

sentín as cochegas desas agradabeis dores nas que seica o embrión

se atopa cando da infusión da súa alma. O pelo vello caiume para

deixar sitio a outros cabelos máis mestos e finos ; sentín a miña

mocidade acenderse de novo, a miña faciana porse rubia, a miña

calor natural mesturarse outra vez amodiño coa miña humidade

radical ; en fin, retrocedín na miña idade uns catorce anos.

Levaba camiñada media legua a través dun bosque de xasmíns

e de mirtos cando dexerguei, deitado á sombra, un non sei qué que

rebulía : era un adolescente mociño, de maxestuosa beleza que case

me forzou á adoración. Ergueuse para mo impedir e esclamou ben

forte :

4 Ninfa da mitoloxía grega.

18

-Non te debes humillar perante de min senón perante Deus !

-Estades a ver -respondinlle eu- unha persoa abraiada por

tantos milagres que non sei por cal comezar a miña admiración.

Porque, en primeiro lugar, ao vir dun mundo que sen dúbida vós

tomades aquí por unha lúa, eu pensaba ter abordado outro que os do

meu país tamén chaman a lúa, e velaí que me encontro no Paraíso

aos pés dun deus que non quere ser adorado e dun estranxeiro que

fala a miña lingua.

- Exceptuada a calidade de deus –replicoume- o que vós dicides

é certo. Esta terra é a lúa que vós vedes dende o voso globo e este

lugar polo que camiñades o Paraíso, mais é o Paraíso Terrestre no que

endexamais entraron senón seis persoas : Adán, Eva, Enoc, eu que

son o vello Elías, san Xoán Evanxelista e mais vós. Ben sabedes como

os dous primeiros foron expulsados del, mais non sabedes como

chegaron ao voso mundo.

Sabede, logo, que despois de teren os dous catado a mazá

prohibida, Adán, temendo que Deus, irritado pola súa presenza,

acrecentase o seu castigo, considerou a lúa, a vosa terra, como o

único refuxio onde podía acubillarse da persecución do seu Creador.

Ora ben, naquel tempo a imaxinación do home era tan forte, por non

ter sido aínda corrompida polo abandallamento nin pola crueza dos

alimentos nin pola alteración das enfermidades, que ao se ver

daquela incitado polo violento degoro de abordar este asilo e ao se

ter tornado lixeira a súa masa polo lume dese entusiasmo, foi

levantado do mesmo xeito que se viu a algúns filósofos, coa súa

imaxinación fortemente tendida cara a algo, seren levantados no

aire por enlevos que vós chamades extáticos. Eva, que a debilidade

do seu sexo volvía máis feble e menos quente, non tería sen dúbida

o maxín de abondo vigoroso para vencer pola contención da súa

vontade o peso da materia, mais como había moi pouco que fora

tirada do corpo de seu marido, a simpatía que esta metade

conservaba aínda tocante ao seu todo levouna cara a el a medida de

que subía, igual que o ámbar se fai seguir pola palla e o imán se vira

á septentrión da que foi arrancado. E Adán atraeu a obra da súa

costela igual que o mar atrae os ríos que saíron del. Chegados que

foron á vosa terra, habituáronse entre a Mesopotamia e a Arabia ; os

hebreos coñecérono polo nome de Adán e os idólatras polo de

Prometeo, ao que os seus poetas atribuíron ter roubado o lume do

ceo, a causa dos seus descendentes, que el enxendrou provistos

dunha alma tan perfecta como aquela con que Deus o colmara.

Así, para vivir no voso mundo, o primeiro home deixou este

deserto, mais o Infinitamente Sabio non quixo que unha morada tan

feliz ficase sen habitantes e permitiu poucos séculos despois que

Enoc, aborrecido da compaña dos homes, dos que a inocencia estaba

a se corromper, tivese arelas de os abandonar. Mais ese santo

personaxe non xulgou seguro ningún retiro contra a ambición dos

19

seus parentes -que andaban xa a se esganar polo reparto do voso

mundo- senón a terra benaventurada da que en tempos tanto lle tiña

falado Adán, seu devanceiro. Orabén: como ir alá, pois que aínda non

estaba inventada a escala de Xacob ? A graza do Altísimo supliu

facendo que Enoc se decatase de que o lume do ceo baixaba sobre

dos holocaustos dos xustos, e daqueles que eran agradabeis diante

da face do Señor, segundo a fala da súa boca : « O recendo dos

sacrificios do xusto subiu ata min ».

Un día no que esta chama divina se enfurecía consumindo unha

vítima que ofrecía ao Ser Eterno, co vapor que se exhalaba encheu

Enoch dous grandes potes que selou herméticamente e pendurounos

das sovaqueiras. Decontado o fume, ao tender a se elevar dereitiño

cara a Deus e non poder senón por milagre penetrar o metal, puxou

os potes cara arriba, e dese xeito levaron con eles aquel santo home.

Des que el deu subido á lúa e dexergado este fermoso xardín, un

arreguizo de ledicia case sobrenatural fíxolle saber que era o Paraíso

Terrestre no que o seu avó morara en tempos. Desatou axiña as

vasillas que cinguira de arredor dos seus ombros como se fosen ás, e

fíxoo con tanta sorte que apenas estaba no aire a catro varas por riba

da lúa cando se despediu das súas aletas. Con todo, a elevación era

grande de abondo para ferilo moito, de non ser pola ampla copa do

seu manto na que o vento se arremuiñou, e mais polo ardor do lume

da caridade que tamén termou del. As vasillas seguiron a subir ata

que Deus as encaixou no ceo, e son as que hoxe chamades as

Balanzas5, que se nos amosan a cotío aínda cheas dos recendos do

sacrificio dun xusto polas influencias favorabeis que exercen no

horóscopo de Luís o Xusto6, que as tivo como ascendente.

E mais aínda non estaba neste xardín, non chegou a el senón

algún tempo despois. Foi cando rebordou o diluvio, porque as augas

nas que o voso mundo se mergullou subiron a unha altura tan

prodixiosa que a arca vogaba polos ceos á beira da lúa. Os humanos

dexergaron ese globo pola fiestra, mais, ao enfeblecer o reflexo deste

gran corpo opaco debido á proximidade deles que repartía a luz,

cada quen creu que era un recuncho da terra que non fora afogado.

Só unha filla de Noé chamada Acab, que -se cadra por se dar conta

de que consonte o navío subía eles se ían achegando a este astro-

mantivo, firme como un penedo, que seguramente era a lúa. Por

moito que lle espuxeron que ao botaren a sonda só atopara quince

cóbados de auga, ela respondía que daquela o ferro batera co lombo

dunha balea que eles tomaran pola terra, e que, canto a ela, estaba

ben certa de que era a lúa en persoa a que ían abordar. Finalmente,

como cada un opina en prol do seu semellante, as outras mulleres

todas convencéronse enseguidiña. Velaí pois que, malia a prohibición

dos homes, elas botan a barca ao mar. Acab era a máis ousada e coa

mesma quixo ser a primeira en probar o perigo. Lánzase alegremente

5 Constelación e símbolo do Zodíaco tamén chamada Libra.

6 Luís XIII de Francia, rei entre 1610 e 1643.

20

dentro e todas as do seu sexo íanse xuntar a ela, de non ser por

unha vaga que separou a barca do navío. Por moito que berraron por

ela, que lle chamaron cen veces aluada, e exclamaron que ela había

ser a causa de que un día se reprochase ás mulleres teren un cuarto

de lúa na cabeza, Acab bulrouse deles.

Velaí a vai vogando fóra do mundo. Os animais seguiron o seu

exemplo, pois os máis dos paxaros que se sentiron con forza nas ás

para se arriscaren á viaxe, impacientes pola primeira prisión coa que

terían detido a súa liberdade, botaron ata alá. Mesmo algúns

cuadrúpedos, os máis valentes, puxéronse a nadar. Saíran perto de

mil antes de que os fillos de Noé desen pechado as cortes que a

multitude dos animais que escapaba mantiñan abertas. Os máis deles

abordaron ese novo mundo. Canto á barca, foi bater contra unha

suave encostiña onde a xenerosa Acab baixou e, leda por ter

recoñecido que aquela terra era efectivamente a lúa, non quixo

embarcar de novo para se reunir cos seus irmáns.

Afíxose algún tempo a unha cova, e cando un día paseaba

sopesando se debía estar amuada por ter perdido a compaña dos

seus ou ben contenta por esa causa, albiscou un home que andaba á

apaña da landra. A ledicia de tal encontro fíxoa voar a dar apertas, e

ela recibiunas reciprocamente, porque aínda había moito máis tempo

que o velliño non vira unha face humana. Era Enoc o Xusto. Viviron

xuntos, e sen que a natureza impía dos seus fillos e o orgullo da súa

muller os obrigasen a se afastar nos bosques terían rematado xuntos

de fiar os seus días con toda a dozura coa que Deus abenzoa o

casamento dos xustos.

Alá, decotío, nos retiros máis inhóspitos desas espantosas

soidades, o bo do velliño ofrecíalle a Deus, con espírito depurado, o

seu corazón en holocausto, cando da árbore da Ciencia –que ben

sabedes está nese xardín- un froito caído no río que corre á beira

dela foi levado á mercede das augas, fóra do Paraíso, a un lugar no

que o pobre de Enoc, para sustentar a súa vida, ía pescar peixes. O

fermoso froito caiu na rede e el comeuno. Decontadiño soubo onde

estaba o Paraíso Terrestre e, mediante segredos que v

ós non dariades concebido se non comerades coma el o froito

da ciencia, veu vivir a el.

Cómpre que vos conte agora de que xeito viñen eu aquí. Non

esquecestes, penso, que o meu nome é Elías, pois díxenvolo hai

pouquiño. Saberedes entón que eu estaba no voso mundo e moraba

con Eliseo, un hebreo coma min, á beira do Xordán, onde vivía entre

libros unha vida suave abondo como para non chorala aínda que se

fose consumindo. Con todo, canto máis medraban as luces do meu

espírito, máis medraba tamén o coñecemento das que eu non tiña.

Endexamais os nosos sacerdotes me rememoraban Adán sen que a

memoria desa filosofía perfecta me fixese suspirar. Deseperaba xa de

poder adquirila, cando un día, despois de ter feito sacrificios para

21

espiar as feblezas do meu ser mortal, adormecín e o anxo do Señor

aparecéuseme no soño. Tan axiña como acordei, non faltei de

traballar nas cousas que me prescribira. Collín aproximadamente

dous pés cadrados de imán, púxeno no forno, e despois, ao que

estivo ben purgado, precipitado e disolto, tirei del todo o seu

atractivo, calcinei o seu elixir todo e reducino a un anaco do grosor

aproximado dunha pelota medianeira.

Despois destes preparos, mandei construír un carreto de ferro

moi lixeiriño, e de alá a uns meses, rematados xa os meus trebellos

todos, metínme no carriño que planeara. Habédesme preguntar

posibelmente por que tanto aparato. Sabede que o anxo me dixera

no soño que, se eu quería adquirir unha ciencia perfecta como

degoraba, debía subir ao mundo da lúa, onde había atopar no Paraíso

de Adán a Árbore da CIencia, pois tan axiña como tivese catado o seu

froito a miña alma veríase iluminada por todas as verdades que unha

criatura é quen de acoller. Velaí, daquela, a viaxe para a que eu

construira o meu carreto. Subín, logo, dentro del e cando estiven ben

firme e ben seguro no asento lancei moi alto no aire esta bola de

imán. Entón, a máquina de ferro, que eu fabricara expresamente con

maior masa no medio que nos extremos, foi levantada decontado e

nun perfecto equilibrio, polo motivo de que puxaba sempre cada vez

máis rápido por aquel lugar. Así, logo, a medida que eu chegaba ao

sitio onde o imán me atraera, e des que tiña eu saltado ata alá, a

miña man botábao de novo.

-Mais –interrompino eu- como é que dabades lanzado tan

dereitiña a vosa pelota por riba do carreto sen que nunca fose cara

ao lado ?

-Non vexo maravilla ningunha en que acontecese iso –díxome

el- porque o imán, apuxado no aire, atraía o ferro dereitiño a el, e

por conseguinte, era imposíbel que subise nunca de lado. Heivos

confesar que, mantendo a miña bola na man, non deixaba de subir,

porque o carro seguía a correr cara ao imán, que eu mantiña por riba

del ; mais a puxavantada deste ferro para bicar a miña bola era tan

vigorosa que me facía pregar o corpo en catro dobras, de xeito que

non ousei tentar senón unha vez esa nova experiencia. De certo que

era un espectáculo ben asombroso de ver, porque o coidado co que

polira o aceiro daquela casa voadora facía reflectir por todos os lados

a luz do sol tan viva e tan aguda que eu mesmo me cría levado nun

carro de lume. Finalmente, despois de moita carreira e moito pulo a

voar seguindo o meu lanzamento, cheguei, como vos pasou a vós, a

un momento no que caía cara a este mundo, e como nese instante

levaba a miña bola ben apreixada nas mans, o meu carreto –do que o

asento me apertaba para se achegar ao seu atractivo- non me

abandonou. Todo o que podía temer era partir o pescozo, mais, para

protexerme diso, volvía lanzar a bola de cando en cando, co fin de

que a miña máquina, ao se sentir atraída naturalmente de novo,

acougase e rompese así a forza da miña caída. Logo, finalmente,

22

cando me vin a dúas ou trescentas varas perto do chan, lancei a miña

pelota para todos os lados a rentiño do carro, quer para acá quer

para acolá, ata que os meus ollos descubrisen o chan. Non tardei

moitiño en a botar por riba del e –ao seguila a miña máquina-

deixeime caír cando vin que estaba perto de se esfachar contra a

area, porque daquela boteina só un pé por riba da miña testa, e ese

lanzamento pequeniño apagou de a feito a rixeza que lle imprimira a

precipitación, de xeito que a miña caída non foi máis violenta que se

caíse da miña altura.

Non vos vou expór o asombro que me produciu o encontro das

maravillas que se atopan aquí dentro, porque foi case igual ao abraio

que acabo de ver en vós. Habedes saber somente que dende o día

seguinte

atopei a Árbore da Vida, por medio da cal evitei

envellecer. Ela consumiu axiña a serpe e fíxoa volatilizarse en fume.

A estas falas, díxenlle eu:

-Venerábel e sagrado patriarca, gustaríame ben saber o que

queredes dicir con que a serpe se consumiu.

El, coa faciana riseira, respondeume así:

-Esquecíame, meu fillo, descubrirvos un segredo que non

podedes coñecer. Saberedes, daquela, que despois de que Eva e o

seu marido comeron da mazán prohibida, Deus, para castigar a serpe

que os tentara, relegouna no corpo do home. Non naceu dende entón

criatura humana que, en castigo polo crime do seu primeiro pai non

alimente unha serpe no seu ventre, saída desa primeira. Vós

chamádeslle as tripas e considerádelas necesarias para as funcións

da vida, mais sabede que non son outra cousa senón serpes

pregadas sobre delas mesmas en varias dobras. Cando ouvides

berrar as vosas entrañas é a serpe que asubía e que, seguindo aquel

natural larpán co que en tempos incitou o primeiro home a comer de

máis, está tamén a pedir de comer, porque Deus, que para vos punir

quería facervos mortal como os outros animais, fíxovos acosar por

esa insaciábel a fin de que se lle dabades de comer de máis

afogásedes ou se, cando cos dentes invisíbeis con que esa

esfameada traba no voso estómago lle refugásedes a pitanza, ela

berrase, atroase e trousase ese veleno que os vosos doutores

chaman a bile, e vos abrasase tanto, coa pezoña que insufla nas

vosas arterias, que axiña vos vísedes consumido por ela. En fin, para

vos amosar que as vosas tripas son unha serpe que tedes no corpo,

lembrádevos de que nas tumbas de Esculapio, de Escipión, de

Alexandre, de Carlos Martel e de Eduardo de Inglaterra foron

atopadas serpes que se alimentaban aínda dos cadáveres dos seus

hospedadores.

-En efecto –díxenlle interrompéndoo- teño reparado en que,

como esa serpe tenta sempre fuxir do corpo do home, vese a súa

23

cabeza e o seu pescozo saír por embaixo dos nosos ventres. Mais

tamén Deus non permitiu que só o home fose atormentado por ela e

quixo que se endereitara ante a muller para lle lanzar o seu veleno e

que o inchazo durase nove meses despois de a ter picado. E para vos

amosar que eu falo seguindo a palabra do Señor, tedes que el lle dixo

á serpe, para maldicila, que en van había facer caír a muller póndose

tesa contra ela, pois finalmente a muller habíalle facer baixar a

cabeza.

Eu quería seguir con esas andrómenas, mais Elías impediumo.

-Reparade en que este lugar é santo.

Calou despois un tempiño, como para se rememorar o lugar no

que ficara, e despois tomou a palabra así:

-Eu non cato o froito de vida senón de cen en cen anos. O seu

zume ten, para o gusto, unha pequena relación co espírito do viño.

Foi, creo eu, esta mazá que Adán comera a causa de que os nosos

primeiros pais vivisen tan longamente porque escorrera pola súa

semente unha pouca da enerxía dela, ata que se apagou nas augas

do diluvio.

A Árbore da Ciencia está plantada mesmo enfronte. O seu froito

está cuberto por unha codia que produce ignorancia en calquera que

a probou e que conserva baixo o espesor desa pelica as espirituais

virtudes deste docto manxar. Deus, no antigo, despois de ter

expulsado Adán desta terra benaventurada, por medo a que atopase

de novo o camiño, fregoulle as xenxivas con esta codia: dende ese

momento, andivo máis de quince anos a treslear, e esqueceu tanto as

cousas todas que nin el nin os seus descendentes ata Moisés se

lembraron mesmo da Creación. Mais os restos da virtude desa pesada

codia acabaron de se disipar pola calor e a clareza do xenio deste

gran profeta. Por sorte dirixinme a unha das mazáns que a

maduración despoxara da súa pel, e apenas a miña saliva a dera

mollado cando xa a filosofía universal me absorbeu. Semelloume que

un número infinito de olliños se prolongaron na miña testa e souben o

medio de lle falar ao Señor. Cando dende aquela teño matinado neste

milagreiro enlevo, maxinei que non podería ter vencido, coas virtudes

ocultas dun sinxelo corpo natural, a vixiancia do serafín ao que Deus

ordenou a garda dese Paraíso; mais, como lle comprace servirse de

causas secundarias, coidei que me inspirara ese medio de entrar alá,

igual que el quixo servirse das costelas de Adán para lle facer unha

muller aínda que puido formala da terra tan ben como o formara a el.

Permanecín moito tempo neste xardín a pasear sen compaña.

Mais, ao cabo, como o anxo porteiro do lugar era o meu hospedador

principal, tiven desexo de o saudar. Unha hora de camiño rematou a

miña viaxe, pois decorrido ese tempo cheguei a unha bisbarra na que

mil lóstregos, confundíndose nun, formaban un día cegador que só

24

servía para facer visíbel a escuridade. Aínda ben non me recuperara

desa aventura cando dexerguei diante miña un fermoso adolescente

que

me

dixo:

“-Son o arcanxo que estás a procurar. Acabo de ler en Deus que

el te suxerira a maneira de vires aquí e que quería que ti atendeses a

súa vontade.”

Faloume de varias cousas e díxome, entre outras, que esa luz

que semellara amedoñarme non era nada extraordinario pois

acendíase case todos os seráns cando el facía a ronda porque, para

evitar as sorpresas dos meigos que entran por todas as partes sen

seren vistos, víase obrigado a brandir coas dúas mans a súa espada

flamexante de arredor do Paraíso Terrestre, e que esa luzada eran os

lóstregos que enxendraba o seu aceiro.

“-Os que vós albiscades dende o voso mundo –engadíu- son

producidos por min. Se por veces os observades ben lonxe é pola

razón de que as nubes dun clima afastado, ao se atoparen dispostas

a recibir esa impresión, fan bater de volta ata vós esas lixeiras

imaxes de lume igual que outro vapor diferentemente situado forma

o arco da vella. Non vos hei instruír máis, pois que a mazá da ciencia

non se atopa lonxe de aquí. Tan axiña como teñades comido dela

habedes ser docto coma min. Mais sobre de todo, gardádevos dun

erro: os máis dos froitos que penden dese vexetal estan rodeados

dunha codia, e se a catades habedes descer por embaixo do home,

entrementres que o interior farávos subir tan alto como o anxo.”

Estaba Elías nese punto das instrucións que lle dera o serafín

cando se xuntou a nós un homiño.

-É o tal Enoc do que vos falei –díxome baixiño o meu condutor.

Cando estaba rematando esas palabras, Enoc presentounos un

queipo cheo de non sei que froitos semellantes ás granadas que

acababa de descubrir no propio día nun bosquiño recuado. Por orde

de Elías gardei algunhas nos petos, cando aquel preguntou quen eu

era:

-É unha aventura que quere máis longa conversa – replicou o

meu guía- Polo serán, cando nos retiremos, el mesmo havos contar as

milagreiras particularidades da súa viaxe.

Rematando isto, chegamos baixo dunha especie de ermida feita

con ramallos de palmeira enxeñosamente trenzados con mirtos e

laranxeiras. Vin alá, nun recuncho, unhas moreas dunha caste de

filosela7 tan branquiña e tan fina que podía pasar pola alma da neve.

7 Borra ou fiaza da seda.

25

Vin tamén rocas de pau esparexidas por acá e por acolá. Pregunteille

ao meu condutor para que servían.

-Para fiar –respondeume- Cando o bó de Enoc quere distenderse

da meditación, ora prepara a fiaza, ora torce o fío ou tece a tea que

serve para lles cortar camisas ás once mil virxes. É imposíbel que non

teñades atopado no voso mundo un aruxiño branco que anda a

revoar polo outono no tempo da sementeira. Os paisanos chámanlle

“algodón de Nosa Señora” e é a borra coa que Enoc purga o seu liño

cando o carda.

Pouco paramos sen nos despedir de Enoc, que tiña a súa cela

nesta cabana, e o que nos obrigou a deixalo tan axiña foi que de seis

en seis horas fai el rezos e había ben ese tempo que acabara os

anteriores.

Supliqueille polo camiño a Elías que nos acabase a historia das

asuncións que me encetara e díxenlle que ficara, parecíame, na de

san Xoán o Evanxelista.

-Entón –dixome- pois que non tedes paciencia para agardar que

a mazá do saber vos ensine mellor do que eu todas esas cousas,

estou de acordo en volas aprender. Sabede, daquela que Deus…

A estas fala, non sei como, mesturouse o demo, tanto que non

dei impedido que interrompese para facer bulra:

-Lémbrome! –díxenlle- Deus foi un día informado de que a alma

deste evanxelista estaba tan solta que só a daba retido a poder de

apertar os dentes. E mais chegara a hora que tiña prevista para

facelo elevar aquí, de xeito que, ao non ter tempo para lle preparar

unha máquina, viuse obrigado de facelo nun pulo, sen ter vagar para

que fixese a viaxe.

Elias, durante todo este discurso, fitábame cuns ollos capaces

de me matar, se eu estivese en estado de morrer por outra causa que

a fame.

-Abominábel! –dixo recuando- Tes o atrevemento de te bulrares

das cousas santas! Cando menos non había ser impunemente se o

Infinitamente Sabio non quixese deixarte para as nacións como

exemplo famoso da súa misericordia! Vaite, impío, fóra de aquí! Vai

publicar neste mundiño e mais no outro, pois que estás predestinado

a regresar a el, a xenreira irreconciliábel que Deus lle ten aos ateos!

Apenas deu acabado esa imprecación agarroume e levoume de

malas maneiras cara á porta. Ao que chegamos cabo dunha gran

árbore con pólas cubertas de froitos que cambaban casemente ata o

chan, díxome:

26

-Velaí a Árbore do Saber no que ti terías zugado luces

inconcebíbeis sen a túa irrelixión.

Inda ben non rematara el estas palabras cando, finxindo

esmorecer coa debleza, eu deixeime caír contra dunha póla, da que

roubei habilmente unha mazá. Faltaban aínda varias alancadas para

botar o pé fóra deste parque delicioso; con todo, a fame premía con

tanta violencia que me fixo esquecer que estaba nas mans dun

profeta encarraxado. Isto fixo que collese unha das mazáns que

engrosaban o meu peto e finquei nela os dentes. Mais, en lugar de

coller unha das que Enoc me dera como presente, a miña man bateu

coa mazá que pillara na Árbore da Ciencia e que, por desgraza, non

depelicara.

Apenas a tiña catado, unha espesa noite caíu riba da miña

alma. Xa non vin a miña mazá nin Elias rente de min, e os meus ollos

non recoñeceron en todo o hemisferio unha soa pegada do Paraíso

Terrestre. E con todo iso, non deixaba de me lembrar de todo o que

me acontecera. Cando despois reflexionei sobre este milagre,

imaxinei que esa codia non me embrutecera de a feito pola razón de

que os meus dentes a atravesaron e recibiron un pouco do zume do

interior, e que a enerxía deste disipara as malignidades da pelica.

Quedei moi sorprendido de me ver totalmente só no medio

dunha bisbarra que non coñecía en absoluto. Por máis que paseara os

meus ollos e os botase pola campía, ningunha criatura se ofrecía para

lles dar consolo. Finalmente resolvín camiñar ata que a Fortuna me

fixese atopar a compaña dalgún animal ou da morte.

Concedeume o que desexaba, pois ao cabo de medio cuarto de

legua atopei dous animais moi grandes, dos que un parou diante

miña e o outro fuxiu lixeiro para a súa cova, polo menos iso foi o que

eu pensei pois de alá a pouco vino regresar acompañado por máis de

sete ou oitocentos da mesma especie, que me rodearon. Cando

puiden dexergalos de perto, comprobei que tiñan as proporcións, a

figura e a face coma nós. Esta aventura fíxome lembrar do que algún

tempo sentira contar á miña ama tocante ás sereas, os faunos e os

sátiros. De cando en cando lanzaban apupos tan furiosos, causados

sen dúbida pola admiración de me veren, que eu coidaba case terme

virado un monstro.

Un deses animais-homes, tras pillarme polo pescozo, do mesmo

xeito que os lobos cando raptan unha ovella, botoume enriba do seu

lombo e levoume para a súa cidade. Asombreime moito, cando

recoñecín que efectivamente eran homes, de non encontrar ningún

deles que non camiñase a catro patas.

Ao que este pobo me viu pasar, en véndome tan pequeno

(porque os máis deles teñen doce cóbados de lonxitude) e o meu

corpo sostido só por dúas patas, non deron crido que eu fose un home

27

porque eles mantiñan que, ao lles dar a natureza tanto aos homes

como aos animais dous brazos e dúas pernas, aqueles debían servirse

de igual xeito. E en efecto, matinando dende entón neste asunto,

cavilei en que esta posición corporal non era moi extravagante ao

lembrar que os nosos meniños, cando só teñen aínda a instrución da

Natureza, camiñan a catro pés, e só se erguen sobre dous polo

coidado das súas amas, que os poñen dereitos dentro duns carriños e

lles atan barazas para lles impediren de ir sobre dos catro como a

única posición na que a figura da nosa masa inclina a se pousar outra

vez.

Dician eles, logo –polo que dende entón me fixen explicar- que

eu era infalibelmente a femia do bichiño da raíña.

Así fun –en calidade de tal ou doutra cousa- levado dereitiño á

casa do concello, onde reparei en que, segundo o zunido e as

posturas adoptadas polo pobo e mais os maxistrados, estaban a

consultar xuntos o que eu podía ser. Cando levaban debatido moito

tempo, certo burgués que gardaba animais raros, pediulles aos

munícipes que me prestasen a el, na agarda de que a raíña me

mandase buscar para vivir co meu macho.

Non puxeron dificultade ningunha. Ese saltanocribo levoume á

súa morada e aprendeume a pintar o mono, a dar pinchecarneiros e a

poñer carantoñas; e polas tardes amosábame por diñeiro diante da

súa porta .

Finalmente o ceo, amolecido polas miñas dores e anoxado por

ver profanar o templo do seu señor, quixo que un día, cando estaba

atado ao cabo dunha corda coa que o charlatán me facía saltar para

divertir os pasmóns, un dos que estaban a me mirar, despois de me

ter observado moi atentamente, me preguntase en grego quen era

eu. Asombroume moito ouvir falar alá igual que no noso mundo.

Fíxome moitas preguntas e respondinlle e conteille a seguir

detalladamente toda a empresa e o resultado da miña viaxe.

Consoloume e lémbrome que me dixo:

-Escoitade, meu fillo, ao final cangades coa pena das feblezas

do voso mundo. Hai xente vulgar, aquí tanto como alá, que non dá

aturado o pensamento das cousas ás que non está afeito. Mais

sabede que unicamente vos tratan á recíproca, e que se algún desta

terra tivese subido á vosa co atrevemento de se chamar home, os

vosos doutores habíano facer afogar como un monstro ou como un

simio posuído polo Demo.

Prometeume a seguido que avisaría da miña desgraza o pazo

real. Engadiu que tan axiña como me albiscara, o corazón lle dixera

que era un home, porque algún día el viaxara ao mundo do que eu

viña, que o meu país era a Lúa, eu era da Galia e el morara na Grecia

28

e lle chamaban o dáimon8 de Sócrates; que despois da morte deste

filósofo tutorara e instruíra Epaminondas en Tebas, e a seguir, tras ter

pasado entre os romanos, a xustiza vencellárao ao partido de Catón

o novo, e que logo do pasamento deste entregárase a Bruto, e que,

ao non teren deixado todos estes personaxes no seu lugar no mundo

máis que a imaxe da súa virtude, el retirárase cos seus compañeiros

quer nos templos quer na soidade.

-Finalmente –engadiu- o pobo da vosa terra tornouse tan

estúpido e tan groseiro que os meus compañeiros e mais eu perdimos

todo o pracer que tomaramos algún día en instruílo. Non é que non

teñades escoitado falar de nós: chamábannos oráculos, ninfas,

xenios, fadas, deuses lares, lémures, larvas, lamias, trasnos, náiades,

íncubos, sombras, manes, espectros, fantasmas. E abandonamos o

voso mundo baixo o réxime de Augusto, un pouco despois de me eu

aparecer a Druso, fillo de Livia, que levaba a guerra á Alemania e a

quen lle prohibín pasar alén. Non hai moito que regresei de onde vós

por segunda vez; despois de cen anos aquí, recibín a encomenda de

viaxar alá; dei moitas voltas por Europa e conversei con persoas que

posibelmente vós coñecestes. Un día aparecínlle, entre outros a

Cardano9 cando estaba a estudar; aprendinlle cantidade de cousas e,

en recompensa, prometeume que había deixar testemuño á

posteridade tocante a quen lle transmitira a el os milagres que

agardaba escribir. Vin a Agrippa10, o abade Tritemio11, o doutor Fausto12, La Brosse13, César14, e certa cábala de mozos que o vulgo coñeceu baixo o nome de cabaleiros da Rosacru z, aos que lles ensinei

numerosas habilidades e segredos naturais que sen dúbida os terán

feito pasar entre o pobo por grandes meigos. Coñecín tamén a

Campanella15, fun eu quen o avisei, en canto que estaba na

Inquisición en Roma, de conformar a súa face e o seu corpo coas

8 O dáimon (ou demonio) é unha especie de xenio familiar, ser ou espírito, que en

moitas culturas intervén a prol das persoas. Non ten a indisolúbel carga negativa

que ten o demo, demonio ou diaño no cristianismo. Sócrates di que o seu dáimon,

por medio dunha voz interior, lle aconsellaba o que facer en determinados

momentos de dificultade ou de perigo.

9 Ver nota 2.

10 Heinrich Cornelius Agrippa ou Agrippa de Nettesheim (1486-1535), médico,

filósofo e científico, é unha das máis grandes figuras intelectuais do seu tempo e

das máis coñecidas do esoterismo.

11 Johannes Trithemius (1462-1516) frade, teólogo e científico alemán, figura do

ocultismo.

12 Personaxe a cabalo entre a lenda e a realidade, o doutor Fausto, meigo perigoso,

será o protagonista de relatos e obras teatrais como a célebre traxedia de Goethe.

13 Pode tratarse de Guy La Brosse, médico do rei Luís XIII de Francia e

contemporáneo de Cyrano, ou ben do tío ou o avó daquel, astrólogos os dous.

14 Probabelmente, o célebre astrólogo Michel de Nostradamus (1503-1566 ) ou un

seu fillo chamado César.

15 Frade, filósofo e teólogo italiano (1568-1639) autor da obra A cidade do sol, na

que presenta un Estado teocrático utópico. Perseguido e encarcerado pola súa

heterodoxia e atracción pola maxia, Campanella –que defendeu a Galileo- ten un

gran protagonismo na seguinte obra de Cyrano Os Estados e Imperios do Sol.

29

carantoñas e as posturas ordinarias daqueles dos que precisaba

coñecer o interior, a fin de suscitar nel propio, mediante unha mesma

actitude, os pensamentos que ese mesmo estado provocara nos seus

adversarios, porque así trataría mellor a alma deles cando a

coñecese. Comezou, ao llo eu rogar, un libro que nomeamos De sensu

rerum . Frecuentei igualmente, na Francia, a La Mothe Le Vayer16 e

Gassendi17: o segundo é un home que escribe tanta filosofía como o

primeiro a vive. Tamén coñecín cantidade doutra xente que o voso

século trata de divinos, mais só atopei neles moita pibela e moito

arruallo.

Ao final, cando estaba a cruzar do voso país a Inglaterra para

estudar os costumes dos seus habitantes, atopei un home vergoña do

seu país. Porque de certo é unha vergoña para os grandes do voso

estado recoñeceren nel, sen a adorar, a virtude que o ten como trono.

Para abreviar o seu panexírico: el é todo enxeño, todo corazón, e se

atribuírlle a alguén ambas as dúas cualidades (das que unha

antigamente abondaría para sinalar un heroe) non fose equivalente a

dicir Tristán L’Hermite,18 tería eu evitado nomealo, porque estou

seguro de que non me ha perdoar este erro; mais como non agardo

regresar endexamais ao voso mundo, quero darlle á verdade ese

testemuño da miña conciencia. Verdadeiramente, cómpre que vos

confese que cando vin unha virtude tan alta temín que non fose

recoñecida. Por ese motivo tratei de lle facer aceptar tres

canequiños: o primeiro estaba cheo de aceite de talco, o outro de pó

de proxección e o derradeiro de ouro potábel, é dicir dese sal

vexetativo do que os vosos químicos prometen a eternidade19. Pero el

rexeitounas cun desdén máis xeneroso que o de Dióxenes cando

recibiu os cumprimentos de Alexandre, ao vir este visitalo ao seu

tonel. En fin, non podo engadir cousa ningunha á gabanza deste gran

home, senón que é o único poeta, o único filósofo e o único home

libre que vós tedes. Velaí as persoas dignas de consideración coas

que conversei. As outras todas, polo menos as que eu coñecín,

encóntranse tan por baixo do home, que teño visto animais estaren

algo máis por riba.

Polo demais, eu non son orixinario da vosa terra nin desta:

nacín no sol. Mais, como ás veces o noso mundo se atopa poboado de

máis por causa da longa vida dos seus habitantes, e como está case

que exento de guerras e de enfermidades, de cando en cando os

nosos maxistrados envían colonias aos mundos do arredor. Canto a

min, ordenáronme que fose ao da Terra e declaráronme xefe dos

nativos que enviaban comigo. Pasei despois a estoutro, polas razóns

que vos dixen, e o que fai que permaneza nel sen me mover é que os

16 Filósofo escéptico e libertino francés (1588-1672).

17 Pierre Gassendi (1592-1655), filósofo, matemático, astrónomo e teólogo francés.

18 Poeta e dramaturgo francés (1601-1655).

19 Todas tres son substancias alquímicas que transmutaban os metais en ouro ou

que producían a eterna mocidade.

30

homes aquí aman a verdade, que non hai pedantes, que os filósofos

só se deixan convencer pola razón e que nin a autoridade dun sabio

nin o feito de ter o apoio da maioría se impón sobre a opinión dun

xornaleiro do campo se o xornaleiro razoa tan agudamente. En suma,

neste país unicamente son considerados como carentes de siso os

sofistas e os discursadores.

Pregunteille canto tempo vivían e respondeume:

-Tres ou catro mil anos.

E continuou desta sorte:

-Para me facer visíbel, como son arestora, cando sinto case

gastado o cadáver que conformo ou que os órganos non exercen xa

as súas funcións de xeito moi satisfactorio, insúflome nun corpo novo

recén morto.

Aínda que os habitantes do sol non sexan tan numerosos como

os deste mundo, con todo, o sol referve deles a miúdo pola razón de

que o pobo, ao ter un temperamento moi quente, é rebulinte,

ambicioso e dixire moito.

O que vos digo non vos debe semellar sorprendente porque,

aínda que o noso globo sexa moi vasto e o voso pequeno, aínda que

nós non morramos senón despois de catro mil anos e vós despois de

medio século, sabede que de todos os xeitos non hai tantos pelouros

como terra, nin tantas plantas como pelouros, nin tantos insectos

como plantas, nin tantos animais como insectos, nin tantos homes

como animais, e que así non debe haber tantos dáimons como

homes, por causa das dificultades que se encontran para a xeración

dun composto tan perfecto.

Pregunteille se eran corpos coma nós. E respondeume que si,

que eran corpos, mais non coma nós nin como cousa ningunha que

consideraramos tal, porque nós só lle chamamos vulgarmente corpo a

aquilo que pode ser tocado, que polo resto non había nada na

natureza que non fose material, e que, aínda que o fosen eles

mesmos, víanse obrigados, cando querían facérsenos visíbeis, a

tomar corpos proporcionados ao que os nosos sentidos son capaces

de coñecer. Asegureille que o que fixera pensar a moita xente que as

historias que se contaban deles so eran efecto do maxín dos febles,

procedía de só apareceren de noite. Replicoume que, como se vían

obrigados a construír eles propios ás carreiras os corpos que

precisaban utilizar, a miúdo só tiñan tempo de os facer axeitados para

bater cun sentido: quer o ouvido, como as voces e os oráculos, quer a

vista, como a fuxeira20 e os espectros, quer o tacto, como os íncubos

20 Fogos fatuos.

31

e os pesadelos21, e que ao ser aquela masa unicamente un aire

expandido de tal ou cal maneira, a luz, coa súa calor, destruíaos igual

que se ve que disipa unha brétema dilatándoa.

Tantas cousas belidas que me relataba déronme a curiosidade

de lle facer preguntas sobre a súa nacencia e a súa morte, se no país

do sol o individuo viña á luz por vía da xeración e se morría pola

desorde do seu temperamento ou a rotura dos seus órganos.

-Hai moi pouquiña relación –dixo- entre os vosos sentidos e a

explicación destes misterios. Vosoutros, imaxinades que o que non

dariades comprendido é espiritual ou ben non existe; a conclusión é

moi falsa mais está testificado que hai no universo un millón de

cousas, se cadra, que para seren coñecidas precisarían en vós un

millón de órganos totalmente diferentes. Eu, por exemplo, concibo

cos meus sentidos a causa da simpatía do imán cara o polo, a do

refluxo do mar, o que lle acontece ao animal despois da morte.

Vosoutros non dariades chegado a estas altas concepcións polo

motivo de que vos faltan as proporcións para estes milagres, igual

que un cego de nacencia tampouco non daría imaxinado o que é a

beleza dunha paisaxe, o colorido dun cadro, os matices do iris, ou ben

hánselle figurar quer como unha cousa palpábel, quer como un

manxar, quer como un son, quer como un olor. Do mesmo xeito, se eu

quixese relatarvos o que percibo polos sentidos que vos faltan, vós

volo representariades como algo que pode ser ouvido, visto, tocado,

ulido ou saboreado, e mais non é nada diso.

Estaba el nese momento do seu discurso cando o meu

bailanocribo se decatou de que a audiencia comezaba a se anoxar da

nosa barballoada, da que non entendían nadiña e tomaban por un

roñido non articulado. Púxose con maior entusiasmo a tirar da miña

corda para me facer choutar, até que os espectadores, bébedos de rir

e de asegurar que eu tiña tanto enxeño como os animais do seu país,

se retiraron ás súas casas.

Adozaba eu así a dureza dos maos tratos do meu amo coas

visitas que me facía ese atencioso dáimon porque para conversar con

outros, alén de que me tomaban por unha besta das máis arraizadas

na categoría das brutas, nin eu sabía a lingua deles nin eles

entendían a miña, polo que xulgade a relación…

Sabede que nese país utilízanse dous idiomas, un serve para os

grandes e o o outro é propio do pobo.

21 O íncubo era un demo que adoptaba corpo humano para se pór enriba dunha

muller cando dormía e abusar sexualmente dela, pois esta non era capaz de

acordar. Tamén podía atacar homes, aínda que nese caso o demo adoptaba

xeralmente forma de muller e era chamado súcubo. O pesadelo ten relación con esa

crenza e (como o seu nome indica) provoca tamén moitas veces sensación de

pesadez, de opresión sobre o peito, terror, angustia e afogo.

32

O dos grandes non é outra cousa senón unha diferenza de tons

non articulados, máis ou menos semellantes á nosa música cando

non se engadiron as palabras. E de certo é invención dun conxunto

ben útil e ben agradábel, porque cando están cansos de falar ou

cando refugan prostituír a súa gorxa nesa utilización, collen quer un

laúde quer outro instrumento, do que se serven tan ben como da voz

para se comunicaren os pensamentos, de xeito que por veces

encóntranse ate quince ou vinte en compaña tratando un punto de

teoloxía ou as dificultades dun proceso a través do concerto máis

harmonioso que poida agarimar a orella.

O segundo, que utiliza o pobo, execútase a través do abaneo

dos membros, mais non se cadra como un se figura, pois certas

partes do corpo significan un discurso enteiriño. Por exemplo, a

axitación dun dedo, dunha man, dunha orella, dun beizo, dun brazo

ou dunha meixela, fará cada unha en particular unha oración ou un

período con todos os seus membros. Outras só serven para designar

palabras, como unha engurra na fronte, os diversos tremelos dos

músculos, o reviramento das mans, o acaneo dos pés, as contorsións

dos brazos, de xeito que cando falan, co costume que colleron de iren

todos nús, os seus membros, afeitos a acenar as súas concepcións,

rebulen sen paraxe e non semella un home a falar senón un corpo a

tremer.

Case todos os días o dáimon víñame visitar e as súas

milagreiras conversas facíanme pasar sen coita a violencia da miña

catividade. Por fin, unha mañán vin entrar no meu cuarto un home

que non coñecía en absoluto, o cal, despois de me lamber moito,

colleume coas gorxas amodiño pola axila e, cunha das patas coas que

me sostiña por medo a que non me mancase, botoume enriba do seu

lombo, onde me atopei sentado con tanta moleza e comodidade que,

malia a aflición que o tratárenme como un animal me facía sentir, non

me entrou desexo ningún de fuxir; a maiores, eses homes que

camiñan a catro patas van a outra velocidade ben diferente á nosa,

pois os máis zoupóns pillan os cervos á carreira.

Con todo, eu sufría a treu por non ter novas do meu gasalleiro

dáimon, e o serán do primeiro trafego, ao que cheguei ao tobo,

andaba a pasear pola cociña da pousada, agardando que a comida

estivese lista cando velaí ven o meu portador, que tiña unha face moi

nova e bastante belida, e se pon a rir diante do meu fociño e a

botarme ao pescozo os seus dous pés de diante. Despois de eu telo

fitado durante un tempiño, díxome en francés:

-O que! Seica non coñecedes xa o voso amigo?

Deixo que pensedes como reaccionei. De certo, a miña sorpresa

foi tan grande que dende entón imaxinei que todo o globo da lúa,

todo o que nel me acontecera e todo o que alí vía, non era senón

33

encantamento. E ese home-animal que me servira de montura seguíu

a me falar así:

-Prometéradesme que os servizos que vos fixese non vos

habían saír endexamais da memoria.

Eu asegureille que nunca o tiña visto.

Finalmente, díxome:

-Son aquel dáimon de Sócrates que vos distraín durante o

tempo da vosa prisión. Partín onte, como vos prometera, para ir

avisar o rei da vosa desgraza, e fixen trescentas leguas en dezaoito

horas, porque cheguei aquí ao mediodía para vos agardar, mais…

-Mais –interrompino eu- como pode ser que onte vós erades

dunha talla extremadamente longa e que hoxe sodes tan corto ? Que

onte tiñades unha voz feble e crebada e hoxe tedes unha clara e

vigorosa? Que onte, en fin, erades un vello todo canoso e que hoxe

non sodes senón un mozo? O que! En canto que no meu país

camiñamos da nacencia á morte, os animais deste seica van da

morte á nacencia e remocican a poder de envellecer?

-Tan axiña como falei co príncipe –díxome el- despois de recibir

a orde de vos traer, sentín o corpo que eu conformaba tan fortemente

minguado pola canseira, que todos os órganos rexeitaban as súas

funcións. Indaguei o camiño do hospital, fun alá e ao que entrei no

primeiro cuarto, atopei un mozo que acababa de dar o derradeiro

alento. Achegueime ao corpo e, finxindo ter dexergado nel un

pequeno movemento, asegureilles a todos os asistentes que aquel

non estaba morto, que nen mesmo tiña unha enfermidade perigosa e,

habilmente, sen que me visen, insufleime no seu interior nun sopro.

Coa mesma, o meu cadáver vello caíu de costas. Eu, dentro deste

mozo, erguínme; a xente púxose a gritar que se trataba dun milagre

e eu, sen falar con ninguén, funme correndiño á casa do voso

saltanocribo, onde vos collín.

Teríame seguido contando se non viñesen na nosa procura para

nos sentar á mesa. O meu condutor levoume a unha sala

magnificamente amoblada mais non vin preparada cousa ningunha

para comer. Tan grande soidade de viandas, cando estaba a perecer

de fame, obrigoume a lle preguntar onde era que serviran. Non

escoitei o que me respondeu, pois tres ou catro mociños, fillos do

hospedador, se achegaron a min nese momento e con moita

urbanidade despíronme até a camisa. Este xeito novo de cerimonia

sorprendeume tanto que nin mesmo ousei preguntarlles a causa aos

meus garridos servidores, e non sei como, ao meu guía que

preguntou por onde eu quería comezar, fun quen de lle responder

estas dúas palabras: “Un potaxe”. Decontadiño chegoume o ulido do

máis suculento guisado que endexamais bateu no nariz do mal rico.

34

Quíxenme erguer do meu asento para buscar co naso a fonte dese

agradábel recendo, mais o meu portador impediumo.

-Onde queredes ir? –díxome- Logo habemos ir de paseo, mais

arestora é tempo de comer. Acabade o voso potaxe e despois

farémosvos chegar outra cousa.

-E onde diantre está o potaxe ese? –berreille eu con carraxe-

Seica fixestes a aposta de vos burlardes de min o día enteiro?

-Pensei que na vila da que vimos22-replicoume- virades o voso

amo ou alguén a comer; por ese motivo non vos informei do xeito de

se alimentaren neste país. E pois que aínda o ignorades, sabede que

aquí só se vive de fume. A arte da cociña consiste en fechar en

grandes vasillas, moldeadas a propósito, a exhalación que sae das

viandas, e tras ter recadado vasillas de diferentes tipos e diferentes

gustos, segundo a apetencia daqueles aos que lles serven,

desféchase a que contén ese recendo, destápase logo outra, e

despois outra máis, até que os comensais se sintan fartos de a feito.

A menos de que teñades vivido xa deste xeito, endexamais habedes

crer que o nariz, sen os dentes nin o gargueiro, faga a vez da súa

boca para alimentar os homes, mais vóuvolo facer ver por

experiencia.

Aínda ben non acababa el de prometelo cando sentín entrar

sucesivamente na sala vapores tan agradabeis e de tanta mantenza,

que en menos de cinco minutos sentime fartucadiño de todo. Cando

nos erguimos, dixo el:

-Esta non é cousa que vos deba causar moita admiración, pois

non podedes ter vivido tanto sen observardes que no voso mundo os

cociñeiros e os pasteleiros, que comen menos que as persoas doutra

dedicación, están malia iso moito máis gordos. De onde é que

procede a súa redondez se non é do fumiño das viandas que os

rodean de contino e penetran os seus corpos e os manteñen? Tamén

as persoas deste mundo gozan dunha saúde ben menos interrompida

e máis vigorosa, pola razón de que a mantenza case non enxendra

excrementos, que son a orixe de case todas as enfermidades.

Sorprendéstevos, posibelmente, cando antes da comida vos

desvestiron, porque non se usa ese costume no voso país, mais é o

modo deste e utilízase a fin de que o animal estea máis transpirábel

ao fume.

-Meu señor –contesteille- hai moita verosimilitude no que

dicides, e eu acabo de experimentar algo diso. Mais heivos confesar

22 O texto deu un brusco salto de escenario dende a casa do “saltanocribo” á

pousada, e tampouco se aludiu antes á comida do protagonista nese primeiro

tempo.

35

que, non podendo desbrutalizarme tan prontamente, prestaríame ben

sentir un anaco ben palpábel baixo os meus dentes.

Prometeumo, mais, con todo, foi para o día seguinte, pola razón

-dicía el- comer tan encima de me ter alimentado había producirme

unha indixestión. Departimos aínda algún tempo e logo subimos ao

cuarto para nos deitarmos.

Un home, no alto da escaleira, presentouse a nós e, despois de

nos ter fitado moi atentamente, levoume a un gabinete que tiña o

chan cuberto de flores de laranxeira até unha altura de tres pés, e ao

meu dáimon a outro cheo de caraveis e de xasmíns. Díxome, vendo

que eu parecía asombrado desa magnificencia, que era o feitío dos

leitos no país. Finalmente, deitámonos cada un na nosa cela e, des

que me tendín enriba das flores, albisquei -á luciña dunha trintena de

grosos vagalumes relucentes pechados en cristal (porque non se

utilizan outras candeas)- aqueles tres ou catro mociños que me

desvestiran para cear, dos que un se puxo a me facer cóchegas nos

pés, outro nas coxas, outro nos costados, e todos con tanta bonitura e

delicadeza que nun momentiño me sentín adormecer.

No outro día vin entrar o meu dáimon co sol. Díxome:

-Cumpro a miña palabra, habedes almorzar máis solidamente

do que ceastes onte.

Con estas falas, erguínme e el levoume pola man detrás do

xardín da morada, onde un dos fillos do hospedador estaba a nos

agardar cunha arma na man casemente igual aos nosos fusís. Este

preguntoulle ao meu guía se eu quería unha ducia de cotovías,

porque os macacos (tomábame por tal) alimentábanse desa carne. A

penas respondín eu si, o cazador disparou un tiro ao aire, e vinte ou

trinta cotovías cairon aos nosos pés cociñadiñas de a feito. “Velaí

-matinei eu decontado- por que un dito do noso mundo fala dun país

no que as cotovías caen xa asadas23! Sen dúbida alguén regresara de

aquí.”

-Non tedes máis que comelas –díxome o meu dáimon- eles

teñen a habelencia de mesturar, no medio da composición que mata,

despluma e asa os animais de caza, os ingredientes que cómpren

para condimentalos.

Recollín algunhas, comín nelas fiándome da súa palabra, e de

certo que endexamais na vida teño probado cousa tan gorenteira.

23 Un dito francés ( C’est un pays où les alouettes tombent toutes rôties dans le

bec, “É un país no que as cotovías caen asadiñas no bico”) caracteriza a situación

na que as vantaxes se obteñen sen esforzo ningún, e de aí que se diga de alguén

il/elle attend que les alouettes tombent toutes rôties (“agarda que as cotovías caian

asadiñas”) cando espera que lle dean todo feito, sen esforzo pola súa banda.

36

Despois deste almorzo, puxémonos en situación de partir, e con

mil carantoñas que usan cando queren testemuñar afecto, o

hospedador recibiu un papel do meu dáimon. Pregunteille se era unha

obriga polo valor do escote. El contestoume que non, que non lle

debía máis nada, e que eran versos.

-Como, versos? –repliqueille- Seica os taberneiros son

afeccionados ás rimas?

-É a moeda do país –respondeume - e o desembolso que nós

acabamos de facer aquí dentro ven ascendendo a un sexteto, que

acabo de lle dar. Non tiña eu medo de quedar corto, porque aínda

que fixeramos aquí esmorga durante oito días, non dariamos

desembolsado un soneto, e levo catro comigo, xunto con nove

epigramas, dúas odas e unha égloga.

-Ei! –dixen para min- Verdadeiramente esa é xusto a moeda que

Sorel lle fai utilizar a Hortensius en Francion24 , lémbrome. Sen dúbida

foi aquí onde el a roubou. Mais: de quen diaño puido aprendelo? Tivo

que ser da súa nai, pois sentín dicir que era aluada.

Pregunteille ao meu dáimon, logo, se eses versos amoedados

seguían a servir con tal de que os recopiaran.

Respondeume que non e continuou así:

-Des que os compuxo, o autor lévaos ao Palacio das Moedas,

onde os poetas xurados do reino teñen a súa residencia. Alí, os

versificadores oficiais poñen a proba as pezas, e se son xulgadas de

lei, táxanas, non segundo o seu peso, senón segundo a súa agudeza,

e desta sorte, cando alguén morre de fame só é un toutizo, e as

persoas enxeñosas sempre se dan boa vida.

Admirei, todo extasiado, a asisada norma social deste país, e el

proseguíu deste xeito:

- Existen aínda outras persoas que dan pousada de maneira moi

diferente. Cando marchades de onde eles, pídenvos

proporcionalmente aos gastos un comprobante para o Outro Mundo,

e des que llo entregastes, escriben nun gran rexistro que chaman as

contas de Deus , aproximadamente isto: “ Item , o valor de tantos

versos librados tal día, a tal persoa, que Deus me debe rembolsar tan

axiña como reciba o comprobante do primeiro fondo que se atope”.

Cando están enfermos, en perigo de morte, fan picar estes rexistros

en anaquiños e tráganos, porque coidan que se non fosen dixeridos

así, Deus non os podería ler.

24 Charles Sorel é un escritor francés do século XVII. A súa obra máis coñecida é a

longa novela Histoire Comique de Francion. Cyrano inspírase en distintos pasaxes

de Sorel.

37

Esta conversa non nos impedía seguirmos a camiñar, é dicir o

meu portador a catro patas debaixo miña e eu a escarranchapernas

derriba del. Non vou particularizar máis as aventuras que nos

detiveron polo camiño entrementres non chegamos finalmente onde o

rei ten a súa residencia. Fun levado ao dereitiño ao seu palacio. Os

grandes recibíronme con admiracións máis moderadas do que fixera o

pobo cando eu pasara polas rúas. A súa conclusión, con todo, foi

igual, a saber: que eu era sen dúbida a femia do bichiño da raíña. O

meu guía interpretábamo así, e mais tampouco el non entendía ese

enigma e non sabía quen era ese bichiño da raíña, mais logo tivémolo

claro, porque o rei, pouco despois, mandou que o trouxesen. De alí a

unha media hora vin entrar, no medio dun fato de simios vestidos con

gola e calzóns, un homiño case das miñas características, pois

camiñaba sobre dous pés. Tan axiña como me albiscou, abordoume

cun “servidor de vuestra merced”. Respostei á súa reverencia máis ou

menos nos mesmos termos. Coitadiño de min! Aínda ben non nos

viron falar entre nós, que xa tomaron todos por verdadeiro o prexuízo,

e esta conxuntura non producía outro efecto, pois aquel de entre

todos os asistentes que opinaba máis a prol de nós exclamaba que a

nosa conversa era un roñido que a alegría de nos vermos xuntos, por

un instinto natural, nos facía rosmar.

Ese homiño contoume que era europeo, natural de Castela a

Vella: que atopara o medio, con paxaros, de se facer transportar até o

mundo da lúa no que estabamos arestora; que tendo caído nas mans

da raíña ela tomárao por un simio pola razón de que naquel país

vesten casualmente os simios á española e que, ao telo atopado

vestido dese xeito, aquela non dubidara que fose da especie.

-Cómpre dicir –repliqueille eu - que despois de lles teren

probado toda caste de roupa non deron atopadoo cousa máis ridícula

e que por iso os equipan de tal xeito, ao coidaren unicamente eses

animais para se divertir.

-É descoñecer a dignidade da nosa nación –dixo el- a favor de

quen o universo só produce homes para nos fornecer escravos, e

para quen a natureza só podería enxendrar materia de rir.

Suplicoume logo que lle explicase como me atrevera a

arriscarme a ascender á lúa coa máquina da que lle falara.

Respondinlle que era polo motivo de que el levara os paxaros sobre

dos que eu tiña pensado ir alá. Sorriu por aquel ferrete, e arredor dun

cuarto de hora despois o rei mandoulles aos gardas dos simios que

nos levasen de volta, coa orde expresa de nos facer deitar xuntos, o

español e eu, para facer multiplicar no seu reino a nosa especie.

Executaron de cabo a cabo a vontade do príncipe, cousa da que

eu estiven moi contento polo pracer que recibía ao ter alguén que

conversase comigo durante a soidade da miña brutificación. Un día, o

38

meu macho (pois tomábanme pola femia) contoume que o que o

obrigara verdadeiramente a percorrer a terra toda, e finalmente a

abandonala pola lúa, fora que non dera atopado un só país onde a

imaxinación mesma tivese liberdade.

-Escoitade –díxome- A menos de levardes barrete, capelo ou

sotana, por moito que vós poidades dicir algo belido, se vai contra os

principios destes doutores de pano, sodes un idiota, un tolo ou un

ateo. No meu país quixéronme levar á Inquisición porque diante das

barbas dos pedantes cos que batín sostivera que na natureza existe

vacío, e que eu non coñecía ningunha materia no mundo máis pesada

que outra.

Pregunteille en que probabilidades apoiaba unha opinión tan

pouco aceptada.

-Cómpre –respondeume - para acabar con eles, supoñer que non

existe máis que un único elemento, porque aínda que vexamos auga,

aire e lume separados, malia todo, nunca os atopamos tan

perfectamente puros que non estean aínda unidos uns cos outros.

Cando, por exemplo, mirades o lume, non é lume, non é senón aire

moi estendido, o aire non é senón auga moi dilatada, a auga non é

senón terra que se funde, e a propia terra non é senón auga moi

apreixada, e así penetrando seriamente a materia habedes atopar

que non é senón unha, que como unha excelente actriz, representa

aquí embaixo toda sorte de personaxes, con toda sorte de vestidos.

Outramente cumpriría admitir tantos elementos como sortes de

corpos existen. E se me preguntades por que logo o lume queima e a

auga enfría, dado que non é senón unha mesma materia,

respóndovos que esa materia opera por simpatía, segundo a

disposición na que se encontra no tempo en que opera; o lume, que

non é outra cousa senón terra aínda mais expandida do que a é para

para constituír o aire, trata de cambiar nela por simpatía o que

encontra. Así a calor do carbón, ao ser o lume o máis sutil e máis

propio para penetrar un corpo, escorre entre os poros da nosa masa,

fai que ao primeiro nos sdilatemos, porque é unha nova materia que

nos enche, e fainos exhalar sudor; esta suor, espallada polo lume,

convértese en fume e faise aire, este aire, aínda máis fundido pola

calor da antiperistase25 ou dos astros veciños del, chámase lume, e a

terra abandonada polo frío e pola humidade que ligaban as nosas

partes todas cai en terra. A auga, por outra banda, aínda que non

difire da materia do lume senón en que está máis apertada, non nos

queima pola razón de que ao estar apertada pide por simpatía

apreixar os corpos que encontra, e o frío que nós sentimos non é

outra cousa que o efecto da nosa carne que se reprega sobre ela

mesma pola veciñanza da terra ou da auga que a obriga a lle

semellar. De aí ven que os hidrópicos cheos de auga muden en auga

25 Acción de dúas cualidades contrarias das que unha reforza a outra.

39

todo o alimento que toman, de aí ven que os biliosos26 muden en bile

todo o sangue que forma o seu fígado. Supoñendo, logo, que só haxa

un elemento, resulta certísimo que todos os corpos, cada un segundo

a súa cantidade, se inclinan igualmente cara o centro da terra.

Mais preguntaredesme: por que, logo, o ouro, o ferro, os

metais, a terra, a madeira, baixan máis rápido a ese centro que unha

esponxa se non é por motivo de que ela está chea de aire, que tende

por natureza cara a arriba? Non é en absoluto a razón, e velaquí

como vos respondo: aínda que unha roca caia con máis rapidez que

unha pluma, unha e outra teñen a mesma inclinación a esta viaxe.

Mais unha bala de cañón, por exemplo, se atopase a terra furada

totalmente, habíase precipitar máis rapidamente á súa cerna que

unha grosa vincha chea de vento, e a razón é que esa masa de metal

é moita terra repretada nun recunchiño, e que ese vento é

demasiada pouca terra estendida en moito espazo: pois todas as

partes da materia que se acocha nese ferro, unha vez abrazadas

unhas ás outras, aumentan a súa forza pola unión, polo motivo de

que, ao estaren apreixadas, atópanse finalmente moitas a loitar

contra poucas, dado que unha parcela de aire, igual en grosor á bala,

non é igual en cantidade, e que así, en se pregando baixo o peso de

xentes máis numerosas ca ela e tan apuradas, déixase afundir para

lles deixar o camiño libre.

Sen probar isto cunha enfiada de razóns: como é, logo, na vosa

idea, que unha pica, unha espada ou un puñal nos firen se non é por

causa de que ao ser o aceiro unha materia coas partes máis

achegadas e máis afundidas unhas nas outras que a nosa carne –da

que os poros e a moleza amosan que contén pouca terra expandida

nun gran lugar- e ao ser a punta que nos pica unha cantidade de

materia case imposíbel de contar contra pouquiña carne, obrígaa a

ceder ante o máis forte, igual que un escadrón ben apertado penetra

unha liña enteira de batalla moito máis estendida? Porque: como é

que unha lupa de aceiro en brasa está máis quente que un toro de

madeira ardendo, se non é que hai máis lume na lupa en pouco

espazo, estando vencellado a todas as partes do anaco de metal, que

no pau, que por ser moi esponxoso, encerra por conseguinte moito

vacío, e que o vacío –ao non ser senón unha privación do ser- non

pode ser susceptíbel da forma do lume?

“-Mais –habédesme obxectar vós- estades a supór vacío como

se o tiverades probado, e é diso do que estamos debatendo”. “-Pois

ben, vóuvolo probar, e aínda que esta dificultade sexa irmá do nó

gordiano, teño os brazos fortes de abondo para me virar Alexandre”.

Que me responda, daquela, suplícollo, ese apampado vulgar

que só cre ser home porque un doutor llo dixo. Supondo que só exista

26 Ou coléricos, un dos catro temperamentos de individuos que distinguía a

medicina antiga (V. nota 30)

40

unha materia, como penso telo probado abondo: de onde ven que se

relaxa e se contrae segundo a súa apetencia? De onde ven que un

anaco de terra, a poder de se condensar, se volveu pelouro? Seica as

partículas dese pelouro se colocaron unhas dentro das outras, de tal

sorte que alí onde se meteu ese gran de area, alá mesmo e nese

mesmo punto se acocha outro gran de area? Non, iso non pode ser, e

segundo o seu propio principio, pois que os corpos non se penetran,

mais cómpre que esa materia se teña achegado, e, se queredes,

acortado enchendo o vacío da súa casa.

Dicir que non é posíbel entender que no mundo existise o nada,

que nós estivésemos en parte compostos de nada. Ei, e mais por que

non? Seica o mundo enteiro non está envolto polo nada? Pois que me

recoñecedes este punto, confesade que é tan doado que o mundo

conteña o nada dentro de si como arredor de si.

Vexo nidiamente que me ides preguntar: por que, logo, a auga,

contraída nun vaso pola xeada faino crebar se non é para impedir que

se faga o vacío? Mais eu respondo que iso non acontece senón por

motivo de que o aire de enriba, que tende ao igual que a terra e a

auga cara ao centro, ao encontrar no camiño dereito deste país un

cuarto de hospedaxe libre, vaise aloxar nel; e, se é que atopa os

poros desta vasilla, é dicir os camiños que levan a ese cuarto vacío,

demasiado estreitos, demasiado longos e demasiado tortos, satisfai a

súa impaciencia rebentándoos para chegar máis axiña ao tobo.

Mais, sen me divertir respondendo a todas as obxeccións deles,

atrévome a dicir que se non existise vacío non habería movemento,

ou temos que admitir a penetración dos corpos. Porque sería

demasiado ridículo crer que cando unha mosca puxa coa súa á unha

parcela de aire, esta parcela fai recuar outra diante dela, e esta outra

outra máis, e que así o acaneo da deda pequeniña dunha pulga fose

formar unha lomba nas costas do mundo! Cando xa non poden máis,

eles recurren á rarefacción, mais , pola súa fe! : como pode ser,

cando un corpo se rarifica, que unha partícula da masa se afaste

doutra partícula sen deixar vacío ese espazo medio? Non tería sido

preciso que estes dous corpos que acaban de se separar tivesen

estado ao mesmo tempo no mesmo lugar onde estaba este, e que

desa sorte se tivesen penetrado todos tres? Ben sei que me ides

preguntar por que, logo, a través dunha palla, unha xeringa ou unha

bomba, se fai subir a auga contra da súa inclinación, mais eu heivos

responder que é violentada, e que non é o medo que ela ten do vacío

o que a obriga a se desviar do seu camiño, senón que, estando unida

co aire por un matiz imperceptíbel, elévase cando elevan para arriba

o aire que a ten abrazada.

Isto non resulta moi espiñento de comprender para quen

coñece o círculo perfecto e a delicada encadeación dos elementos,

porque se considerades atentamente ese lodo que opera o

casamento da terra e da auga, atoparedes que xa non é terra e que

41

xa non é auga, senón que é o intermediario do acordo entre estes

dous inimigos; a auga e o aire envíanse reciprocamente un neboeiro

que se inclina cara os humores dun e mais doutro para moderar a súa

paz, e o aire reconcíliase co lume a través dunha exhalación

mediadora que os une.

Penso que el quería seguir falando, mais trouxéronnos a nosa

comedoría, e como tiñamos fame eu pechei as orellas e el a boca

para abrirmos o estómago.

Lémbrome que outra vez, cando filosofabamos (porque nin a un

nin ao outro nos prestaba conversar de cousas frívolas e baixas), dixo

el:

-Estou ben anoxado de ver unha mente do tempero da vosa

infectada polos erros do vulgo. Cómpre, logo, que saibades, malia o

pedantismo de Aristóteles que ecoa en todas as aulas da vosa

Francia, que todo está en todo, é dicir que na auga, por exemplo, hai

lume, dentro do lume auga, dentro do aire terra, e dentro da terra

aire. Mesmo que esta opinion faga regalar os ollos aos doutos resulta

máis doada de probar que de convencer.

Pregúntolles primeiro se a auga non enxendra peixe. Cando mo

neguen, mandareilles furar unha fochanca, enchela co xarope da

almofía que poden aínda pasar por unha peneira se queren para

escapar ás obxeccións dos cegos; e estou disposto, caso de non

atoparen peixes de alí a algún tempo, a tragar a auga toda que teñan

botado. Mais, se é que os atopan, como non teño dúbida ningunha, é

unha proba convincente de que hai sal e lume. Por conseguinte,

atopar a seguido auga no lume non é empresa moi dificil. Porque,

mesmo que escollan o lume máis separado da materia como os

cometas, existe sempre, e moita, pois se ese humor untuoso que os

enxendra, reducido a xofre pola calor da antiperistase que os acende,

non atopase un obstáculo á súa violencia na húmida frieza que a

tempera e combate, consumiríase bruscamente como un lóstrego.

Que agora haxa aire na terra, non o han negar, ou ben endexamais

sentiron falar dos estarrecedores tremelos que con frecuencia

abalaron as montañas de Sicilia. Alén diso, vemos a terra toda

porosa, ata os grans de area que a compoñen. Con todo, ninguén

dixo aínda que eses ocos estivesen cheos de vacío: non se estará en

desacordo con que o aire poña aí o seu domicilio. Réstame probar

que no aire hai terra, mais case que non me digno a pasar ese

traballo, pois que vós estades convencido diso tantas veces como

vedes bater sobre as vosas cabezas esas lexións de átomos tan

numerosas que afogan a aritmética.

Mais pasemos dos corpos simples aos compostos: hanme

fornecer temas moito máis frecuentes para amosar que todas as

cousas están en todas as cousas. Non que se muden unhas por

outras, como larapetean os vosos peripatéticos, porque eu estou

42

disposto a soster diante das súas barbas que os principios

mestúranse, sepáranse e vólvense mesturar de novo, de tal sorte que

o que unha vez foi feito auga polo sabio Creador do mundo hao ser

sempre. Eu non supoño, á maneira deles, principio ningún que non

sexa quen de probar.

Por iso, collede, facede o favor, un toro de árbore ou outra

materia combustíbel e prendédelle lume. Cando estea ardendo, eles

hanvos dicir que o que era madeira se converteu en lume. Pero eu

mantéñolles que non, e que non hai máis lume agora do que había

denantes de que achegaran o misto, senón que o que estaba

agachado no toro (e o frío e a humidade impedían de se espallar e

actuar), axudado polo estraño, reuníu as súas forzas contra a flegma

que o afogaba e apoderouse do campo que ocupaba o seu inimigo:

así se amosa el sen obstáculos e triunfante sobre o seu carcereiro.

Non vedes como a auga foxe polos dous extremos do toro, quente e

fumegando aínda polo combate que librou? Esa chama que vedes

enriba é o lume máis sutil, máis desprendido da materia, e o máis

disposto, por conseguinte, a regresar á súa casa. Con todo, únese

nunha pirámide até certa altura para afundir a espesa humidade do

aire que lle resiste, mais como ao subir acaba de se desprender de

vagariño da violenta compaña dos seus hospedadores bótase á

carreira porque xa non bate con nada antipático ao seu paso, e esta

neglixencia é a miúdo causa dunha segunda prisión, porque el, que

camiña separado, hase perder por veces nunha nube. Se é que bate

alá con outros lumes en número suficiente para lle faceren fronte ao

vapor, xúntanse, rosman, atroan e lostreguean, e a morte dos

inocentes é con frecuencia o efecto da carraxe animada das cousas

mortas. Se, cando se atopa atrancado nesas importunas cruezas da

rexión media27, non é forte de abondo como para se defender,

abándonase á discreción da nube que, obrigada pola súa pesadez a

volver caír por terra, leva o seu prisioneiro con ela, e ese malpocado,

pechado nunha pinga de auga, vaise encontrar, se cadra, ao pé dun

carballo, e o lume animal deste ha convidar o pobre extraviado a se

aloxar con el. Velo aí, logo, recobrando a mesma sorte da cal partira

uns días denantes.

Mais, vexamos a fortuna dos outros elementos que compuñan

ese toro. O aire retírase ao seu cuartel, aínda mesturado con vapores,

emporiso, porque o lume, todo encarraxado, expulsou estes de

súpeto nun remexido. Velaí, logo, que serve de globo aos ventos,

fornece respiración aos animais, enche o vacío que a natureza evita.

E aínda é posíbel que, ao se envolver nunha pinga de orballo, sexa

zugado e dixerido polas follas sedentas desta árbore na que se

retirou o noso lume. A auga que a chama expulsara dese tronco,

elevada pola calor até o berce dos meteoros, volverá caír en chuvia

sobre do noso carballo tan axiña como sobre doutro. E a terra, feita

cinza, curada da súa esterilidade pola calor nutridora dun estrume na

27 Denominábase así a rexión da atmosfera onde se sitúan as nubes.

43

que a botaron, polo sal vexetativo dalgunhas plantas veciñas, pola

auga fecunda dos ríos, hase volver encontrar se cadra rente dese

carballo que, pola calor do seu xermolo, vai atraela e convertela en

parte do seu todo.

Deste xeito, velaí eses catro elementos recuperaren a mesma

sorte da que partiran algúns días denantes. Deste xeito, nunha

árbore hai todo o que cómpre para compór un home. Finalmente,

deste xeito todas as cousas se volven atopar en todas as cousas,

mais fáltanos un Prometeo para facer ese extracto.

Velaí, aproximadamente, as cousas nas que distraiamos o

tempo, e verdadeiramente ese españoliño tiña a mente aguda. A nosa

conversa era só pola noite, por causa de que, dende as seis da mañá

até o serán, a gran multitude de xente que viña contemplarnos ao

noso habitáculo teríanolo impedido. Algúns lanzábannos pedras,

outros noces, outros herba. Só se falaba dos bichos do rei. Servíannos

de comer todos os días á súa hora e o rei e a raíña apalpábanme o

ventre para saber se non engordaba, porque ardían en extraordinarios

desexos de teren descendentes dos animaliños eses. Non sei se foi

por ter eu estado máis atento que o meu macho ás macacadas

daqueles e ás súas entoacións, o caso é que aprendín a entender a

súa lingua e a tatarañar un pouquiño nela. Decontado correu por todo

o reino a nova de que se atoparan dous homes salvaxes, máis

pequenos que os outros por causa da mala mantenza que a soidade

nos fornecera, e que por un defecto na semente de seus pais, non

tiveran as pernas de diante fortes de abondo para podérense apoiar

enriba delas.

Esta crenza ía arraizar a forza de camiño, de non ser polos

cregos do país, que se opuxeron dicindo que era unha irrelixiosidade

espantosa crer que non só animais, senón monstros, fosen da súa

especie.

-Tería máis sentido –engadían os menos arroutados- que os

nosos animais domésticos participasen no privilexio da humanidade

(e da inmortalidade, por conseguinte), dado que naceron no noso

país, do que un bicho monstruoso que seica naceu non sei onde na

lúa. E mais, reparade na diferenza que se observa entre eles e nós.

Nós camiñamos a catro pés porque Deus non quixo fiar unha cousa

tan preciosa a unha base menos firme. Tivo medo de que lle

acontecese ao home algunha desventura, e foi polo que el mesmo se

tomou o traballo de asentalo sobre de catro piares a fin de que non

puidese caír; mais, desprezando mesturarse na construción destas

dúas bestas, abandonounas ao capricho da natureza, a cal, non

temendo a perda de tan pouquiña cousa, só as fincou sobre de dúas

patas.

Os propios paxaros- dicían- non foron tan maltratados coma

elas, pois cando menos aqueles recibiron plumas para lles valer ante

44

a febleza dos seus pés e podérense botar no aire se é que os

rexeitabamos de onda nós, en canto que a natureza, ao lles tirar a

estes monstros os dous pés, púxoos en estado de non poder escapar

da nosa xustiza..

Reparade, a maiores diso, en como teñen a testa virada cara o

ceo! É a penuria de todas as cousas na que Deus os puxo a que os

colocou dese xeito, pois esta postura suplicante testemuña que están

a procurar no ceo - para se queixaren- aquel que os creou, e que

están a lle pedir permiso para se conformaren coas nosas sobras.

Mais nosoutros temos a testa debruzada cara a abaixo para

contemplarmos os bens dos que somos os señores, como aqueles

que non teñen no ceo nada ao que a nosa feliz condición poida dar

envexa.

No meu habitáculo, ouvía eu todos os días daren os cregos

estas respostas ou semellantes. Ao final, tanto mallaron na conciencia

da xente sobre esta cuestión, que se estabeleceu que, como máximo,

eu pasaría por un papagaio desplumado. Confirmaban dese xeito aos

xa convencidos polo feito de que, como un paxaro, só tiña dous pés.

Metéronme, daquela, nunha gaiola por orde expresa do Consello de

Enriba.

Alí, todos os días o paxareiro da raíña tomaba o coidado de me

vir asubiar a lingua, como se fai aquí cos estorniños. Eu,

verdadeiramente, estaba feliz de que no meu aviario non faltase

nunca alimento. Con todo, no medio da rexouba coa que os que

viñan abesullar me abouxaban os ouvidos, aprendín a falar coma

eles. Cando dei acadado soltura abondo para expresar a maior parte

das miñas concepcións, contei as máis fermosas. Daquela, a

compaña xa só se entretiña co agasallo dos meus ditos agudos, e a

estima na que se tiña o meu enxeño levou a que o clero se vise

obrigado a facer publicar unha disposición pola que se prohibía crer

que eu tivese razón, cunha orde expresa a todas as persoas, de

calquera categoría e condición que fosen, de imaxinaren que –por

cousa enxeñosa que eu puidese facer- era o instinto o que movía a

facela.

Con todo, a definición do que eu era dividiu a vila en dúas

faccións. O partido que argumentaba a prol de min medraba todos os

días. En cabo, malia o anatema e a excomuñón dos profetas que

trataban de amedoñar o pobo dese xeito, os meus seguidores pediron

unha asemblea dos Estados para resolver ese atranco de relixión.

Botouse moito tempo na escolla dos que habían opinar, mais os

árbitros pacificaron a animosidade igualando o número de

interesados.

Nun pulo leváronme á sala de xustiza, onde fun tratado

severamente polos examinadores. Interpeláronme, entre outros

asuntos, de filosofía. Eu espúxenlles con toda boa fe o que en tempos

45

me aprendera o meu profesor, mais non se empregaron moito en mo

refutar con moitas razóns, moi convincentes de certo. Cando me vin

convencido de a feito, aleguei como refuxoiro derradeiro os principìos

de Aristóteles, que non me serviron moito máis que os seus sofismas,

pois en dúas palabras descubriron a falsidade.

- Aristóteles –dixéronme- acomodaba os principios á súa filosofía

en lugar de acomodar a súa filosofía aos principios, e aínda debería

ter demostrado que estes eran máis razoábeis que os das outras

seitas, cousa que non deu feito. Por iso, ao bo do home non lle ha

parecer mal se lle bicamos as mans e lle dicimos “Vai pola

sombra!”28.

Ao cabo, como viron que eu non lles chiaba outra cousa senón

que eles non eran máis sabios que Aristóteles e que eu estaba baixo

a prohibición de disputar contra os que negaban os principios,

concluíron todos de común acordo que eu non era un home -senón

posibelmente algunha caste de avestruz, dado que como ela levaba

a cabeza ergueita,- polo que lle ordearon ao paxareiro que me

volvese meter na gaiola. Alí pasaba eu o tempo con bastante pracer,

pois por causa da súa lingua, que eu falaba correctamente, a corte

toda divertíase en me facer garular. As damas da raíña, entre outros,

chimpaban sempre algunha faragulla no meu cestiño e a máis

garimosa de todas fixera algo de amizade comigo. E arrebatábase

tanto de alegría, cando en segredo eu lle descubría os misterios da

nosa relixión (e maiormente cando lle falaba das nosas campás e das

nosas reliquias) que me aseguraba con bágoas nos ollos que se algún

día eu me atopaba en condicións de voar de volta para noso mundo

ela habíame seguir de bo grado.

Un día, á mañá cediño, acordei sobresaltado. Vin que ela estaba

a petaricar nos barrotes da miña gaiola.

-Aledádevos –díxome- Onte no Consello decidiuse a guerra

contra o gran rei

rei

. Espero que no medio do atafego dos preparativos,

namentres que o noso monarca e os seus súbditos están lonxe, hei

atopar a ocasión de vos salvar.

-Como a guerra? –interrompina eu decontado- Seica hai

disputas entre os príncipes deste mundo igual que entre os do noso?

Ei, facei o favor, relatádeme a súa maneira de combater!

-Cando os árbitros –seguiu ela- elixidos coa conformidade das

dúas partes sinalaron o tempo acordado para se armar, para se

desprazar, o número de combatentes, o día e lugar da batalla -e todo

con tanta igualdade que non hai nun exército un home máis que no

28 Signo de rexeitamento da argumentación que el sostiña.

46

outro- os soldados tolleitos dun bando son todos enrolados nunha

compañía e cando se chega ás mans os mariscais de campo teñen

coidado de opoñelos aos tolleitos do outro bando; os xigantes teñen

enfronte os colosos, os espelidos os habilidosos, os valentes os

afoutos, os frouxos os febles, os indispostos os enfermos, os robustos

os fortes, e se a alguén se lle ocorrese bater a outro distinto do seu

inimigo sinalado, a menos de que dese xustificado que foi por erro, é

condenado por covarde. Despois de feita a batalla cóntanse os

feridos, os mortos e os prisioneiros porque os fuxidos non se ven. Se

as perdas son iguais dunha parte e da outra, tírase á palliña máis

curta quen ha ser proclamado vencedor.

Mais aínda que un rei tivese derrotado o seu inimigo en boa

guerra, non estaría feito todo, porque hai outros exércitos pouco

numerosos de sabios e de homes de enxeño, con disputas das que

depende enteiramente o verdadeiro triunfo ou a servidume dos

estados.

Un sabio opónse a outro sabio, un enxeñoso a outro enxeñoso,

un asisado a outro asisado. Polo resto, o triunfo que un estado acada

deste xeito é contado por tres vitorias a brazo aberto. Proclamada a

nación vitoriosa, desfaise a xuntanza e o pobo vencedor escolle para

ser seu rei ou ben o dos inimigos ou ben o seu propio.

Non me puiden conter sen rir desta maneira escrupulosa de

facer batallas, e aleguei, como exemplo dunha política máis forte os

costumes da nosa Europa, onde o monarca non tiña reparo en omitir

ningunha das súas vantaxes para vencer, e velaí como ela me falou:

-Dicídeme -preguntou- Os vosos príncipes, para se armaren,

argumentan só o dereito á forza?

-Tamén –repliqueille- a xustiza da súa causa

-E logo, -seguiu ela- por qué non escollen árbitros non

sospeitosos para que os poñan de acordo? E se resulta que tanto

dereito teñen un como outro, que continúen como estaban ou que

xoguen nunha partida de cartas a cidade ou a rexión que se disputan.

E mentres fan que máis de catro millóns de homes que valen máis ca

eles partan a cabeza, eles estánse no seu gabinete con moita leria

sobre as circunstancias da matanza deses badocos. Mais engánome

ao desgabar así a afouteza dos vosos valentes súbditos: fan ben en

morrer pola súa patria, o asunto é importante pois trátase de ser

vasalo dun rei que leva gola ou do que leva un colariño baixo29.

29 No século XVIII a gola caracterizaba a moda española, mentres que o colariño

baixo caracterizaba á francesa.

47

-Mais –retruquei eu- Por que todas esas circunstancias na vosa

maneira de combater? Non abonda con que os exércitos sexan iguais

en número de homes?

-Non tedes moito xuízo, vós –respondeume- Tendo vencido ao

voso inimigo no campo, loitando un a un: seica coidariades, abofé,

telo vencido en boa lide se vós levásedes malla e el non, se el só

tivese un puñal e vós un espadón, en fin, se el fose toco e vos

tivésedes dous brazos? E mais, con toda a igualdade que tanto

recomendades aos vosos gladiadores nunca eles se baten en

paridade, porque un será de estatura grande e o outro pequena, un

será hábil e o outro nunca a espada terá manexado, un será robusto

e o outro feble, e mesmo se esas desproporcións chegasen a se

igualar e eles fosen tan grandes, tan hábiles e tan fortes un como o

outro, aínda así non habería paridade pois un dos dous terá se cadra

máis afouteza ca o outro, e co adaxe de que ese brután non vai

reparar no perigo, de que vai ser bilioso e ha ter máis sangue, que vai

ter o corazón máis apreixado con todas esas cualidades que

constitúen a afouteza –como se non fose, igual que unha espada,

unha arma que o seu inimigo non ten- permítese botarse enriba del

mallando con forza, amedoñalo e tirarlle a vida a ese pobre home que

prevé o perigo e que ve a calor afogada na pituíta30 e ten o corazón

grande de máis para unir os espíritos necesarios que dean disolvido

ese xeo chamado acovardamento. Así, vós louvades ese home por ter

matado o seu inimigo con vantaxe, e louvándoo como destemido

louvádelo por un pecado contra natura, pois que a destemidez tende

á súa destrución.

Habedes saber que hai algúns anos fíxose unha consideración

ao Consello de Guerra para que aportase un regulamento máis

circunspecto e máis concienzudo nos combates, porque o filósofo que

formulaba o parecer falaba así:

“-Vós, meus señores, imaxinades ter igualado ben as vantaxes

dos dous inimigos cando os escollestes os dous rexos, os dous

grandes, os dous hábiles, os dous cheos de afouteza. Mais aínda non

é dabondo, pois que cómpre ao cabo que o vencedor supere en

habilidade, forza ou fortuna. Se foi por habilidade, bateulle sen

dúbida ao seu adversario nun lugar onde aquel non o esperaba, ou

máis axiña do que era verosímil ou, finxindo atacar por unha banda

asaltou pola outra. Todo iso supón embelecar, enganar, traizoar.

Orabén, o embeleco, o engano, a traizón, non deben constituír a

estima de alguén verdadeiramente xeneroso. Se triunfou pola forza:

estimariades vencido o inimigo cando foi violentado? Sen dúbida non,

como tamén non habedes dicir que un home perdeu a vitoria -aínda

30 Na medicina antiga era un dos catro humores cardinais que, polo seu

predominio, conformaban os catro temperamentos fundamentais dos individuos:

sanguíneo, flegmático, colérico e melancólico. O predominio da pituíta (ou flegma)

orixinaba o flegmático.

48

que sexa afundido polo derrubamento dunha montaña- polo feito de

non ter o poder de gañala. De igual xeito aquel non foi superado por

causa de que nese momento non se atopou en disposición de poder

resistir á violencia do seu adversario. Se foi tombado polo seu inimigo

por azar é a fortuna e non el quen se debe coroar, el non contribuíu

nada. En fin: o vencido non é máis censurábel que o xogador dos

dados que, con dezasete puntos, ve que fan dezaoito.”

Confesáronlle que tiña razón, mais que era imposíbel, segundo

a aparencia humana, poñer orde no asunto, e que valía máis sofrer

un pequeno inconveniente que abandonarse a un milleiro de maior

importancia.

Non me comentou máis nada pois temía que a atopasen

totalmente soa comigo, e tan cediño. Non é que neste país a

impudicia sexa un crime; pola contra, fóra os culpabeis convictos,

todo home ten poder sobre toda muller, e igualmente unha muller

podería levar un home perante a xustiza por tela rexeitado. Mais ela

non ousaba aparecer comigo en público con frecuencia, segundo me

dixo, pola razón de que os cregos predicaran no último sacrificio que

eran principalmente as mulleres as que pregoaban que eu era home,

a fin de encubriren o desexo execrábel que as facía arder de se

mesturaren cos animais e de cometeren comigo sen vergoña pecados

contra natura. Ese foi o motivo de que eu pasase moito tempo sen a

ver, nin nigunha do mesmo sexo.

Porén, cumpría ben que alguén tivera reavivado as discusións

sobre a definición do meu ser, pois cando eu xa só pensaba en morrer

na gaiola viñeron na miña procura outra vez para me daren audiencia.

Fun, logo, preguntado en presenza dun eito de cortesáns sobre algúns

puntos de física, e as miñas respostas, polo que me parece,

satisfixeron algo, pois cun acento non maxistral o que presidía

espúxome moi polo miúdo as súas opinións sobre a estrutura do

mundo. Semelláronme enxeñosas, e se el non pasase ata a súa orixe,

que afirmaba eterna, daría eu atopado a súa filosofía moito máis

razoábel que a nosa. Mais tan axiña como o ouvín soster unha

quimera tan contraria ao que a fe nos aprende, pregunteille o que

respondería el á autoridade de Moisés, e que ese gran patriarca

dixera expresamente que Deus o creara en seis días. Ese ignorante

botouse sen máis a rir en lugar de me responder. Non puiden daquela

conterme de lle dicir que, se el chegaba aí, eu comezaba a crer que o

seu mundo só era unha lúa.

-Mais -dixéronme todos - ben vedes nela terra, arboredos, ríos,

mares: que había ser todo iso?

-Non importa –retruquei eu- Aristóteles asegura que só é a lúa,

e se vós tivésedes dito o contrario no colexio onde eu estudei,

teríanvos asubiado.

49

Houbo entón unha gran gargallada –non é preciso preguntar se

debido á ignorancia deles- e leváronme de volta para a miña cela.

No entanto, os cregos foron avisados de que eu ousara dicir que

a lúa era un mundo do que eu viña. Pensaron que a cousa lles

fornecía un pretexto bo dabondo para me faceren condenar á auga

era o xeito de exterminar os ateos. E a este propósito van en

corporación presentarlle a súa queixa ao rei, que lles promete xustiza:

ordénase que volva sentar no banco dos acusados.

Velaí estou por terceira vez desengaiolado. O gran pontífice

tomou a palabra e falou na miña contra. Non me lembro da súa

arenga, polo motivo de que eu estaba arrepiado de máis para recibir

as especies da voz sen desorde e tamén porque el utilizara, para

declamar, un instrumento do que o ruído me abouxaba: unha

trompeta que escollera expresamente a fin de que a violencia dese

ton marcial quentase os seus espíritos na miña morte, e a fin de

impedir con esta emoción que o razoamento puidese facer a súa

tarefa, como acontece nos nosos exércitos nos que esa estarabouza

de trompetas e de tambores lle impide ao soldado reflexionar sobre a

importancia da súa vida.

Ao que rematou, erguínme para me defender, mais liberoume

do traballo un suceso que ides ouvir. Cando xa eu tiña a boca aberta,

un home que tiña moita dificultade para atravesar a multitude veu

caír aos pés do rei e arrastrouse sobre o lombo moito tempo. Este

xeito de se comportar non me sorprendeu pois ben sabía dende

tempo atrás que era a postura na que se puñan cando querían

argumentar en público. Embaiñei de volta a miña arenga e velaí a que

el nos botou:

- Xustos, escoitádeme! Non deberiades condenar este home,

este macaco ou este papagaio, por ter dito que a lúa era un mundo

de onde el viña. Porque se é home -aínda que non tivese vido da lúa-

dado que todo home é libre: non é el libre para imaxinar o que

queira? O que? Seica podedes obrigalo a ter só as vosas visións?

Habédelo forzar a dicir que cre que a lúa non é un mundo, mais con

todo non o ha crer, porque para crer unha cousa cómpre que se

presenten á súa imaxinación certas posibilidades máis grandes para o

si que para o non desta cousa. Así, a menos que lle fornezades esa

verosimilitude, ou que veña por ela mesma ofrecerse á súa mente,

havos dicir que cre, mais non por iso ha crer.

Agora teño que vos probar que non debe ser condenado se o

poñedes na categoría dos animais. Pois supoñede que sexa un animal

sen razón: que razón tedes vós para o acusar de ter pecado contra

ela? Dixo que a lúa era un mundo, orabén: as bestas só se moven

por un instinto da natureza, daquela é a natureza quen o di e non el.

Crer agora que esa sabia natureza que fixo a lúa e mais este mundo

non saiba ela propia o que é, e que vosoutros, que só tedes o

50

coñecemento que vos vén dela, o saibades máis certamente, sería

ben ridículo. Mais mesmo que –por vos facer a paixón renunciar aos

vosos principios- supuxerades que a natureza non guiase as bestas,

ruborizádevos cando menos das inquedanzas que vos causan

os pinchacarneiros dun animal. En verdade, meus señores, se

atopásedes un home de idade madura que se preocupase da

gobernación dun formigueiro, quer para lle dar unha labazada a

unha formiga que rempuxara á súa compañeira, quer para meter na

cárcere outra que lle roubara á veciña un gran de trigo, quer para

levar ante a xustiza aqueloutra que abandonara os seus ovos: non

habiades vós reputar falto de siso ese home por vagar en cousas moi

por baixo del e pretender suxeitar á razón uns animais que non teñen

uso dela? Como, logo, venerabeis pontífices, denominaredes vós o

interese que tomades polos pinchecarneiros dese animaliño?

Xustos, teño dito.

Ao que acabou, unha forte música de aplausos fixo ecoar a sala

toda, e despois de que as opinións foron debatidas un bo cuarto de

hora, velaí o que sentenciou o rei:

Que de agora en diante eu sería considerado home, e como tal

posto en liberdade, e que o castigo de ser afogado mudaríase nunha

vergoñenta retractación (pois nese país non existen as honrosas

retractacións) na que eu me desdiría publicamente de ter ensinado

que a lúa era un mundo, e isto por causa do escándalo que a

novidade desa opinión puidera ter ocasionado na alma dos febles31.

Pronunciada a sentencia, lévanme fóra do palacio, vístenme

ignominiosamente dun xeito magnífico, póusanme enriba dun

soberbio carro e, unha vez tirado por catro príncipes que axugaran a

el, velaí o que me obrigaron a pronunciar en todas as encrucilladas da

vila:

- Pobo, declárovos que esta lúa non é unha lúa senón un mundo,

e que aquel mundo de alá embaixo non é un mundo senón unha lúa.

Tal é o que os cregos consideran conveniente que creades.

Despois de berrar a mesma cousa nas cinco prazas da vila, vin o

meu avogado que me tendía a man para me axudar a baixar.

Sorprendeume moito recoñecer, cando o dei fitado ben, que era o

meu antigo dáimon. Botamos unha hora a nos dar apertas.

- Vide para a miña casa –díxome- pois de regresardes á corte

despois dunha vergoñenta retractación non vos habían mirar con bos

ollos. Polo demais, cómpre que vos diga que aínda estariades cos

macacos –igual que o español, o voso compañeiro- se eu non tivese

31 Alusión á forzada retractación de Galileo.

51

publicado nas compañías o vigor e a forza da vosa mente e disputado

contra dos profetas -a prol de vós- a protección dos grandes.

O final dos meus agradecementos viunos entrar na súa casa.

Narroume ata a comida os resortes que puxera en marcha para

obrigar aos cregos -malia os máis falaces escrúpulos cos que

embabiolaran a conciencia do pobo- a que eu fose ouvido. Estabamos

sentados diante dun gran lume, porque o tempo era frío, e penso que

ía seguir a me contar o que el fixera namentres eu non o vira, mais

viñéronnos avisar de que a cea estaba preparada.

- Rogueilles a dous profesores de Universidade desta vila –

seguíu- que viñesen cear connosco esta noitiña. Vounos facer chegar

á filosofía que ensinan neste mundo. Polo mesmo medio ides ver o

fillo do meu hospedador. É un mozo tan cheo de enxeño como

endexamais eu dei atopado, e había ser un segundo Sócrates se dese

regulado as súas luces e non afogase no vicio as grazas coas que

Deus continuamente o visita, e se por ostentación non adoptase aires

de irrelixiosidade. Eu aloxeime no seu interior para espiar as

ocasións de instruílo.

Calou, como para me deixar á miña vez a liberdade de

discorrer, e despois fixo o sinal de que me desvestisen dos

ornamentos vergoñentos cos que aínda eu brillaba todo.

Os dous profesores que agardabamos entraron case daquela e

fumos xuntos todos catro ao gabinete de cear, no que atopamos

aquel mozo do que me falara: estaba xa a comer. Fixéronlle moitas

salutacións e tratárono cun respecto tan profundo como o do escravo

ao señor. Pregunteille a razón ao meu dáimon e el respondeume que

era por causa da súa idade, pois neste mundo os vellos rendían toda

sorte de honras e deferencias aos novos; o que máis é: que os pais

lles obedecían aos seus fillos tan axiña como, segundo o parecer do

Senado dos filósofos, estes acadaran o uso de razón.

-Estrañádesvos –seguíu- dun costume tan contrario ao do voso

país. E mais non repugna á recta razón, pois dicídeme en conciencia:

cando un home novo e quente está en forza de imaxinar, de xulgar e

de realizar, seica non é máis capaz de gobernar unha familia que un

sexaxenario eivado? Ese pobre apampadiño, coa imaxinación

conxelada pola neve de sesenta invernos, guíase polo exemplo dos

éxitos felices, e porén foi a Fortuna quen os fixo así contra todas as

regras e toda a economía da prudencia humana. Tocante ao xuízo,

tamén ten pouco, aínda que o vulgo do voso mundo faga diso un

atributo da vellez, e para o desandrominar cómpre que saiba que o

que nun vellote chaman prudencia non é senón unha aprensión

pánica, un medo doente a emprender cousa ningunha, que o

obsesiona. Así, meu fillo, cando el non se arriscou nun perigo no que

un mociño se perdeu, non foi por que prevese a súa catástrofe senón

porque non tiña lume abondo para iluminar eses nobres impulsos que

52

nos fan ser ousados, e a audacia naquel mociño era como unha

prenda do bo resultado do seu anceio, pois que esa ardencia que fai a

prontitude e a facilidade dunha realización era a que o puxaba a

emprendela. Canto ao que se refire a efectualo, aldraxaría eu a vosa

intelixencia se me esforzase en convencela con probas. Vós sabedes

que só á mocidade lle é propia a acción, e se non estades persuadido

diso de a feito, dicídeme, rógovolo: cando vós respectades un home

valente non é por causa de que pode vingarvos dos vosos inimigos e

dos vosos opresores? Por que, logo, seguides a consideralo -se non é

por hábito- cando un batallón de setenta xaneiros lle xeou o sangue

e matou de frío os nobres entusiasmos que quentan as persoas

mozas a prol da xustiza? Cando lle amosades deferencia ao forte: non

é a fin de que vos estea obrigado por unha vitoria que non seriades

quen de lle disputar? Por que, daquela, sometervos a el, cando a

preguiza fundiu os seus músculos, debilitou as súas arterias,

evaporou os seus espíritos e zugou o miolo dos seus osos? Se

adorásedes unha muller: non sería por causa da súa beleza? Por que,

daquela, continuar as vosas xenuflexións despois de que a vellez fixo

dela un fantasma que ameaza os vivos coa morte? Finalmente,

cando honrásedes un home enxeñoso sería porque coa vivacidade do

seu xenio penetraba el un asunto enleado e o desenguedellaba,

porque co seu ben dicir recompensaba co máis alto pago aos

reunidos, porque dixería as ciencias nun só pensamento, e porque

nunca unha boa alma experimentou máis violentos desexos senón

para lle semellar. Porén, seguides a homenaxealo cando os seus

órganos gastados volven a súa cabeza parva e pesada, e cando en

compaña máis semella, polo seu silencio, a estatua dun deus lar que

un home capaz de razón.

Tirade diso a conclusión, meu fillo, de que é mellor que se lles

encarregue aos mozos antes que aos vellos o goberno das familias.

De certo que ben pouca solidez teriades ao crerdes que Hércules,

Aquiles, Epaminondas, Alexandre e César -que morreron todos aquén

dos corenta anos- fosen persoas ás que só se lles debesen honras

vulgares, e a un vello que tresvaría -porque o sol fixo xermolar

oitenta veces a súa seara- lle deberiades incenso.

“Mais –diredes vós- todas as leis do noso mundo fan resoar con

coidado ese respecto que se lles debe aos vellos”

É certo, mais tamén todos os que instituíron leis foron vellos

que temían que os mozos os desposuisen xustamente da autoridade

que eles usurparan, e, igual que os lexisladores coas falsas relixións,

fixeron do que non podían probar un misterio.

“Si, mais –diredes vós - ese vello é meu pai e o ceo prométeme

unha longa vida se o honro”.

Se voso pai non vos ordena, meu fillo, nada contrario ás

inspiracións do Altísimo, recoñézovolo; outramente, tripade o ventre

53

do pai que vos enxendrou e pisoteade o seo da nai que vos concibiu,

porque -de imaxinardes que ese respecto covarde que uns pais

viciosos arrancaron da vosa febleza poida ser tan agradábel ao ceo

que por iso prolongue o fío da vosa vida- non lle vexo eu moita

consistencia. O que! Seica tirar o chapeu, afagando e alimentando a

soberbia do voso pai, fura un abceso que tedes no costado, repara a

vosa humidade radical, cura unha estocada que vos atravesou o

estómago ou vos escachiza unha pedra na vexiga? Se é así os

médicos andan enganados: en lugar das beberaxes infernais coas

que apestan a vida dos homes, que receiten para a varíola tres

reverencias en xexún, catro “moitas grazas” por encima do xantar e

doce “boa noite, meu pai e miña nai” antes de durmir!

Ídesme replicar que sen el non existiriades. É certo mais tamén

el sen o voso avó non tería nunca existido, nin o voso avó sen o voso

bisavó, nin sen vós o voso pai tería netos. Cando a natureza o trouxo

ao mundo, era a condición de volver o que ela lle prestaba: así cando

vos enxendrou, non vos deu nada senón que pagou as súas débedas.

E aínda quixera eu saber se os vosos pais pensaban en vós cando vos

fixeron. Ai, non, nin res! E mais vós pensades terlles obriga por un

presente que vos fixeron sen pensaren nel. Como! Porque o voso pai

foi tan baldreu que non deu resistido os bonitos ollos de non sei que

criatura, que fixo o troco para fartar a súa paixón, e que co seu

bulleiro fostes modelado, ides vós reverenciar ese libidinoso como un

dos sete sabios de Grecia! O que! Porque esoutro avaro mercou os

ricos bens da súa muller facéndolle un rapaz, ese rapaz ten que lle

falar de xeonllos? Daquela o voso pai fixo ben en ser un godallo e

esoutro en ser un conicho pois outramente nin vós nin el teriades

endexamais existido! Mais gustaríame ben saber se estando el certo

de que a súa pistola ía pillar un rato tería botado o tiro… Deus santo!

Cantas lle fan crer ao pobo do voso mundo!

Vós, meu fillo, do voso arquitecto mortal só tedes o corpo, a

vosa alma sae do ceo, que podía inserila perfectamente noutra baíña.

O voso pai podería ter nacido fillo voso como vós nacestes seu. Que

sabedes, mesmo, se el non vos impediu de herdar unha diadema? O

voso espírito se cadra saíra do ceo co designio de animar o rei dos

romanos no ventre da emperatriz; polo camiño, por un acaso, atopou

o voso embrión e, para abreviar a súa viaxe aloxouse nel. Non, non,

Deus non vos tería riscado do cálculo que fixera para os homes inda

que voso pai tivese morto de rapaz. Mais: quen sabe se non seriades

hoxe obra dalgún afouto capitán, que vos tería asociado á súa gloria

como aos seus bens. Así, se cadra non lle debedes ao voso pai a vida

que vos deu máis do que lla deberiades -por vos alimentar- ao pirata

que vos encadease. E mesmo supondo que vos enxendrase rei: un

presente perde o seu mérito cando é feito sen a escolla de quen o

recibe. Déronlle morte a César e déronlla igualmente a Casio, e mais

Casio ficou obrigado co escravo ao que lla suplicou, non César cos

seus asasinos porque eles forzárono a recibila. Seica o voso pai

consultou a vosa vontade cando abrazou á vosa nai? Preguntouvos se

54

atopariades ben ver este século ou agardar outro, se vos

contentariades con ser o fillo dun parvo ou se teriades a ambición de

saír dun home habelencioso? Infelizmente, vós, o único ao que

concernía o asunto, erades o único do que non pedían o parecer. Se

cadra daquela, se estiverades pechado en algures que non fose a

matriz das ideas da natureza e a vosa nacencia tivese sido segundo a

vosa opinión, teriadeslle dito á Parca: “Miña dama benquerida, colle o

fuso doutro; hai moito tempo que estou no nada e quero mellor

quedar cen anos máis ca existir agora para me arrepentir mañán.”

Porén, tivestes que pasar por aí. Por moito que piastes para volverdes

á longa e moura casa da que vos arrancaban, facían como se creran

que pediades de mamar.

Velaí, meu fillo, de xeito aproximado, as razóns que causan o

respecto que os pais lles teñen aos seus fillos. Ben sei que carreguei

da banda dos fillos máis do que a xustiza pide e que falei a prol deles

un pouco contra a miña conciencia. Mais, querendo corrixir ese

insolente arruallo co que os pais afrontan a debilidade dos seus

pequenos, vinme obrigado de facer como aqueles que queren

endereitar unha árbore torta: tórcena de novo cara á outra banda a

fin de que entre as dúas contorsións fique igual de dereita. Así, fixen

que os pais restituísen a tiránica deferencia que usurparan e

roubeilles moita que lles pertencía, a fin de que outra vez se

contentasen co seu. Ben sei que con esta apoloxía choquei aos vellos

todos, mais que se lembren que son fillos denantes de seren pais, e

que é imposíbel que eu non teña falado moito na súa vantaxe pois

non naceron do aire. Mais, en fin, aconteza o que poida acontecer,

aínda que os meus inimigos se puxesen en guerra contra os meus

amigos, unicamente vería eu beneficio, porque lles fixen proveito aos

homes todos e só á metade deles lles fixen desproveito.

Nestas falas calou, e o fillo do noso hospedador tomou a

palabra así:

-Permitídeme –díxolle- pois que polos vosos coidados estou

informado da orixe, da historia, dos costumes e da filosofía deste

homiño, que eu engada algo ao que vós dixestes e que probe que os

fillos non teñen obriga cos pais pola súa xeración, porque seus pais

estaban en conciencia obrigados a os enxendrar.

A filosofía máis estreita do seu mundo confesa que é máis

desexábel morrer -polo motivo de que para morrer cómpre ter

nacido- que non existir. Orabén, pois que non lle dando ser a ese

nada póñoo nun estado peor do que a morte, son eu máis culpábel

por non producilo que por matalo. Ti, meu homiño, considerarías ter

cometido un parricidio indigno de perdón se tiveses esganado o teu

fillo, e de certo que sería enorme; con todo, é moito máis execrábel

non lle dar o ser a quen o pode recibir, porque ese rapaz ao que lle

tiras a luz sempre tivo a satisfacción de gozar dela algún tempo, e

aínda sabemos que só está privado dela por poucos séculos. Mais a

55

eses corenta pobres nadiñas, dos que ti podías facer corenta bós

soldados do teu rei, ti impídeslles maliciosamente que vexan o día e

déixalos corromperse nos teus riles, ao acaso dunha apoplexía que te

afogue. Que non me obxecten os fermosos panexíricos da virxindade:

esa honra non é máis que fume, porque ao cabo todos eses respectos

cos que o vulgo a idolatra só teñen, mesmo entre vosoutros, carácter

de consello. Mais non matar, non facer o seu fillo –ao non facelo- máis

malfadado que un morto, é un mandamento. É polo que me asombra

moito, dado que no mundo do que vós vides teñen a continencia por

tan preferíbel á propagación carnal, por que é que Deus non vos fixo

nacer co orballo do mes de maio como os cogomelos ou, cando

menos, como os crocodilos, do lodo graxo da terra quentada polo sol.

Porén, el envía eunucos entre vós só por accidente, non lles arranca

os xenitais aos vosos frades, aos vosos cregos nin aos vosos cardeais.

Habédesme dicir que a natureza llelos deu. Si, mais el é señor da

natureza e se tivese recoñecido que ese anaco era danoso para a

salvación daqueles teríao mandado cortar, igual que o prepucio aos

xudeus na antiga lei. Mais son visións demasiado ridículas. Pola vosa

fe: hai algún lugar do voso corpo máis sagrado ou máis maldito que

outro? Por qué estaría eu cometendo un pecado cando me toco pola

peza do medio e non cando me toco a orella ou o talón? E debido a

que me fai cóchegas? Daquela non me debo purgar na latrina, porque

a cousa non se fai sen algún tipo de voluptuosidade, nin os devotos

tampouco non se deben elevar á contemplación de Deus porque niso

atopan un gran pracer de imaxinación. En verdade, asómbrame -visto

o moito que a relixión do voso país é contra natura e ciumenta de

todo contento dos homes- que os vosos cregos non teñan tomado

como crime o feito de se rañar, por causa da agradábel dozura que se

sente. Con todo iso, reparei en que a previsora natureza fixo que

todos os personaxes grandes, afoutados e enxeñosos se debruzaran

nas delicadezas do amor, testemúñano Sansón, David, Hércules,

César, Aníbal, Carlos Magno. Seica foi coa finalidade de que se

rabenasen cun fouciño o órgano dese pracer? Infelizmente chegou

aquela ata un tonel para abandallar a Dióxenes, fraco, feo e piollento,

e obrigalo a compor, co vento que sopraba nas súas cenorias,

suspiros para Lais32. Sen dúbida procedeu dese xeito pola

aprehensión que tiña a que os homes de ben faltasen no mundo.

Tiremos diso a conclusión de que o voso pai estaba obrigado en

conciencia a vos deitar á luz, e mesmo, de el pensar que lle tiñades

moita obriga por vos facer sentindo cóchegas, no fondo non vos deu

máis do que un boi banal lles dá dez veces ao día aos cuxos para que

estean ledos.

-Facedes mal en quererdes rexer a sabencia de Deus –

interrompeu entón o meu dáimon- É certo que el nos prohibiu o

exceso dese pracer, mais: qué sabedes vós se non o quixo así a fin de

que as dificultades que atopásemos en combatermos esa paixón nos

32 Hetera grega que viviu en Corinto no século IV antes de Cristo. Célebre pola súa

beleza, capricho e enxeño, Dióxenes tería vivido con ela un pouco tempo.

56

fixesen merecentes da gloria que nos prepara? Que sabedes se non

foi para aguzar o apetito coa prohibición? Que sabedes se el non

prevía que abandonando a mocidade ás impetuosidades da carne, o

coito frecuente de máis había debilitar a súa semente e marcar a fin

do mundo nos sobriños-netos do primeiro home? Que sabedes vós se

non quixo impedir que a fertilidade da terra non faltase á necesidade

de tantos esfamiados? En fin: que sabedes vós se non o quixo facer,

contra toda aparencia de razón, coa finalidade de recompensar

xustamente a aqueles que, contra toda aparencia de razón, se teñan

fiado da súa palabra?

Esta resposta non satisfixo, polo que eu creo, ao pequeno

hospedador, pois abaneou a testa dúas ou tres veces. Mais o noso

común preceptor calou porque a comida estaba impaciente por voar.

Estendímonos enriba duns colchóns moi molechos, cubertos de

grandes tapetes, aos que os fumes viñéronnos atopar como noutro

tempo na hospedaxe. Un servinte mozo colleu o máis vello dos nosos

dous filósofos para conducilo a unha saliña separada e o meu

preceptor gritoulle:

-Volvede aquí para nos atopar, tan axiña como rematedes de

comer.

El prometéunolo.

Esa fantasía de comer a parte provocoume a necesidade de

saber a causa.

- Non lle presta o cheiro da carne –dixéronme- nin mesmo o das

herbas se non morreron en por elas, pois pensa que senten dor.

- Non me pasma moito –repliquei eu- que se absteña de carne e

de todas as cousas que teñen vida sensitiva, pois que no noso mundo

os pitagóricos, e mesmo algúns santos anacoretas, viviron nese

réxime. Mais non se atrever, por exemplo, a cortar un repolo por

medo a mancalo, paréceme totalmente risíbel.

-E eu –respondeu o dáimon- atopo moita consistencia na súa

opinión. Porque, dicídeme: ese repolo da que falades, seica non é tan

criatura de Deus coma vós? Seica non tedes por igual os dous como

pai e nai a Deus e a privación? Seica Deus non tén, dende o comezo

da eternidade, o seu intelecto ocupado coa nacencia daquel, igual

que coa vosa? E aínda semella que proveu máis necesariamente á do

vexetal que a do razoante, pois que entregou a xeración do home ao

capricho de seu pai –que podía segundo o seu pracer enxendralo ou

non- rigor co que, porén, non quixo tratar ao repolo, porque en lugar

de entregar á discreción do pai facer xermolar o fillo –como se

temese máis que perecese a raza dos repolos que a dos homes-

obrígaos, gústelles ou non, a se daren o ser uns a outros. E non do

57

xeito dos homes, que non dan enxendrado na súa vida máis dunha

vintena: eles, pola súa banda, producen catro centas mil por cabeza.

Polo tanto, dicir que Deus amou ao home máis que ao repolo é como

nos facermos cóchegas nós mesmos para rir. Ao ser incapaz de

paixón, el non odiaría nin amaría a ninguén; e se fose susceptíbel de

amor tería mellor os agarimos para ese repolo, que segundo vós non

podería ofendelo, que para ese home do que xa ten diante dos ollos

as inxurias que lle dirixe. Engadídelle a isto que o home non podería

nacer sen crime –ao ser unha parte do primeiro home que o fixo

culpábel- mais sabemos moi ben que o primeiro repolo non ofendeu

ao seu Creador no Paraíso Terrestre.

Diránnos que nós estamos feitos á imaxe do Ser Supremo e que

os repolos non. Mesmo que fose certo, nós, ao lixarmos a nosa alma

pola que lle asemellamos, temos borrado esa semellanza, pois que

non hai cousa máis contraria a Deus que o pecado. Se, daquela, a

nosa alma xa non é o seu retrato, nós non lle asemellamos máis polas

mans, os pés, a boca, a fronte e as orellas, do que o repolo polas súas

follas, as súas flores, o seu cano, o seu carozo ou a súa cabeza. Seica

non credes, de certo, que se esa planta puidese falar cando a cortan,

non había dicir:

“-Home, meu querido irmán, qué che fixen eu que mereza a

morte? Medro só nas túas hortas e non me atopan nunca en lugar

salvaxe: onde había vivir seguro? Desdeño ser labor doutras mans

distintas ás túas, mais a penas dei saído delas se non é para volver

a elas de novo. Érgome da terra, ábrome e téndoche os brazos,

ofrézoche os meus fillos en semente e, como recompensa da miña

boa vontade, ti córtasme a cabeza!”

Velaí o que diría ese repolo se puidese expresarse. E como é?

Pola razón de que non se dá queixado: ímoslle nós xustamente poder

facer todo o mal que el non sería quen de impedir? Se eu atopo un

infeliz amarrado: podo sen crime matalo pola razón de que non pode

defenderse? Polo contrario, a súa febleza agravaría a miña crueldade;

por moito que esa malfadada criatura sexa pobre e estea desprovista

de todas as nosas vantaxes non merece a morte por ese feito. O que!

De todos os bens do ser, ela só ten o de vexetar e nós arrancámosllo.

O pecado de exterminar un home - dado que un día ha revivir- non é

tan grande como o de cortar un repolo e tirarlle a vida, a el que non

ten outra que esperar. Vós aniquilades a alma dun repolo facéndooo

morrer, mais ao matardes un home non lle facedes senón mudar de

domicilio e digo ben máis: pois que Deus, o Pai común de todas as

cousas, acariña as súas obras do mesmo xeito: seica non é de razón

que teña repartido os seus benfeitos entre nós e as plantas? É certo

que nós nacimos primeiro, mais na familia de Deus non existe o

dereito de primoxenitura: daquela se os repolos non compartiron

connosco o feudo da inmortalidade, recibiron sen dúbida a vantaxe

dalgún outro que, pola súa grandor, recompénsalle a súa brevidade;

se cadra é un intelecto universal, un coñecemento perfecto de todas

58

as cousas nas súas orixes, e se cadra é tamén por iso que este Sabio

Motor non lles deseñou órganos semellantes aos nosos, que non

teñen por todo efecto máis que un simple razoamento feble e a

miúdo enganoso, senón outros máis enxeñosamente traballados,

máis fortes e máis numerosos, que lles serven para a operación das

súas especulativas conversas. Habédesme preguntar se cadra o que

eles nos comunicaron nunca deses grandes pensamentos. Pois,

dicídeme: que nos ensinaron nunca os anxos máis ca eles? Como non

existe proporción, relación nin harmonía entre as facultades

imbéciles do home e as desas divinas criaturas, aqueles repolos

intelectuais en van se esforzarían en nos facer entender a causa

oculta de todos os acontecementos maravillosos, fáltannos sentidos

capaces de recibir esas altas especies. Moisés, o máis grande de

todos os filósofos, pois que extraía –segundo vós dicides- o

coñecemento da natureza na fonte da propia natureza, expresaba

esta verdade cando falou da Árbore da Ciencia: queríanos ensinar

baixo ese enigma que as plantas posúen privativamente a filosofía

perfecta. Lembrádevos, logo, vós o máis soberbio dos animais, que

aínda que un repolo que cortades non diga nada, non por iso pensa

menos. Mais o pobre vexetal non ten organos apropiados para berrar

coma nós; non os ten para arreguizarse nin para chorar, porén tenos

cos que se queixa do dano que lle facedes, cos que atrae sobre de

vós a vinganza do ceo. Se me preguntades como sei eu que os

repolos teñen eses fermosos pensamentos, pregúntovos como

sabedes vós que non os teñen e que un calquera, por exemplo, á

vosa imitación, non diga á noitiña ao se pechar: “Señora Verza ,

velaquí o señor Repolo, voso humilde servidor.”

Estaba el nesa altura da súa intervención cando o rapaz novo

que levara ao noso filósofo tróuxoo de novo.

-Ei! O que? Rematou a cea? –gritoulle o meu dáimon.

El respondeu que si, case de todo, para canto máis que o

fisiónomo lle permitira catar a nosa. O hospedador novo non agardou

a que eu lle preguntase a explicación deste misterio.

-Ben vexo –díxome- que este xeito de vivir vos asombra.

Sabede daquela que aínda que no voso mundo se goberne a saúde

de maneira máis neglixente, o réxime deste non se debe desprezar.

En todas as casas hai un fisiónomo, mantido polo público, que

ven sendo o que vós chamariades un médico, non sendo que se

ocupa só dos sans e que xulga só as diferentes formas de nos tratar

tendo en conta a proporción, figura e simetría dos nosos membros, os

trazos da face, o colorido da carne, a delicadeza do coiro, a axilidade

da masa, o son da voz, a tintura, a forza e a dureza do pelo. Non

reparastes hai un momentiño nun home de talla bastante pequena

que vos observou un bo anaco? Era o fisiónomo de aquí. Podedes

estar seguro de que, segundo o que recoñeceu da vosa complexión,

59

así diversificou a exhalación da vosa cea. Notade o moi afastado que

está dos nosos leitos o colchón onde vos fixeron deitar: sen dúbida el

xulgouvos dun temperamento ben diferente ao noso, pois tivo medo

de que o cheiro que se evapora desas billiñas de embaixo do voso

nariz non se expanda rentes de nós ou que o noso non leve o seu

afumado onda vós. Habédelo ver polo serán como escolle flores para

o voso leito coa mesma circunspección.

Namentres el falaba, eu acenáballe ao meu hospedador para

que tratase de obrigar eses filósofos a caíren nalgún capítulo da

ciencia que profesaban. Era amigo meu de máis como para non facer

nacer a ocasión decontadiño. Non vos relatarei nin as intervencións

nin os rogos que fixeron de embaixada para ese tratado, tamén é

certo que o matiz do ridículo ao serio foi imperceptíbel de máis para

poder ser imitado. Ata que o derradeiro en chegar destes doutores, a

continuación doutras cousas, proseguiu así:

-Quédame probarvos que existen mundos infinitos nun mundo

finito. Representádevos, daquela, o universo como un gran animal; as

estrelas, que son mundos, como outros animais dentro del que

serven reciprocamente de mundos a outros pobos tais coma nós, os

cabalos e os elefantes; e nós, á nosa vez, tamén somos os mundos de

certas xentes aínda máis pequenas, como cancros, piollos, vermes,

inzóns, e estes son a terra doutros imperceptibeis. Así, igual que nós

lle aparecemos como un vasto mundo a esa xentiña miúda, se cadra

a nosa carne, o noso sangue e os nosos espíritos33 non son senón

unha tecedura de animaliños que se manteñen mutuamente, que nos

infunden movemento a través do seu e que, deixándose conducir

cegamente pola nosa vontade que lles serve de cocheiro, nos

conducen tamén a nós e producen todos xuntos esa acción que

chamamos a vida.

Porque, dicídeme, rógovolo: seica é dificultoso crer que un

piollo tome o voso corpo por un mundo e que cando un deles viaxou

dunha das vosas orellas á outra, os seus compañeiros digan que

viaxou aos dous extremos do mundo, ou que percorreu dun ao outro

polo? Si, sen dúbida esa xentiña miúda toma o voso pelo polas

forestas do seu país, os poros cheos de pituíta por fontes, as bubas e

as lastras por lagos e brañas, os apostemas por mares, os fluxos por

diluvios, e cando vós vos penteades para adiante e para atrás, toman

ese rebulicio polo abalo e o devalo do océano.

Non é o proído a proba disto que digo? Seica ese inzón que o

produce é cousa diferente a un deses animaliños que se desprendeu

da sociedade civil para se estabelecer como tirano do seu país? Se

33 A Medicina antiga chamáballes espíritos ás “partes máis volátiles do corpo, que

serven para facer todas as operacións” e distinguía entre espíritos vitais (“a parte

máis sutil e máis axitada do sangue da que dependen o seu movemento e a súa

calor”) e espíritos animais –xa citados en pasaxes anteriores por Cyrano- que

serían “eses corpos moi sutís e móbiles contidos no cerebro e nos nervios”.

60

me preguntades o que fai que sexan mais grandes que esoutros

pequenos imperceptibeis, pregúntovos eu por que os elefantes son

máis grandes ca nós e os hiberneses34 que os españois. Tocante a esa

bocha e a esa costra das que ignorades a causa, cómpre que veñan

da corrupción das preas dos seus inimigos que eses pequenos

xigantes exterminaron; ou que a peste producida pola necesidade

dos alimentos cos que os sediciosos se ateigaron deixase apodrecer

no medio do campo moreas de cadáveres; ou aínda de que aquel

tirano -despois de ter expulsado todo de arredor del os seus

compañeiros que cos seus corpos entupían os poros do noso- teña

dado paso á pituíta, a que, ao ser transvasada fóra da esfera da

circulación do noso sangue, se corrompeu. Hanme preguntar, se

cadra, por que un inzón produce outros cen. Non é cousa dificultosa

de comprender, pois, do mesmo xeito que unha revolta acorda outra,

así esta xentiña pequena, puxada polo mal exemplo dos seus

compañeiros sediciosos, aspira cada un en particular ao mando,

acendendo por todas partes a guerra, o exterminio e a fame. “Mais”,

habédesme dicir vós, ”algunhas persoas están moito máis suxeitas

ao proído que outras. E mais cada quen está igualmente cheo deses

animaliños, pois son eles (dicides vós) os que xeran a vida.”. É certo:

reparemos tamén en que os flegmáticos son menos presa da raña ca

os biliosos, polo motivo de que a xente, en simpatía co clima no que

vive, é máis lenta nun corpo frío que nun quentado pola

temperatura da súa rexión, que afervoa, rebule e non daría parado

nun sitio. Así, o bilioso é moito máis delicado que o flegmático,

porque -ao ser animado en moitas máis partes, e ao non ser a alma

senón a acción deses animaliños- é capaz de sentir en todos os

lugares nos que este gando rebole, alá onde o flegmático, ao non ser

quente abondo para facer obrar ese rebulinte populacho, é sensíbel

só en poucos lugares.

E para probar aínda esta inzonidade universal, non tedes máis

que considerar como acode o sangue á chaga cando estades ferido.

Os vosos doutores din que é guiado pola previsora natureza que

quere socorrer as partes debilitadas. Mais sonvos bonitas quimeras!

Daquela, a maiores da alma e do espírito: seica habería aínda dentro

de nós unha terceira substancia intelectual que tería as súas funcións

e os seus organos a parte? É ben máis críbel que, ao se sentiren

atacados, estes animaliños envíen recado aos seus veciños

pedíndolles socorro, e ao lles chegaren de todas as partes e se atopar

o país incapaz de tanta xente, morren afogados na esmagadura ou

coa fame. Esta mortandade acontece cando o apostema está

maduro, porque o que testemuña que entón a vida deses animais

está apagada é que a carne podre vólvese insensíbel, de xeito que se

moitas veces a sangría, ordenada para desviar o fluxo, presta, é por

causa de que, ao se perder moito del pola abertura que estes

animaliños trataban de entupir, rexeitan eles valer aos seus aliados

34 Irlandeses, Hibernia era o nome latino de Irlanda.

61

ao teren moi moderada a potencia para se defenderen cada un na

súa casa.

Rematou así, e cando o segundo filósofo se decatou de que os

nosos ollos, chantados enriba dos seus, o exhortaban a falar á súa

vez, dixo:

-Homes, como vos vexo curiosidade por lle aprenderdes a este

animaliño, noso semellante, algo da ciencia que profesamos, vou

ditar agora un tratado que eu estaría moi contento de pór no seu

coñecemento, a causa das luces que dá para a intelixencia da nosa

física: é a explicación da orixe eterna do mundo. Mais como teño

moita présa por facer traballar os meus foles -pois mañán sen

delonga a vila vaise- desculparedes o tempo, coa promesa, porén, de

que tan axiña como aquela se recolla heivos satisfacer.

Tras estas palabras, o fillo do hospedador chamou por seu pai, e

des que este chegou, os reunidos preguntaron a hora. O bo do home

respondeu:

-As oito.

Daquela, seu fillo díxolle encarraxado:

-Ei, pasade para aquí, pillabán! Non vos ordenara de nos

avisardes ás sete? Sabedes que as casas vanse mañán, que os muros

xa se foron, e a preguiza péchavos a boca cun cadeado!

-Señor –replicou o bo do home- acaban de publicar dende que

vós estades á mesa, unha prohibición expresa de se pór en marcha

antes de pasadomañán.

-Non importa –retrucou el ceibando un couce- tedes que me

obedecer cegamente, non interpretar as miñas ordes, e lembrar só o

que eu vos mandei. Ide buscar o voso retrato, axiña!

Ao que el o trouxo, o mocete colleuno polo brazo e xostregouno

durante un bo cuarto de hora.

-Veña, langrán –proseguiu- como castigo á vosa desobediencia,

hoxe ides servir de escarnio a todo o mundo, e para iso mándovos

camiñar unicamente sobre dous pés o resto do día.

O pobre do vello saíu todo desconsolado e o seu fillo continuou:

-Meus señores, rógovos de escusardes as falcatrúas deste

galopín. Esperaba facer del cousa boa, mais abusa da miña amizade,

Penso que o moi pillabán me vai facer morrer; de certo que xa me ten

posto máis de dez veces a piques de lle botar a maldición.

62

Costábame ben, aínda que mordese os beizos, conterme de rir

deste mundo do revés. Iso foi o motivo polo que -para romper esa

burlesca pedagoxía que, sen dúbida, ao cabo teriame feito escachar-

supliquei que me dixese o que el35 entendía por esa viaxe da vila da

que acababa de falar, se as casas e os muros camiñaban. E

respondeume:

- As nosas cidades, querido compañeiro, divídense en móbiles e

sedentarias: as móbiles, como por exemplo a que estamos neste

momento, son construídas deste xeito: o arquitecto constrúe cada

palacio cunha madeira moi lixeira, como podedes ver. Embaixo sitúa

catro rodas e no interior dunha das paredes coloca grandes e

numerosos foles dos que os tubos pasan en liña horizontal a través

do derradeiro andar dende un ao outro pincho. Deste xeito, cando se

quer levar de arrastras as vilas para outra parte (pois cámbianas de

aire cada estación do ano) cadaquén desprega sobre dun dos lados

da súa morada unha chea de amplas velas diante dos foles; logo, tras

lles ataren ás casas un resorte para que dean chimpos, coas

bafaradas contínuas que vomitan eses monstros de vento e se

arremuíñan na tea, son levadas, se se quere, á máis de cen leguas

E velaquí a arquitectura das segundas, que nós chamamos

sedentarias: as moradas son case semellantes ás vosas torres, fóra

que son de madeira e están furadas no centro por un parafuso groso

e forte, que reina da adega ao teito para podelas alzar ou baixar a

discreción. Orabén, a terra está escavada tan profundamente tanto

como elevado é o edificio, e fíxose a construción deste xeito a fin de

que tan axiña como as xeadas comezan a arrefecer o ceo, a xente

faga descer as súas casas ata o fondo dese foso dándolles voltas, e,

por medio de certas peles extensas coas que cobren esta torre e o

seu circuito escavado, se manteña ao abeiro das intemperies do aire.

Mais tan axiña como os lenes alentos da primavera veñen adozalo,

fanas subir de novo ao día por medio dese groso parafuso do que

falei.

El quería parar aí o seu pulmón, penso eu, cando tomei así a

palabra:

-Abofé, meu señor, endexamais hei crer que un construtor tan

experto poida ser filósofo, se non vos teño a vós mesmo por

testemuña. Por esa razón, dado que aínda non é hoxe a marcha,

teredes vagar para nos explicar esa orixe eterna do mundo coa que

hai un momentiño nos agasallabades36. Prométovos en recompensa,

35 Segundo Madeleine Alcover, Cyrano non se dirixe aquí ao fillo do hospedador, que

acaba de falar, senón ao segundo filósofo, que sería quen responde, pois -ao non se

ir xa a vila- ten tempo para dar a explicación que antes prometera. Efectivamente, o

primeiro en falar da viaxe da vila fora ese filósofo, que anunciara tamén a

explicación da orixe eterna do mundo (pax. 51).

36 Confirmación de que se trata do « segundo filósofo », o que fai a Madeleine

Alcover concluír que « estamos ante un discurso no que o académico expón unha

teoría materialista atea : nesta novela non é o mozo o único ateo »

63

tan axiña como estea de volta na lúa –de onde o meu aio (sinalei o

meu dáimon) vos ha testemuñar que viñen- que hei sementar nela a

vosa gloria contando alá as fermosas cousas que me diredes. Ben

vexo que rides desta promesa, porque non credes que a lúa sexa un

mundo, e aínda menos que eu sexa un seu habitante. Mais pódovos

asegurar tamén que os pobos daquel mundo, que só consideran

estoutro unha lúa, hanse bulrar de min cando diga que a súa lúa é un

mundo, que os campos de aquí son de terra e que vós sodes xente.

A única resposta que me deu foi un sorriso, e despois comezou

a súa intervención desta sorte:

-Pois que cando queremos remontarnos á orixe deste gran Todo

nos vemos obrigados a incorrermos en tres ou catro absurdidades, é

moi razoábel seguirmos o camiño que menos nos fai trompicar. O

primeiro obstáculo que nos detén é a eternidade do mundo, e ao non

ser a mente dos homes forte abondo para a concebir, nin tampouco

imaxinar que este grande universo, tan fermoso e tan ben regulado,

pode terse xerado en por si, recorreron eles á Creación. Mais,

semellantes a aquel que se afundise no río por medo a se mollar coa

chuvia, escapan dos brazos dun anano para a misericordia dun

xigante. E mais non escapan dela, porque esa eternidade, que lle

tiran ao mundo por non a daren entendido, trasládanlla a Deus, como

se lles fose máis doado imaxinala dentro dun que dentro do outro.

Esta absurdidade, logo, ou este xigante do que falei é a Creación,

porque dicídeme de certo: concebiuse algún día como é que a partir

de nada pódese xerar algo? Por desgraza entre nada e só un átomo,

existen desproporcións tan infinitas que o cerebro máis agudo non

daría penetrado. Cumprirá, logo, para saír deste labirinto inexplicábel,

que vós admitades con Deus unha materia eterna, e daquela non ha

ser preciso admitir un Deus, pois que o mundo terá podido existir sen

el.

“Mais”, habédesme dicir vós, “aínda que vos eu concedese a

materia eterna: como é que este caos se arranxou en por si?”.

Vóuvolo explicar.

Cómpre, meu animaliño, despois de ter separado mentalmente

cada corpiño visíbel nunha infinidade de corpiños invisibeis,

imaxinarse que o universo infinito non está composto senón por eses

átomos infinitos, moi sólidos, moi incorruptíbeis e moi simples, dos

que uns son cúbicos, outros paralelográmicos, outros angulares,

outros redondos, outos picudos, outros piramidais, outros hexagonais,

outros ovalados, e que todos actúan de forma diferente, cada un

segundo a súa figura. E velaí se decides que non é así: pousade unha

bóla de marfín ben redonda sobre dun lugar ben liso, co menor

impuso que lle deades ha estar ela un cuarto de hora sen se deter.

Engado que se fose tan perfectamente redonda como son algúns

deses átomos dos que estou a falar, non se había deter nunca.

Daquela, se a arte é quen de inclinar un corpo ao movemento

64

perpetuo: por que non habemos crer que a natureza o poida facer?

Acontece o mesmo coas outras figuras: unha, como o cadrado, quere

repouso perpetuo, outras un movemento lateral, outras un semi-

movemento, como de trepidación, e a redonda, da que o ser é rebulir,

vindo a se xuntar coa piramidal, xera se cadra o que chamamos o

lume, porque non só o lume se axita sen repouso senón que fura e

penetra doadamente. O lume ten, a maiores diso, efectos diferentes

segundo a abertura e a cantidade dos ángulos aos que a figura

redonda se une: por exemplo o lume da pimenta é cousa diferente ao

lume do azucre, o lume do azucre ao da canela, o da canela ao do

cravo da India e este diferente ao lume dun guizo. Orabén, o lume,

que é o construtor e destrutor das partes e do todo do universo,

puxou e recolleu nun carballo a cantidade de figuras necesarias para

compór ese carballo.

“Mais”, habédesme dicir , “como é que o azar pode ter reunido

nun lugar todas as cousas necesarias para producir ese carballo?”.

Eu respóndovos que non é un portento o feito de que a materia

así disposta formara un carballo, senón que o que sería un gran

portento sería que, disposta así a materia, non se formase o carballo.

Cunha cantidade máis pequena de certas figuras tería sido un olmo,

un lamigueiro, un salgueiro, un sabugueiro, unha uz, un musgo. E

cunha cantidade máis grande de certas outras figuras tería sido unha

mimosa púdica, unha ostra con cuncha, un verme, unha mosca, unha

rá, un pardal, un macaco, un home. Cando ao botar tres dados enriba

dunha mesa sai un trío de douses ou ben un tres, un catro e un cinco,

ou ben dous seises e un un, habedes dicir: “Que milagre tan grande!

En cada dado saíu o mesmo punto cando podían saír moitos outros

puntos! Que milagre tan grande! Saíron en tres dados tres puntos en

escaleira! Que milagre tan grande! Saíron xusto dous seises e a cara

de abaixo do outro seis!”. Estou seguro de que, como home

intelixente, vós non habedes lanzar esas exclamacións porque, ao

levaren os dados só unha cantidade limitada de números, é imposíbel

que non saia algún deles.

Estrañádesvos de como esa materia, mesturada a feixe, a

capricho do azar, pode ter constituído un home, visto que se

precisaban tantas cousas para a construción do seu ser. Mais non

sabedes que cen millóns de veces esta materia, camiñando cara o

deseño dun home, se detivo a formar ora unha pedra, ora chumbo,

ora coral, ora unha flor, ora un cometa, polo exceso ou o defecto de

determinadas figuras necesarias ou innecesarias para deseñar un

home. De xeito que non é un portento o que entre unha infinita

cantidade de materia que cambia e se remove sen cesar teña logrado

facer os poucos animais, vexetais e minerais que vemos; como

tampouco é un portento que en cen lances de dados saian estes unha

vez iguais. Coa mesma, é imposibel que deste remexido non se

produza algo, e ese algo será sempre admirado por un pasmón que

non ha saber o pouco que faltou para que non se tivese producido.

65

Cando o gran río de

fai moer un muíño ou impulsa os

mecanismos dun reloxo, en canto que o regatiño de

non fai

senón correr e por veces desaparecer, non habedes dicir que aquel

río é moi intelixente, porque sabedes que el atopou as cousas

dispostas para facer esas dúas obras mestras. Porque se non se

tivese atopado un muíño no seu curso, non tería moído o trigo; se non

tivese encontrado un reloxo, non tería marcado as horas; e se o

regatiño do que falei tivera feito os mesmos encontros, tamén tería el

feito os mesmos milagres. Acontece o mesmo con este lume que se

move en por el; porque, tras ter atopado os órganos axeitados para o

fervedoiro que o razoar precisa, razoou; cando atopou os axeitados

para unicamente sentir, sentiu; cando atopou os axeitados para

vexetar, vexetou; e –Nunca tal aconteza!- se lle arrancan a este home

os ollos que ese lume ou esa alma fai ver, deixará el de ver, igual que

o noso río non vai xa marcar as horas se derruban o reloxo.

Finalmente, eses primeiros e indivisibeis átomos forman un

círculo sobre o que rolan sen dificultade as dificultades máis molestas

da Física. Non existe operación dos sentidos –mesmo aquela que

ninguén dera concebido aínda- que eu non explique doadamente cos

corpiños. Principiemos pola vista: merece, ao se tratar da máis

incomprensíbel, o noso comezo total.

Prodúcese, polo que eu imaxino, cando as túnicas do ollo, que

teñen furadiños semellantes aos do vidro, transmiten esa poeira de

lume que chamamos raios visuais e esta é detida por algunha

materia opaca que a fai bater de volta cara á súa morada. Porque

entón - ao atopar no camiño a imaxe do obxecto que a rexeitou e non

ser esta imaxe senón un número infinito de corpiños que se exhalan

continuamente en iguais superficies do suxeito mirado- púxaa cara ao

noso ollo.

Non deixaredes de me obxectar que o vidro é un corpo non

opaco e moi apreixado, e que porén , en lugar de rechazar estes

outros corpiños, déixase furar por eles. Mais eu respóndovos que os

poros do vidro están tallados coa mesma figura que eses átomos de

lume que o atravesan, e que, do mesmo xeito que unha peneira de

trigo non é axeitada para peneirar avea, nin unha peneira de avea

axeitada para trigo, tamén unha caixa de abeto –mesmo tenue- que

deixa escapar os sons, non é penetrábel para a vista, e unha peza de

cristal - mesmo transparente- que se deixa furar pola vista, non é

penetrábel polo ouvido.

Non me dei impedido de o interromper:

-Mais, meu señor –díxenlle eu- como explicariades vós segundo

eses principios a maneira de nos pintarmos nun espello?

66

- É moi doado –replicoume - porque figurádevos que eses lumes

do noso ollo, despois de atravesaren o cristal e ao encontraren detrás

un corpo non diáfano que os rexeita, volven pasar por onde viñeran,

e ao atoparen eses corpiños xurdidos do noso camiñando en

superficies iguais estendidas enriba do espello, lévanos de volta aos

nosos ollos; e a nosa imaxinación, máis quente que as outras

facultades da alma, atrae o máis sutil delas co que fai na súa morada

un retrato en escorzo.

Non é máis dificultosa de entender a operación do ouvido. Para

ser un pouco sucinto, considerémola só na harmonía. Velaí, logo, un

laúde tocado polas mans dun mestre da arte. Habédesme preguntar

como pode ser que eu perciba unha cousa tan lonxe de min que non

vexo. Seica saen das miñas orellas unhas esponxas que beben esa

música para ma traeren? Ou seica ese intérprete enxendra na miña

cabeza outro intérprete pequeniño cun laudiño, que ten a orde de me

cantar a mesma melodía? Non: ese milagre ven de que, ao golpear a

corda estirada os corpiños do que o aire está composto, esta bótao

no meu cerebro, furándoo suavemente con eses nadiñas corporais; e

segundo se tense a corda así é alto o son, porque apuxa os átomos

máis vigorosamente; e o órgano, penetrado así, fornécellos á fantasía

en cantidade suficiente para se facer a representación. Se son

demasiado poucos, acontece que, ao non dar a nosa memoria

acabado aínda a súa imaxe, vémonos na obriga de lle repetirmos o

mesmo son, a fin de que, dos materiais que lle fornecen, por

exemplo, as medidas dunha zarabanda, roube ela abondo para

rematar o retrato desa zarabanda.

Mais esta operación non é case que nada; o maravilloso é

cando pola súa mediación conmovémonos quer á alegría, quer á

raiba, quer á piedade, quer ao soño, quer á dor. Isto prodúcese,

imaxino, se o movemento que eses corpiños reciben encontra dentro

de nós outros corpiños removidos co mesmo sentido, ou que a súa

propia figura fai susceptibeis do mesmo abalo; porque entón os recén

chegados incitan os seus hospedadores a se removeren coma eles. E

deste xeito, cando un aire violento encontra o lume do noso sangue

inclinado ao mesmo pulo, anima a ese lume a se apuxar fóra, e é o

que nós chamamos ardencia de coraxe. Se o son é máis lene e só ten

forza para soerguer unha chama menor máis oscilante –por causa de

que a materia é máis volátil-, ao paseala ao longo dos nervios, das

membranas e dos furados da nosa carne, suscita esas cóchegas que

chamamos alegría . Acontece igual coa fervura das outras paixóns,

segundo que eses corpiños sexan lanzados máis ou menos

violentamente enriba nosa, segundo o movemento que reciban polo

encontro doutros abalos e segundo o que atopen a remover dentro de

nós. Velaquí tocante ao ouvido.

A demostración do tacto non é agora máis dificil.

67

Ao se producir de toda materia palpábel unha emisión perpetua

de corpiños, e, a medida de que a tocamos, ao se evaporaren máis

destes –porque os prememos no suxeito manipulado, como a auga

dunha esponxa cando a apreixamos- os duros veñen informar da súa

solidez ao órgano, os brandos da súa moleza, os ríspidos da súa

aspereza, os queimantes da súa ardencia, os conxelados do seu xeo.

E velaí se dicides que non é así: xa non somos tan finos en discernir

polo tocamento con mans gastadas polo traballo, a causa do espesor

da calosidade que, ao non ser porosa nin animada, non transmite

senón malamente eses fumes da materia. Alguén quere saber onde

está situado o órgano do tacto? Canto a min, eu creo que está

esparexido por todas as superficies da masa, visto que se fai por

intermedio dos nervios dos que o noso coiro só é unha tecedura

imperceptíbel e contínua. Con todo, eu imaxino que canto máis

palpamos cun membro próximo á cabeza máis axiña distinguimos;

isto pódese experimentar cando cos ollos pechados tocamos algo,

porque decontado adiviñamos o que é; e se polo contrario o

palpamos co pé, cóstanos moito traballo recoñecelo. Isto provén de

que, ao estar a nosa pel furada por todas partes con buraquiños, os

nosos nervios, que non teñen moi apertada a materia, perden polo

camiño moitos destes pequenos átomos polos furados miúdos da súa

contextura antes de chegaren ao cerebro, onde finda a súa viaxe.

Quédame probar que o olfacto e o gusto tamén se fan por

intermedio destes mesmos corpiños.

Dicídeme, daquela: cando eu saboreo un froito, seica non é por

causa da humidade da boca que o fai fundir? Confesádeme, logo,

que ao haber nunha pera sales distintos (e ao repartilos a disolución

entre corpiños de figuras distintas) aos que compoñen o sabor dunha

ameixa, cómpre que aqueles furen o noso padal de xeito ben

diferente; igual que a fendedura feita polo ferro dunha pica que me

atravesa non é semellente ao que me fai sufrir de socate a bala

dunha pistola, e o mesmo que a bala dunha pistola me imprime unha

dór distinta á da farpa de aceiro.

Do olfacto non teño nada que dicir pois que os vosos mesmos

filósofos confesan que se produce por unha emisión contínua de

corpiños que se desprenden da súa masa e baten no noso nariz ao

pasaren.

Seguindo este principio vouvos explicar a creación, a harmonía

e a influencia dos globos celestes coa inmutábel variedade dos

meteoros.

Ía el continuar, mais entrou nesas o hospedador vello, que fixo

pensar ao noso filósofo na retirada. Traía cristais cheos de vagalumes

para iluminar a sala, mais como os insectos-fogo perden moito do seu

escintileo cando non están collidos recentemente, estes, pillados xa

había dez días, case non alumeaban.

68

O meu dáimon non agardou a que os reunidos se sentisen

incómodos por esa causa e subiu ao seu gabinete, baixando de volta

con dúas bólas de lume tan brillantes que cadaquén se asombrou de

como non queimaba os dedos.

Estes fachos incombustibeis –dixo- hannos servir mellor que as

vosas pelotiñas de vermes. Son raiolas de sol que eu purguei da súa

calor, outramente as cualidades corrosivas do seu lume ferirían a

vosa vista ao cegala; retiven a súa luz e pecheina dentro destas bólas

transparentes que sosteño. A cousa non vos debe fornecer suxeito de

moita admiración, porque a min, que nacín no sol, tampouco me

resulta máis difícil condensar estas raiolas -que son pó daquel

mundo- do que a vós vos resulta apañar poeira ou átomos que son

terra pulverizada destoutro.

Cando o panexírico deste fillo do sol rematou, o hospedador

mozo mandou a seu pai acompañar os dous filósofos, porque era

tarde, cunha ducia de globos de vagalumes atados ás súas catro

patas. Canto a nós, a saber o hospedador mozo, o meu preceptor e

máis eu, deitámonos por orde do fisiónomo.

Desta vez púxome nun cuarto de violetas e lirios, mandando

que me fixesen as cóchegas ordinarias para me adormecer, e no

outro día cara ás nove, vin entrar o meu dáimon, que me dixo que

viña do palacio, onde

, unha das damas da raíña, o mandara

chamar e que ela preguntara sobre min e manifestara que mantiña o

propósito de cumprir a súa palabra, é dicir que de bo grado me

seguiría se eu a quixese levar ao outro mundo.

-O que máis me satisfixo –continuou- foi cando recoñecín que o

principal motivo da súa viaxe só persegue facerse cristiá. Coa

mesma, prometínlle eu axudar o seu propósito con todas as miñas

forzas e inventar a este efecto unha máquina capaz de acoller tres ou

catro persoas, no interior da cal habedes poder montar xuntos. Desde

hoxe voume aplicar seriamente na execución da empresa; por iso, a

fin de que vos distraiades namentres eu non estea convosco, velaquí

un libro que vos deixo. Tróuxeno antigamente do meu país natal e

titúlase Os Estados e Imperios do Sol 37. Douvos tamén estoutro que

estimo moito máis: é A Gran Obra dos filósofos , que compuxo unha

das mentes máis ilustres do Sol. Esta, proba nel que todas as cousas

son verdadeiras, e declara a maneira de unir fisicamente as verdades

de cada contraditoria, como por exemplo que o branco é negro e o

negro é branco, que se pode existir e non existir ao mesmo tempo,

que pode haber unha montaña sen val, que o nada é algo e que todas

as cousas que existen non existen. Mais reparade en que proba eses

37 Sería un libro descriptivo que o dáimon nativo do Sol levara con el? Ou xoga

Cyrano a nos adiantar o segundo libro que escribirá despois de Os Estados e

Imperios da Lúa?

69

inauditos paradoxos sen ningunha razón capciosa nin sofística. Cando

esteades aborrecido de ler, poderedes pasear ou conversar co noso

hospedador mozo, voso compañeiro: a súa mente ten moito engado.

O que me despraz nel é que é impío. Mais se acontece que vos

escandaliza, ou que cos seus razoamentos fai abanear a vosa fe, non

deixedes de vir decontadiño contarmo, que eu heivos resolver as

dificultades que vos provoque. Outro habíavos ordenar abandonardes

a súa compaña cando el quixese filosofar sobre esas materias, mais,

como é extremadamente gabancioso, estou seguro de que tomaría

esta fuxida por unha derrota e se figuraría que a vosa crenza iría

contra a razón se refugarades ouvir as súas. Pensade en vivirdes

libremente.

Ao rematar esta frase foise, pois é o adeus con que nese país se

toma licenza de alguén, de igual maneira que o “bon día” ou “Son o

voso servidor” se expresa con este cumprido: “Sabio, quéreme, pois

que eu quérote a ti”.

Apenas deixou de estar presente, púxenme a observar

atentamente os meus libros. As caixas –é dicir as súas cubertas-

semelláronme admirábeis pola súa riqueza: unha estaba tallada nun

só diamante, máis brillante sen comparanza ca os nosos, e a segunda

non parecía senón unha monstruosa perla fendida en dúas. O meu

dáimon traducira estes libros á linguaxe daquel mundo, mais como

aínda non falei da súa imprenta, vou explicar o feitío deses dous

volumes.

Ao abrir a caixa, atopei dentro un non sei o que de metal case

totalmente igual aos nosos reloxios, cheo dun número infinito de

pequenos resortes e mecanismos imperceptibeis. É de certo un libro,

mais é un libro milagroso que non ten follas nin caracteres; en suma,

é un libro no que, para aprender, os ollos son inútiles: só se precisan

orellas. Daquela, cando alguén desexa ler, tensa –cunha gran

cantidade de toda guisa de chaves- esta maquinaria, fai virar a agulla

pousándoa enriba do capítulo que quere escoitar, e no mesmo

instante saen desta polea, como da boca dun home ou dun

instrumento de música, todos os sons nítidos e variados que serven

entre os grandes lueses38 para a expresión da linguaxe.

Cando dei cavilado sobre esta milagrosa invención de facer os

libros, non me estrañei xa ao ver que os mozos deste país posuían

máis coñecementos aos dezaseis e dezaoito anos que os “barbas

grises” do noso. Porque ao saberen ler tan axiña como saben falar,

nunca están sen lectura: no cuarto, no paseo, na vila, en viaxe, a pé

ou de a cabalo, poden levar na alforxa, ou pendurados no arzón das

selas, unha trintena destes libros dos que non teñen máis que tensar

un resorte para ouviren un capitulo deles, ou varios, e se teñen humor

38 Os lueses serían os habitantes da lúa. Lembremos que a linguaxe dos grandes da

lúa era unha caste de música (V. páx. 28).

70

escoitaren todo un libro. Así levades eternamente de arredor vosa os

grandes homes, vivos e mortos, conversando todos convosco de viva

voz.

Este presente ocupoume máis de unha hora, e finalmente,

despois de mos ter atado como pendentes das orellas, saín á cidade

para pasear. Aínda ben non alancara a rúa que dá fronte a fronte coa

nosa casa, cando atopei no outro extremo un fato bastante numeroso

de persoas tristes.

Catro deles cargaban nos seus ombreiros unha especie de

cadaleito envolto de negro. Informeime, por un que estaba a mirar, do

que quería dicir esa comitiva semellante ás pompas fúnebres do meu

país. Respondeume que ese malvado de

, nomeado polo pobo cunha cotenada no xeonllo dereito, fora

convicto de envexa e ingratitude e finara onte, e que o Alto Tribunal

condenárao había máis de vinte anos a morrer de morte natural no

seu leito e a ser enterrado despois da súa morte. Boteime a rir desta

resposta, e ao el me preguntar por que, repliqueille:

-Asombrádesme ao dicirdes que o que é unha marca de

benzón no noso mundo, como unha longa vida, unha morte plácida e

unha sepultura pomposa, serve nestoutro de castigo exemplar.

-O que? Tomades a sepultura por unha marca de benzón?

-retrucou aquel home- Ei! Pola vosa fe! Seica dades concebido cousa

máis espantosa que un cadáver a camiñar sobre os vermes que o

ateigan, á mercede dos sapos que lle mascan as faceiras, en fin, a

peste revestida co corpo dun home? Bon Deus! A simple imaxinación

de ter -aínda que morto- o rostro enzarapallado cun lenzo e unha

vara de terra na boca, dame acoro ao respirar. Ese desgraciado que

vedes levar, a maiores da infamia de ser botado nunha cova foi

condenado a ser acompañado na súa comitiva por cento cincuenta

dos seus amigos, aos que se lles impuxo, en castigo por teren amado

un envexoso e un ingrato, compareceren nos seus funerais con cara

triste; e se os xuíces non tiveran piedade deles, imputándolles en

parte os seus crimes á súa corta intelixencia, teríanlles ordenado ir

chorando. Excluídos os criminais, todo o mundo é queimado, o que é

un costume moi decente e moi razoábel, pois nós cremos que o lume,

tras separar o puro do impuro e tras unir á súa calor por simpatía

estoutra calor natural que producía a alma, fornécelle a forza para se

elevar sempre subindo ata algún astro (á terra de certos pobos máis

inmateriais ca nós e tamén máis intelectuais porque o seu

temperamento debe corresponder e participar na pureza do globo

que habitan) e que esta chama radical, ao ser aínda rectificada pola

sutileza dos elementos daquel mundo, vai formar parte dun dos

burgueses daquel país inflamado.

71

Con todo, non é esa a nosa maneira de inhumar máis fermosa.

Cando un dos nosos filósofos chegou a unha idade na que sente

amolecer a súa mente e o xeo dos anos entalar os movementos da

súa alma, reúne os seus amigos nun banquete suntuoso e despois,

tras lles ter exposto os motivos que o resolveron a se despedir da

natureza e a pouca esperanza que ten de poder engadir algo ás súas

fermosas accións, concédenlle o indulto -é dicir prescríbenlle a morte-

ou unha severa orde de vivir. Cando, daquela, pola pluralidade de

votos, puxeron o seu hálito nas mans del, avisa aos seus máis íntimos

do día e do lugar. Estes púrganse e abstéñense de comer durante

vintecatro horas. Logo, de chegados á morada do sabio, despois de

teren feito sacrificio ao sol, entran no cuarto no que o xeneroso está a

agardalos apoiado nun leito de gala. Todos van voando cabo del

abrazalo, e cando é a quenda do que el máis quere, despois de o ter

bicado docemente, apóiao contra o seu estómago, e unindo a súa

boca a del, coa man dereita que ten libre afúndese un puñal no

corazón. O amante non separa os beizos dos do seu amante ata que

non o sente expirar; entón retira o ferro do seo del e, pechando coa

súa boca a ferida, traga o seu sangue e segue zugando ata que non

poida beber máis. Decontado outro sucédeo e a este lévano ao leito.

Saciado o segundo lévano deitar para lle deixar sitio ao terceiro.

Finalmente, colmada toda a compaña, fanlle entrar a cada un, ao

cabo de catro ou cinco horas, unha rapaza de dezaseis ou dezasete

anos e, durante tres ou catro días que están a gozar as delicias do

amor, nútrense unicamente da carne do morto que lles fan comer

completamente crúa, afin de que, se destas apertas dá nacido algo,

estean seguros de que é o seu amigo quen revive.

Non tiven paciencia para deixar discorrer máis a este home

pois planteino para continuar o meu paseo.

Ainda que o dese bastante corto, o tempo que empreguei nas

particularidades destes espectáculos e en visitar algúns lugares da

vila foi a causa de que chegase máis de dúas horas despois de a cea

preparada. E preguntáronme por que chegara tan tarde.

-Non foi culpa miña –respondinlle ao cociñeiro que se queixaba-

Preguntei varias veces polas rúas a hora que era mais só me

responderon abrindo a boca, trincando os dentes e torcendo a cara

de esguello!

-E logo? –exclamaron todos- Non sabedes que con iso

estábanvos dicindo a hora?

-A fe! –retruquei eu- Podían levantar o nariz ao sol canto

quixesen, que eu non entendía!

-É unha cousa cómoda que lles permite pasaren do reloxio –

dixéronme- porque cos seus dentes fan un cuadrante tan exacto que

cando queren informarlle a alguén da hora desapertan os beizos, e a

72

sombra dese nariz, ao caír enriba, marca como nun cadrante a que o

preguntador solicita. Agora, coa fin de que coñezades por que neste

país todo o mundo ten o nariz grande, sabede que tan axiña como

unha muller deu a luz, a matrona lévalle o rapaz ao prior do

seminario, e xusto ao cabo dun ano, tras se reuniren os expertos, se

se atopa que o seu nariz é máis corto ca unha determinada medida

que ten o rexedor39, considérano nacho e póñeno entre as mans dos

sacerdotes, que o castran. Habedesme posibelmente preguntar a

causa desta barbarie: como é que nós –entre quen a virxindade é un

crime- estabelecemos contencións pola forza. Sabede que o facemos

despois de termos observado dende hai trinta séculos que un nariz

grande é para a porta das nosas casas un letreiro que di “Aquí

dentro vive un home enxeñoso, prudente, cortés, afábel, xeneroso e

liberal” e que un pequeno é o ramo dos vicios opostos. Por iso cos

nachos se fabrican eunucos, porque a república prefire non ter fillos

deles que telos semellantes a eles.

Seguía el aínda a falar cando vin entrar un home nú de a feito.

Senteime decontado e cubrinme para lle facer honra, pois nese país

son as marcas do respecto mais grande que se lle pode amosar a

alguén.

-O reino desexa –dixo- que avisedes aos maxistrados antes de

partirdes ao voso país, pola razón de que un matemático acaba de lle

prometer ao Consello que, se vós, de regreso ao voso mundo,

estivésedes de acordo en construír certa máquina que él vos ha

ensinar e que corresponde a outra que terá disposta neste, el

atraerao cara a si e unirao ao noso globo.

Tan axiña como se foi, dixen dirixíndome ao hospedador mozo:

-Ei! Rógovos que me digades o significado desa figura de

bronce das partes vergoñentas que leva ese home pendurada na

cintura.

Eu tiña visto na corte cantidade delas no tempo en que vivía na

gaiola, mais como case que sempre estaba rodeado de damas da

raíña, tiña medo a violar o respecto debido ao seu sexo e á súa

condición se, en presenza delas, atraía a conversa a un asunto tan

salpementado.

Respondeume:

- Aquí as femias, igual que os machos, non son tan ingratas

como para se ruborizaren coa vista de quen as forxou. E as virxes non

teñen vergoña en amaren sobre de nós, en memoria da súa nai

natura, a única cousa que leva o nome dela. Sabede, logo que o

39 Cargo con mando nunha pequena circunscripción administrativa (vila, concello,

etc…).

73

emblema co que este home se honra, no que pende como medalla a

figura dun membro viril, é o símbolo da fidalguía e a marca que

distingue o nobre do plebeo.

Confeso que este despropósito me pareceu tan extravagante

que non puiden impedir botarme a rir.

-Este costume paréceme ben extraordinario -dixenlle ao meu

hospedadoriño- porque no noso mundo a marca de nobreza é levar

espada.

Mais el, sen se inmutar, exclamou:

-Ai, meu homiño! Moi enrabiados están os grandes do voso

mundo ao faceren ostentación dun instrumento que designa un

verdugo! Só está el forxado para nos destruír pois ao cabo é o inimigo

xurado de todo canto vive! Agachar, pola contra, un membro sen o

cal nós estariamos no rango do que non existe! O Prometeo de cada

animal e o reparador infatigábel das feblezas da natura! Malpocada

bisbarra na que as marcas da xerazón son ignominiosas e as do

aniquilamento son honorabeis! E máis chamádeslle a ese membro

“as partes vergoñentas” como se houbese algo máis glorioso que dar

a vida e cousa máis infame que tirala!

Durante todo ese parlamento non deixabamos de cear, e tan

axiña como nos erguimos dos leitos fumos ao xardín tomar o aire.

Os encontros e a fermosura do lugar entretivéronnos algún

tempo, mais como o máis nobre anceio que me facía ferver era o de

converter á nosa relixión unha alma tan extraordinariamente elevada

por riba do vulgo, exhorteino mil veces a non enlamar con

excremento ese fermoso xenio que o ceo lle fornecera e a que tirase

da grea dos animais ese espírito capaz da visión de Deus, en fin, que

coidase seriamente en ver un día unir a súa inmortalidade co pracer

antes que coa coita.

-O que? –replicoume escachando a rir- Considerades a vosa

alma privativamente inmortal en comparanza coa dos animais! En

verdade, meu amigo, a vosa fachenda é ben insolente! Rógovos que

me digades: de onde argumentades esa inmortalidade en prexuízo da

dos animais? Sería por causa de que nós estamos dotados de

razoamente e eles non? De primeiras négovolo, e heivos probar

cando queirades que eles razoan coma nós. Mais aínda que fose certo

que a razón nos tivera sido concedida como atributo e fose un

privilexio reservado só á nosa especie: seica temos que dicir por iso

que Deus enriquece o home coa inmortalidade porque xa lle

outorgou a razón? Daquela, seguindo esa regra: débolle dar hoxe a

ese pobre un ducado porque onte lle dei un escudo? Ben vedes vós

mesmo a falsidade desta consecuencia, e que, pola contra, se son

xusto, antes de lle dar un ducado a este, débolle dar un escudo a

74

outro, pois que non recibiu nada de min. Cómpre concluír diso, meu

querido compañeiro, que Deus, máis xusto ca nós mil veces aínda,

non terá deitado todo nuns para non lles deixar nada aos outros.

Alegar o exemplo dos primoxénitos do voso mundo, que levan na súa

partilla case todos os bens da casa, é unha febleza dos pais, que ao

quereren perpetuar o seu nome temeron que se perdese ou se

extraviase na pobreza. Mais Deus, que non é capaz de erro, non tivo

coidado en cometer un tan grande. E mais, ao non existir na

eternidade de Deus un antes nin un despois, na súa casa os seguintes

non son máis novos que os nacidos primeiro.

Non oculto que este razoamento me fixo abalar.

-Idesme permitir –díxenlle- que rompa nesta materia, porque

non me sinto forte abondo para vos responder; vou en procura da

solución desta dificultade cabo do noso común preceptor.

Subín decontado, sen agardar que me replicase, ao cuarto dese

habelencioso dáimon e -aforro os preámbulos- espúxenlle o que

acababan de me obxectar tocante á inmortalidade das nosas almas. E

velaí o que me respondeu:

-Meu fillo, ese mociño apampado - que arde por vos convencer

de que non é verosímil que a alma do home sexa inmortal porque

Deus sería inxusto (el que se chama Pai común de todos os seres) ao

lle ter dado vantaxe a unha especie e ter abandonado todas as outras

en xeral ao nada ou ao infortunio- ten razoamentos de pouco brillo. E

aínda que eu podería preguntarlle como sabe que o que é xusto para

nós tamén é xusto para Deus, como sabe que Deus se mide pola nosa

vara, como sabe que as nosas leis e os nosos costumes (que só foron

instituídos para remediar os nosos desordes) serven tamén para

rexer a omnipotencia de Deus, vou pasar estas cousas todas, con

todo o que tan divinamente responderon sobre esta materia os Pais

da vosa Igrexa, e vouvos descubrir un misterio que aínda non foi

revelado.

Sabedes, oh, meu fillo, que da terra faise unha árbore, dunha

árbore un porco e dun porco un home. Pois que todos os seres da

natureza tenden ao máis perfecto: seica non podemos crer, logo, que

aspiran a se facer homes, visto que esta esencia é o acabado da

máis fermosa mestura e o mellor achado que exista no mundo, visto

que é o único que fai a ligazón da vida brutal coa anxelical? Que esas

metamorfoses acontecen, cómpre ser un botaporela para negalo: ou

seica non vemos que unha maceira, pola calor do seu xermolo igual

que por unha boca, zuga e dixire o céspede que o rodea, que un

porco devora o froito e o fai converterse nunha parte del mesmo, e

que un home, ao comer o porco, quenta esa carne morta, únea a el e

fai finalmente revivir o animal baixo unha máis nobre especie? Así

ese grande pontífice que vedes coa mitra enriba da cabeza, era, só

hai sesenta anos, un montiño de herba do meu xardín. Ao ser, logo,

75

Deus o Pai común de todas as súas criaturas, e se as ama a todas por

igual: non é ben críbel que –despois de que, a través de toda esta

metempsicose máis razoada que a pitagórica, todo o que sente, todo

o que vexeta, en fín, despois de que toda a materia teña pasado a

través do home- ha chegar daquela ese gran día do Xuízo no que fan

os profetas desembocar os segredos da súa filosofía?

Baixei outra volta moi satisfeito ao xardín e comecei a lle recitar

ao meu compañeiro o que o noso mestre me aprendera, cando

chegou o fisiónomo para nos levar á refección e ao dormitorio.

Calarei as particularidades destes, porque fun alimentado e deitado

como o día anterior.

No seguinte, des que acordei, fun facer que se erguese o meu

antagonista.

- É tan grande milagre –díxenlle ao abordalo- atopar unha mente

ilustre igual á vosa amortallada polo sono como ver lume sen acción.

El sorriu deste mal cumprimento.

- E mais -exclamou cunha carraxe inflamada de amor- seica non

ides endexamais liberar a vosa boca e a vosa razón deses termos

fabulosos de “milagres”? Sabede que eses nomes difaman o nome de

filósofo: Igual que o sabio non ve nada no mundo que non conciba ou

que non xulgue concibíbel, debe el abominar de todas esas

expresións de “milagres”, “prodixios” e “acaecementos contra

natura” que inventaron os estúpidos para disculparen as feblezas do

seu entendemento.

Coideime entón obrigado en conciencia a tomar a palabra para

desenganalo.

-Aínda que vós –repliqueille- non creades nos milagres, non

deixan de se producir, e moitos. Téñoos eu visto cos meus ollos.

Coñecín máis de vinte enfermos curados milagrosamente.

-Dícidelo vós –interrompeu- que esa xente foi curada por

milagre, mais non sabedes que a forza da imaxinación é quen de

combater todas as enfermidades, a causa dun certo bálsamo natural

esparexido polos nosos corpos que contén todas as cualidades

contrarias ás de cada mal que nos ataca; e a nosa imaxinación,

advertida pola dor, vai escoller no seu lugar o remedio específico que

opón ao veneno e nos cura. É de aí de onde procede que o médico

máis hábil do noso mundo lle aconselle ao enfermo coller un médico

ignorante que el considere moi hábil, antes do que un moi hábil que

considere ignorante, porque el presume que a nosa imaxinación, ao

traballar a prol da nosa saúde, por pouco que se vise axudada polos

remedios, sería quen de nos curar, mais que os máis poderosos serían

febles de máis se a imaxinación non os aplicase. Estrañádesvos de

76

que os primeiros homes do voso mundo viviran tantos séculos sen

teren coñecemento ningún da medicina? A súa natureza era forte,

ese bálsamo universal non se esvaecera polas drogas coas que os

vosos médicos vos consomen. Para regresaren á convalecencia40 non

tiñan senón que desexar fortemente e imaxinárense curados:

decontado a súa fantasía, nidia, vigorosa e rexa se ía mergullar nese

óleo vital, aplicaba o activo ao pasivo, e case nun chiscar de ollo,

velos aí estar sans como dantes. Non deixan, con todo, de se producir

hoxe curas asombrosas, mais o pobo atribúeas aos milagres.

O que son eu, non os creo en absoluto, e a miña razón é que é

máis doado que todos eses contiqueiros se enganen a que iso se

produza. Porque eu pregúntolles: ese febrento que acaba de curar,

desexou moi forte durante a súa enfermidade –como é verosímil-

recuperar a saúde. E fixo ofrecementos. Orabén, ao estar enfermo

cumpría necesariamente: ou que morrese, ou que seguise co seu

mal, ou que curase. Se morrese, dirían: “Deus quixo recompensalo

polas súa coitas”. Se cadra urdirán un malicioso equívoco dicindo

que, consonte as súplicas do enfermo, curouno de todos os males.

Se permanecese na súa enfermidade dirían que non tivera fe, mais

como curou é un milagre manifesto. Non resulta moito máis verosímil

que a súa fantasía, incitada polos violentos anceios da súa saúde,

realizou esta operación? Porque, supondo que se salvasen moitos

deses señores que se ofreceran: cantos máis de entre eles vemos

que pereceron miserabelmente cos seus ofrecementos!

-Pero cando menos -retruqueille- se o que vós dicides dese

bálsamo é certo, é unha marca da razoabilidade da nosa alma, pois

que sen se servir dos instrumentos da nosa razón nin se apoiar na

colaboración da nosa vontade, sabe por ela mesma –como se

estivese fóra de nós- aplicar o activo ao pasivo. Orabén, se estando

separada de nós ela é razoábel, cómpre necesariamente que sexa

espiritual, e se confesades que é espiritual, tiro a conclusión de que é

inmortal, pois que a morte só lles acontece aos animais a través da

mudanza das formas da que só a materia é capaz.

Logo de este mozo se ter soerguido no leito e de me facer

sentar igualmente a min, discorreu aproximadamente deste xeito:

- Tocante á alma dos animais, que é corporal, non me estraña

que morra, dado que só e posíbel unha harmonía das catro

cualidades41, unha forza de sangue e unha proporción de órganos ben

concertados, mais estráñame ben que a nosa, incorpórea, intelectual

e inmortal, se vexa obrigada a saír de dentro de nós polas mesmas

causas que fan perecer a dun boi. Seica ela fixo un pacto co noso

corpo polo que, cando este levase unha espadada no corazón, unha

bala de chumbo no cerebro ou un disparo de mosquete a través do

40 Aquí é sinónimo de restabelecemento.

41 Frío, quente, húmedo e seco.

77

corpo, había a alma abandonar decontado a súa casa furada? Se tal

fixese faltaría moitas veces ao seu contrato, pois algúns morren

dunha ferida da que os outros se salvan; cumpriría que cada alma

tivese feito un contrato particular co seu corpo. En verdade, ela que

ten tanta intelixencia, polo que queren facernos crer, estará ben

enrabiada ao saír dunha morada cando ve que ao partir de alá lle van

sinalar o seu cuarto no Inferno. E se esta alma fose espiritual, e polo

mesmo razoábel, como din; se fose tan capaz de intelixencia cando

está separada da nosa masa como cando está revestida por ela: por

que é que os cegos de nacencia, con todas as vantaxes desta alma

intelectual non darían mesmo imaxinado o que é ver? Por que é que

os xordos non ouven miga? Seica é porque aínda non están privados

de todos os sentidos polo pasamento? O que! Non vou, logo, poder

utilizar a miña man dereita porque xa teño unha esquerda? Alegan,

para probar que ela non podería obrar sen os sentidos, aínda que

sexa espiritual, o exemplo dun pintor que non podería facer un cadro

se non ten pinceis. Si, mais non é cousa de dicir que o pintor –que

non pode traballar sen pinceis- cando, conservando os seus pinceis,

teña perdido as súas pinturas, os seus lápis, os seus lenzos e os seus

cuncos, vai ser cando mellor poida facelo. Ben ao contrario! Cantos

máis obstáculos se opoñan ao seu labor máis imposíbel lle ha ser

pintar. Porén, eles queren que esta alma, que só pode obrar

imperfectamente a causa da perda dunha das súas ferramentas no

decurso da vida, poida traballar con perfección cando, despois da

nosa morte, teña perdido todas! Se nos volven de novo co retrouso

de que ela non precisa esas ferramentas para cumprir as súas

funcións, eu heilles saír co retrouso de que cómpre xostregar os

ceguiños, pois fan como que non ven nin chisca.

-Mais se a nosa alma morrese –díxenlle eu- como ben vexo que

vós queredes tirar en conclusión, a resurrección que agardamos non

sería senón unha quimera, logo, pois sería preciso que Deus as

volvese crear, e iso non sería resurrección.

Interrompeume abaneando a testa:

- Ei! Pola vosa fe! –exclamou- Quen vos arrolou con ese conto

de fadas? O que! Vós? O que! Eu? O que! A miña serventa resucitar?

-Non é un conto ao gusto do que escoita –respondinlle- É unha

verdade indubitábel que vos hei probar.

-E eu –dixo el- heivos probar o contrario.

Daquela, para comezar, vou supor que comedes un

mahometano; en consecuencia volvédelo substancia vosa. Seica non

é certo que ese mahometano dixerido se muda, en carne unha parte,

en sangue outra parte, e outra parte en esperma? Ides abrazar a vosa

muller, e da semente, tirada enteiriña do cadáver mahometano,

tirades en molde un fermoso cristianciño. E eu pregunto: na

78

resurrección terá o mahometano o seu corpo? Se a terra llo volve, o

cristianciño non ha ter o seu, pois que este enteiro non é senón unha

parte do do mahometano. Se me dicides que o cristianciño ha ter o

seu, Deus, daquela, halle rispar ao mahometano o que o cristianciño

non fixo senón recibir do daquel. Así, cómpre absolutamente que un

dos dous careza de corpo! Habédesme se cadra responder que Deus

vai reproducir a materia para suplir a aquel que non teña abondo. Si,

mais outra dificultade nos detén e é que ao resucitar o mahometano

condenado, e ao lle fornecer Deus un corpo novo de a feito porque o

cristián lle roubou o seu -como nin o corpo só nin a alma só

constitúen o home senón xuntos un e outra no mesmo suxeito, e

como corpo e alma son partes tan integrantes do home unha e outro-

se Deus lle fabrica a este mahometano outro corpo distinto do seu, xa

non é o mesmo individuo. Así Deus condena outro home distinto

daquel que mereceu o Inferno, así este corpo arreitou, este corpo

abusou criminalmente de todos os sentidos, e Deus, para castigalo,

bota no lume outro corpo distinto, que é virxe, que é puro e que

endexamais prestou os seus órganos para a realización do menor

crime. E o que sería aínda ben ridículo é que este corpo tería

merecido o Inferno e o Paraíso xuntos ambos os dous: porque en

tanto que mahometano debe ser condenado e en tanto que cristián

debe ser salvado. Dese xeito, Deus non o podería meter no Paraíso

sen ser inxusto ao recompensar coa gloria a condenación que

merecera como mahometano, e non o pode botar no Inferno sen ser

inxusto tamén, ao recompensar coa morte eterna a beatitude que

merecera como cristián. Cómpre, pois, se quere ser equitativo, que

condene e salve eternamente aquel home.

Daquela eu tomei a palabra e retruqueille:

- Non teño nada que responder aos vosos argumentos sofísticos

contra da resurrección, o caso é que Deus o dixo e Deus non pode

mentir.

-Non vaiades tan á présa –replicoume- Xa chegastes ao “Díxoo

Deus”. Cómpre probar primeiro que existe un Deus, porque o que son

eu négovolo de punta a couce.

-Non me vou divertir –díxenlle eu- en vos recitar as

demostracións evidentes que os filósofos utilizaron para estabelecelo:

sería preciso repetir o que algunha vez escribiron os homes

razoabeis. Pregúntovos só cal é o inconveniente para vós se o credes;

estou ben certo de que non me poderiades pretextar ningún.

Daquela, pois que só é posíbel tirar dela utilidade: por que non vos

convencedes? Porque se existe un Deus –a maiores de que ao non

crelo saíronvos mal as contas—teredes desobedecido ao precepto

que ordena crer nel. E se non o hai, non habedes estar mellor ca nós.

-Si tal, que hei estar mellor ca vós -respondeume- porque se

non o hai, vós e eu estaremos iguais a puntos no xogo, mais, pola

79

contra, se o hai, eu non poderei ter ofendido unha cousa que coidaba

que non existía, pois para pecar cómpre ou sabelo ou querelo. Non

vedes que un home –por pouco sabio que fose- non se había picar

porque un xurafaz o inxuriase, se é que o tal xurafaz pensara que non

o facía, ou se o tomara por outra persoa ou se fora o viño quen o

fixese falar así? Para canto máis Deus, totalmente inquebrantábel:

seica se vai el botar contra nós por non o termos recoñecido, cando

foi el mesmo quen nos refugou os medios de o recoñecer? Mais, pola

vosa fe, animaliño pequeno, se a crenza en Deus nos fose necesaria,

se fose decidir para nós a eternidade: seica o propio Deus non nos

tería infundido a todos luces tan claras como o sol que non se oculta

a ninguén? Porque finxir que el quixo xogar entre os homes ás

escondidas, facer como os rapaces -“Cucú, velaquí estou!”, é dicir

quer agacharse, quer amosarse, enmascararse a algúns para se

manifestar aos outros- é fabricarse un Deus ou parvo ou malicioso,

dado que se é que foi pola forza do meu xenio que eu o recoñecín, é

el quen merece e non eu –en tanto que podía darme unha alma ou

órganos imbéciles que mo fixesen descoñecer- e se, polo contrario,

me tivese dado unha mente incapaz de comprendelo, non tería sido

culpa miña senón súa, porque podía terme dado unha tan viva que o

tivese comprendido.

Estas opinións diabólicas e ridículas fixéronme nacer un

arreguizo por todo o corpo. Comecei daquela a contemplar ese home

cun pouco máis de atención e fiquei abraiado ao reparar na súa face

un non sei que estarrecedor que ata entón non dexergara: os ollos

eran pequenos e afundidos, a pel pardenta, a boca grande, o queixelo

peludo e as unllas negras. “Ai, Deus –dixen para min decontadiño-

este miserábel é un réprobo desta vida, e é mesmo posíbel que sexa

o Anticristo, do que tanto se fala no noso mundo”.

Non quixen, con todo, descubrirlle o meu pensamento, a causa

da estima na que eu tiña a súa intelixencia; e de certo que os

favorábeis aspectos cos que a Natureza mirara o seu berce me

fixeran concebir algunha amizade cara a el. Porén, non me dei retido

sen estoupar en imprecacións que o ameazaban cun mal fin. Mais el,

remontando sobre a miña carraxe, exclamou:

- Si! Pola morte de…

Non sei o que pretendía dicir, pois nese intre petan na porta do

noso cuarto e vexo entrar un home mouro moi grande todo peludo.

Achégase a nós e, pillando o blasfemador polo medio do corpo,

levouno pola cheminea.

A compaixón que tiven pola sorte dese coitado obrigoume a

abrazalo para o arrancar das poutas do etíope, mais tan robusto foi

que nos levou aos dous, de xeito que nun momento velaí estamos nós

na nube. Non era xa o amor ao próximo o que me obrigaba a apertalo

senón o medo a caír. Despois de ter estado non sei cantos días a furar

80

o ceo sen saber o que sería de min, recoñecín que me achegaba ao

noso mundo. Xa distinguía Asia de Europa e Europa de África; xa

mesmo os meus ollos, coa miña descida, non se daban curvado alén

de Italia, cando o corazón me dixo que ese diaño sen dúbida levaba o

meu hospedeiro para os Infernos, en corpo e alma, e que era por iso

polo que pasaba pola nosa terra, polo motivo de que o Inferno está no

centro dela. Porén, esquecíame esta reflexión, e todo o que me

acontecera dende que o Diaño era o noso vehículo, ante o arrepío que

me producía a visión dunha montaña toda en lume que eu case

tocaba. O obxecto dese ardente espectáculo fíxome berrar: “Xesús

María!”.

Inda ben non rematara a derradeira letra cando me atopei

deitado enriba dunhas uces, no coto dun outeiro, e con dous ou tres

pastores de arredor de min a recitaren ladaíñas e a me falaren en

italiano.

- Ah! –exclamei- Louvado sexa Deus! Por fin atopei, logo,

cristiáns no mundo da lúa. Ei! Dicídeme, amigos: en que rexión do

voso mundo estou arestora?

- En Italia –respondéronme.

- Como? –interrompín- Seica tamén hai unha Italia na lúa?

Cavilara aínda tan pouquiño neste accidente que aínda non me

decatara de que eles estaban a me falar en italiano e eu a lles

responder igual.

Daquela, cando estiven totalmente desapampado e nada me

impediu recoñecer que estaba de volta neste mundo, deixeime

conducir onde eses labregos quixeron levarme. Mais aínda non dera

eu chegado ás portas de… cando todos os cans da vila se viñeron

lanzar enriba de min. E sen que o medo me tivese botado a unha casa

onde pasei a tranca engulíanme sen remedio.

Un cuarto de hora despois, cando eu estaba a repousar naquela

morada, velaí que se escoita de arredor un aquelarre que semellaba

de todos os cans do reino; estaban dende o dogo ao bichón42,

oubeando coa furia máis espantosa que se estivesen a celebrar o

aniversario do seu primeiro Adán.

Esta aventura non causou pouca admiración en todas as

persoas que a viron, mais tan axiña como tiven acordado dos meus

soños sobre esta circunstancia imaxinei decontado que estes animais

se asañaran contra min a causa do mundo do que viña “porque

-dicíame eu- como están afeitos a lle oubear á lúa pola dor que lles

42 Can de compaña, pequeno, lanudo e dócil.

81

ocasiona dende tan lonxe, sen dúbida quixeron botarse enriba miña

porque eu cheiro á lúa e o seu ulido anóxaos”.

Para me purgar dese mal aire, espúxenme ao sol, nu de a feito,

enriba dunha terraza. Aventeime durante catro ou cinco horas, ao

cabo das que baixei, e os cans, non sentindo xa a influencia que me

fixera o seu inimigo, volvéronse cada un para a súa casa.

Preguntei no porto cando había zarpar un navío para Francia e,

ao que estiven embarcado, só tiven a atención dirixida a rumiar as

maravillas da miña viaxe. Admirei mil veces a Providencia de Deus

que afastara eses homes, por natureza impíos, nun lugar onde non

puidesen corromper os seus benqueridos e castigáralles o seu arruallo

abandonándoos á súa propia suficiencia. Tamén non dubido de que

adiara ata agora o envío da predicación do Evanxeo porque sabía que

eles habían abusar e que esta resistencia só serviría para lles facer

merecer un máis rudo castigo no Outro Mundo.

82

83

Document Outline

- Cyrano de Bergerac

- Os Estados e Imperios

- da Lúa

- A compaña obsequioume cunha gran gargallada.

- Polo serán, cando eu me ía deitar, vino entrar no meu cuarto.

- Eu quería seguir con esas andrómenas, mais Elías impediumo.

- Eu asegureille que nunca o tiña visto.

- El prometéunolo.

- Esa fantasía de comer a parte provocoume a necesidade de saber a causa.

Table of Contents

Cyrano de Bergerac

Os Estados e Imperios

da Lúa

A compaña obsequioume cunha gran gargallada.

Polo serán, cando eu me ía deitar, vino entrar no meu cuarto.

Eu quería seguir con esas andrómenas, mais Elías impediumo.

Eu asegureille que nunca o tiña visto.

El prometéunolo.

Esa fantasía de comer a parte provocoume a necesidade de saber a causa.