Rabelais

CUARTO LIBRO

Esta obra é distribuida baixo licenza Creative Commons 2.5

Citar como:

Rabelais: Cuarto libro. Tradución ao galego de Henrique Harguindey

http://palabras desconxeladas.com

1

AO MOI ILUSTRE PRÍNCIPE

E REVERENDÍSIMO

MONSEÑOR ODET

CARDEAL DE CHÂTILLON

Vós estades debidamente informado, moi ilustre príncipe 1 , de cantos

importantes personaxes me solicitan, requiren e importunan acotío para que eu

continúe as mitoloxías2 pantagruélicas, alegando que diversas persoas esmorecentes,

enfermas ou por outra causa amuadas e desoladas, deran, coa lectura delas,

enganado os seus anoxos, pasado ledamente o tempo e recibido alegría e consolo

novo. A aqueles, adoito l es responder que, téndoas composto como lecer, non

pretendía eu gloria nin louvanza ningunha, senón que só tiña o propósito e a intención

de l es dar o pouco de alivio que podía aos aflixidos e enfermos ausentes, cousa que

de grado fago, cando é preciso, cos presentes que se axudan coa miña arte e servizo.

Ás veces relátol es en longo discurso cómo Hipócrates -‐en varios lugares, e

particularmente no libro sexto das Epidemias ao describir a educación do médico, seu

discípulo-‐ e mais Sorano Efesio, Oribasio, Claudio Galeno, Alí Abbás3 e outros autores

posteriores, referiron os seus xestos, porte, mirada, tacto, actitude, finura, agarimo,

limpeza de rostro, vestimenta, barba, cabelo, mans e boca (chegando mesmo a

detallar as uñas), como se el tivese que representar o papel de namorado ou

pretendente nalgunha insigne comedia ou baixar a campo pechado para combater

contra un potente inimigo. De feito, a práctica da medicina é ben axeitadamente

comparada por Hipócrates a un combate e unha farsa representada por tres

personaxes: o enfermo, o médico e a enfermidade.

Lendo ás veces aquela descrición, lembreime dunha frase de Xulia a Octavio

Augusto, seu pai. Un día presentárase ela diante súa con vestidos pomposos, disolutos

e lascivos, e a el desagradáral e moito, aínda que calara a boca. No outro día, cambiou

de roupa e vestiuse modestamente, como era o costume das castas damas romanas.

Así vestida, presentouse diante súa. E el, que no día anterior non declarara con

palabras o desagrado que tivera ao vela con vestidos impúdicos, non deu ocultado o

pracer que experimentaba ao vela así cambiada, e díxol e:

-‐ Canto máis acaída e louvábel é esta vestimenta para a fil a de Octavio

Augusto!

Ela tivo a escusa pronta, e respondeulle:

-‐ Hoxe vestinme para os ol os de meu pai, onte fixérao para gusto de meu

marido.

1

Príncipe da Igrexa.

2

Rabelais explica nunha Breve Declaración dalgunhas voces máis escuras, que publica como apéndice do Cuarto Libro, algunhas palabras e expresións. Alí caracteriza as mitoloxías como

"narracións fabulosas".

3

Sorano de Éfeso foi médico en Alexandría no século II despois de Cristo, Oribasio de Pérgamo no século IV e Alí Abbás, médico árabe, no século X. Todos eles se expresaron sobre o aspecto físico do médico, mais é Galeno (século II), cos seus comentarios a Hipócrates, o que lle serve de fonte a Rabelais.

2

Do mesmo xeito podería o médico, así enfeitado en rostro e en roupa -‐e

mesmo revestido con rico e agradábel saio de catro mangas como se levaba

antigamente (era o chamado Philonium como di Petrus Alexandrinus4 no libro sexto

das Epidemias) -‐responderlles a aqueles que considerasen que adoptaba unha estraña

personificación:

-‐ Adovieime así, non para fachendear e presumir, senón para o agrado do

enfermo ao que visito, o único que eu quero compracer enteiramente e en nada

ofendelo nin anoxalo.

O que máis é: nun fragmento do pai Hipócrates no libro devandito, nós

suamos, discutindo e intentando determinar, non se a expresión soturna, tétrica,

ríspida, catoniana, desagradábel, malcontenta, severa e rabuxenta do médico

contrista ao enfermo, e o seu rostro ledo, sereno, donoso, aberto e agradábel o

alegra, que iso está totalmente probado e é seguro. Discutimos se tais contristacións

e alegramentos proveñen da captación do enfermo ao contemplar estas cualidades no

seu médico e ao conxecturar por elas como será a saída e o desenlace do seu mal (a

saber: polas ledas, leda e desexada, polas penosas, penosa e execrábel), ou ben da

transfusión dos espíritos serenos ou tenebrosos, aéreos ou terrestres, alegres ou

melancólicos, do médico á persoa do enfermo, como é a opinión de Platón e Averroes.

Sobre todas estas cousas os devanditos autores téñenl e feito ao médico unha

advertencia particular arredor das falas, conversas, intimidades e confidencias que el

debe ter cos enfermos que o chamaren. Todas elas deben apuntar a un obxectivo e

tender cara a unha finalidade: alegralo sen ofensa de Deus e non contristalo de

maneira ningunha. Así Herófilo critica grandemente ao médico Calianax5, quen a un

paciente que estaba a inquirilo preguntando: "Vou morrer?", respondeu

insolentemente:

Pois Patroclo ante a morte sucumbíuche tamén,

sendo moi superior a ti en home de ben6.

A outro que quería coñecer o estado da súa enfermidade e o interrogaba ao

xeito do nobre Patelín "E a miña urina, anúncial e que vou morrer?7" respondeul e el

coma un tolo: "Non, de teres sido enxendrado por Latona, nai dos fermosos rapaces

Febo e Diana". Igualmente Galeno, no libro 4 dos Comentarios ao sexto libro das

Epidemias, vitupera fortemente a Quinto, o seu preceptor en medicina, que a certo

enfermo de Roma, home honorábel, que l e dicía: "Seica xantastes, mestre, que o

voso alento me ule a viño", respondeul e: "O teu úleme á febre. De cal das dúas cousas

é máis delicioso o cheiro e o ulido: da febre ou do viño?"

Mais a calumnia de certos caníbales, misántropos e axelastas8 contra de min

fora tan atroz e desvariada, que vencera á miña paciencia e estaba decidido a non

4

Johannes Alexandrinus (século XVI) tamén comentarista de Hipócrates.

5

Non é Herófilo (séc. IV a. de C.) o que critica ao seu discípulo Calímax senón Galeno.

6

Paráfrase dun verso da Ilíada.

7

Na Farsa de Mestre Patelín.

8

Termos cun sentido moi próximo que Rabelais emprega para caracterizar como inhumanos aos autores dos violentos ataques dogmáticos contra del. Canibal non é empregado non co seu sentido actual de "antropófago" (a palabra procede do Caribe e orixinalmente era caríbal) senón que segundo a explicación da Breve Declaración é un "pobo monstruoso de África que ten o rostro como cans e ladra en vez de rir". Rabelais é (no Prólogo de 1548) o primeiro que emprega en francés misántropo ("que odia os homes, que foxe da compaña dos homes" di a Breve Declaración). Canto a axelasta, é palabra tirada do 3

escribir nin un punto máis. Porque unha das menores contumelias9 que utilizaban era

que os tais libros estaban todos inzados de diversas herexías (e mais non eran quen de

mostrar só unha en lugar ningún). Ledas brincadeiras que non ofenden a Deus nin ao

Rei, abondo: é o asunto e tema único destes libros. Herexías ningunha, non sendo que

se interprete perversamente e contra todo uso de razón e de linguaxe común o que, so

pena de mil veces morrer -‐se é que fose posíbel-‐ non quixera eu ter pensado. Como

quen interpretase pedra en troque de pan, serpe en troque de peixe e escorpión en

troque de ovo 10. Por iso, queixándome ás veces na vosa presenza, díxenvos libremente

que se eu non me estimase mel or cristián que o que eles me presentan na súa

parcialidade, e que se na miña vida, nos meus escritos, palabras e mesmo, de certo,

pensamentos, recoñecese algún escintileo de herexía, non habían estes caír tan

detestabelmente nas redes do espírito calumniador (o Διάβολος11) que téndoos a eles

por ministros12 me levanta tal crime: eu mesmo, seguindo o exemplo do fénix,

axuntaría a leña e prendería o lume para me queimar nel.

Entón dixéstesme vós que de tais calumnias fora o defunto rei Francisco, de

eterna memoria, advertido, e que tendo coidadosamente escoitado e ouvido na voz e

pronuncia do máis douto e fiel anagnoste13 deste reino a lectura clara destes libros

meus (dígoo porque malvadamente se me imputaron outros falsos e infames), non

atopara fragmento ningún sospeitoso, e tomáral e horror a algún comedor de serpes14

que fundamentaba unha herexía mortal nun N posto en vez dun M por culpa e

neglixencia dos impresores15.

Tamén o fixera seu fil o, o noso tan bo, tan virtuoso e abenzoado polos ceos rei

Henrique (que Deus teña a ben conservarnos longamente), de xeito que para min vos

el outorgara privilexio e particular protección contra os calumniadores16. Esta boa

nova me reiterastes despois en París pola vosa benignidade, e a maiores cando hai

pouco visitastes a monseñor o cardeal Du Bel ay, quen para recobramento da saúde

tras longa e penosa enfermidade se retirara a Saint Maur, lugar ou (para falar mel or e

con máis propiedade) paraíso de salubridade, amenidade, serenidade, comodidade,

delicias e todos os honestos praceres da agricultura e da vida rústica.

grego ("que non ri", explica a B.D.). Lembremos que, como lema da súa obra, Rabelais coloca en cabeza do Gargantúa un poema no que sostén que rir é o propio do home.

9

Latinismo: "inxurias".

10

Palabras de Cristo que aparecen no Evanxelio de San Lucas (11.11).

11

Diábolos significa a un tempo "calumniador" e "diaño".

12

Os "ministros" ou axudantes de Deus son os sacerdotes.

13

Termo de orixe grega: "lector". O lector do rei era o bispo Pierre du Châtel, humanista favorábel á Reforma. No capítulo 23 de Gargantúa aparece un paxe chamado Anagnostes que lle le as Sagradas Escrituras a Gargantúa cando na súa mocidade cambia de preceptor para recibir unha educación humanista e proveitosa.

14

A alegoría da Envexa era unha muller tragando víboras.

15

Asne (asno) en vez de asme (alma) aparece en tres ocasións nas primeiras edicións do Terceiro Libro, polo que é dificil pensar que non fose da autoría de Rabelais, máxime cando este xogo de palabras era bastante tradicional e aparece noutros autores. Pero os teólogos acusaban de herexía polo máis mínimo.

16

O Privilexio que Henrique II lle concede a Rabelais, en agosto de 1550, faise eco das alegacións deste segundo as que os seus libros xa publicados (en grego, latín francés e toscano) estaban inzados de erros debidos aos impresores, e que se imprimiran libros baixo o seu nome sen seren da súa autoría. En consecuencia concédelle autorización durante dez anos para reimprimir, correxidos, os xa publicados, publicar outros novos e suprimir os que non son del, prohibíndolles aos impresores e libreiros publicar libro novo ningún nin distribuír os vellos sen expresa autorización de Rabelais. Unha autorización tan amplia era algo completamente inhabitual.

4

Esta é a causa, Monseñor, pola que arestora, libre de calquera intimidación,

poño a pluma ao vento, esperando que polo voso benigno favor habédesme ser contra

os calumniadores como un segundo Hércules Galo17 en saber, prudencia e elocuencia,

Alexicacos18 en virtudes, potencia e autoridade, do cal podo eu verdadeiramente dicir

o que de Moisés, o gran profeta e capitán en Israel, di o sabio rei Salomón no

Eclesiástico,19 45: home temeroso e amante de Deus, agradábel a todos os humanos,

benquerido por Deus e polos homes, do que é feliz a memoria. Deus na louvanza

comparouno cos paladíns, fíxoo grande en terror dos inimigos; no seu favor fixo

cousas prodixiosas e terríbels; en presenza dos reis honrouno; ao pobo a través del

declaroul e a súa vontade e a través del mostroul e a luz. El consagrouno en fe e

magnanimidade e elixiuno entre todos os humanos. A través del quixo que se ouvise a

súa voz e que aos que estaban nas tebras l es anunciase a lei de vivífica ciencia.

De por parte, prométovos que a todos aqueles que eu atope congratulándose

destes ledos escritos heinos conxurar a que vos teñan total recoñecemento e volo

agradezan unicamente a vós, e a que preguen a Noso Señor pola conservación e o

acrecentamento desta vosa grandeza, non me atribuíndo nada a min, fóra humilde

suxeición e obediencia voluntaria aos vosos bondadosos mandatos. Porque pola vosa

tan honrosa exhortación me destes coraxe e mais imaxinación, e sen vós teríame

faltado forza e tería estiñado a fonte dos meus espíritos animais20.

Noso Señor vos manteña na súa santa graza.

En París, neste 28 de Xaneiro de 1552.

O voso humildísimo e obedientísimo servidor

François RABELAIS, médico

17

O Hércules Galo é unha figura popular na mitoloxía nacional que se forma coa monarquía galicana arredor de Francisco 1º e Henrique II . Por unha banda, fronte ao xermanismo, entronca cunha suposta orixe troiana dos Francos; pola outra a través da raíz celta, baseándose en Luciano, cos antigos galos que, identificaban o deus da elocuencia cun Hércules, o Hércules Ogmio.

18

"Defensor, o que axuda na adversidade, o que desvía o mal. "É un dos sobrenomes de Hércules"

di a Breve Declaración.

19

Atribuíase a Salomón este libro, como testemuña San Agostiño. Rabelais aplícalle a Odet de Coligny o himno a Moisés do Eclesiástico e Calvino denunciará publicamente en 1555 a aplicación a un personaxe mundano destes parágrafos bíblicos destinados a un precursor de Cristo.

20

Os espíritos "animais" (da ánima) son fluidos que "surxen, nacen e practican polo sangue arterial, purificado e afinado perfectamente dentro da rede admirábel que xace baixo os ventrículos do cerebro" ( Terceiro Libro, capítulo 13). A teoría galénica é exposta no capítulo 4 do mesmo libro, onde Rabelais di que por medio dos espíritos animais a alma "imaxina, discorre, xulga, resolve, delibera, raciocina e rememora".

5

AOS LECTORES BENÉVOLOS

Xente de ben Deus vos salve e garde! Onde estades? Non vos podo ver. Agardade

a que calce as miñas lentes.

A Coresma vaise! Agora vos vexo. Entón? Seica tivestes unha boa vendima, polo

que me dixeron. A min non me amolaría unha chisca. Atopastes remedio infindo contra

toda sede. Obrastes virtuosamente. Vós, as vosas mulleres, fil os, parentes e familias

tendes a saúde desexada? É boa cousa, está ben e apráceme. Louvemos a Deus, ao

bondadoso Deus, por isto e, se tal é a súa sagrada vontade, conservádevos así

longamente.

Canto a min, pola súa santa benignidade aí estou e a el me encomendo. Estou,

por medio dun pouco de pantagruelismo (ben entendedes que é unha certa alegría de

espírito confeitada co desprezo das cousas fortuitas), san e espelido, disposto a beber se

queredes. Preguntádesme por que, xente de ben? Resposta irrefragábel: tal é o que quere

Deus bondadosísimo e grandísimo, en quen eu confío, a quen eu me someto, de quen eu

venero a sacrosanta palabra de boa nova, é dicir, o Evanxelio, no que se l e di (Lucas, 4)

con terríbel sarcasmo e sanguenta burla ao médico neglixente da súa propia saúde: "Ei,

médico, cúrate a ti mesmo!".

Non era por tal veneración polo que se mantiña en boa saúde Claudio Galeno -‐

aínda que sentía certo afecto pola sagrada Biblia e coñecía e frecuentaba os santos

cristiáns do seu tempo, como aparece no libro segundo de De usu partium , no capítulo 3

do libro segundo de De differenti s pulsuum , e no capítulo 2, libro 3, do mesmo21, e mais

no libro De rerum affectibus (se é que é de Galeno)-‐ senón que era polo temor a caír

nesta vulgar e satírica burla:

̉Ιητρός άλλων, άυτός έλκεσι βρύων22.

É médico dos outros, en efecto,

mais el todo de chagas está infecto.

De modo que se gaba con moita fachenda, e non quere ser estimado médico se

dende os vinteoito anos de idade ata a súa vel ez ben avanzada non viviu en perfecta

saúde (exceptuadas algunhas febres efémeras23 de curta duración) aínda que polo seu

natural non fose el dos máis sans e tivese o estómago evidentemente discrásico24.

"Porque -‐di no libro 5 de De sanitate tuenda -‐ dificilmente se poderá crer que coida da

saúde doutro, o médico que é neglixente da súa propia.".

Con máis fachenda aínda se gababa o médico Asclepíades de ter realizado coa

Fortuna este pacto: que el non fose reputado médico se chegaba a estar enfermo dende o

tempo en que comezou a practicar a arte ata o final da súa vel ez. E chegou a ese

momento enteiro e vigoroso en todos os seus membros e triunfante sobre a Fortuna.

Finalmente, sen ningunha enfermidade anterior, pasou da vida á morte ao caír por

descoido dende o alto duns chanzos mal asentados e podres.

21

Non é exactamente nos lugares citados por Rabelais onde Galeno mostra esa simpatía.

22

Verso de Eurípides comentado por Erasmo.

23

Chamábase febres efémeras ás que non duraban máis dun día natural.

24

"Destemperado". O adxectivo procede do termo discrasia "alteración dos humores" utilizado pola Medicina antiga.

6

Se por un desastre a saúde se afastou de vosas señorías, en calquera parte que ela

estea, enriba, embaixo, diante, detrás, á esquerda, á dereita, dentro, fóra, lonxe ou perto

dos vosos territorio, poidades vós atopala axiña, coa axuda do bendito Salvador! E, de

atopada, reclamádea, reivindicádea, apañádea e suxeitádea25 de inmediato en boa hora!

As leis permítenvolo, o rei dispono e eu aconsél ovolo. Nin máis nin menos que como os

lexisladores antigos autorizaban ao señor a reivindicar o seu servo fuxitivo, onde fose que

o atoparen. Per Deus e per os omes26! Seica non está escrito e practicado polos vellos

costumes deste tan nobre, tan antigo, tan fermoso, tan florecente e tan rico reino de

Francia que o morto apaña ao vivo27 ? Mirade o que sobre iso espuxo recentemente o

bondadoso, douto, sabio, tan humano, tan xeneroso e equitativo André Tiraqueau28,

consel eiro do grande, victorioso29 e triunfal rei Henrique, segundo dese nome, no seu

temidísimo tribunal do Parlamento de París. A saúde é a nosa vida, como moi ben declara

Arifrón Siconio30. Sen saúde a vida non é vida, non é vivíbel: άβιος βίος, βίος άβίωτος. Sen

saúde a vida non é senón esmorecemento, non é senón imaxe da morte. Daquela, pois,

estando vós privados da saúde (é dicir, mortos) apañade vida, que é a saúde.

Eu teño a esperanza de que Deus ha ouvir as nosas pregarias, vista a firme fe con

que as facemos, e ha cumprir este noso desexo, dado que é moderado. A moderación foi

polos sabios antigos denominada "áurea"31, é dicir preciosa, louvada por todos, agradábel

en todos os lugares. Percorrede as sagradas Biblias e habedes atopar que nunca foron

desatendidas as pregarias daqueles que pediron moderadamente. Por exemplo, o

pequeno Zaqueo, de quen os musafís de Saint-‐Ayl, perto de Orléans, se gaban de ter o

corpo e as reliquias, e chámanl e San Silvano32. Aquel desexaba, nada máis, ver o noso

bendito Salvador arredor de Xerusalén. Era cousa moderada e que calquera podía

acadar, pero el era pequeno de máis, e no medio da xente non o daba feito. Entón corrica,

saltarica, afánase, arrédase e sobe enriba dun sicomoro. O bondadosísimo Deus coñeceu

a súa sincera e moderada aspiración, presentouse á súa vista, e non só fixo que o vira

senón tamén, a maiores diso, que o ouvira e visitou a súa casa e bendiciu á súa familia.

Ao fil o dun profeta de Israel que fendía madeira á beira do río Xordán, escapoulle

o ferro da súa machada e caíulle dentro daquel río (como está escrito en 4, Reis , 6). El

rogoulle a Deus que l a volvese. Era cousa moderada. E con fe firme e confianza non

botou a machada atrás do mango -‐como con escandaloso solecismo cantan os demos

censores-‐ senón o mango atrás da machada, como con propiedade dicides vós33. Ao

socato aconteceron dous milagres: o ferro ergueuse dende a profundidade da auga, e

adaptouse ao mango. Se el tivera desexado subir aos ceos nun carro flamíxero como

25

Son termos e conceptos xurídicos.

26

Rabelais utiliza no orixinal unha exclamación que pretende estar en francés medieval.

27

Era unha frase que resumía o concepto xurídico segundo o cal o herdeiro entraba de inmediato en posesión dos bens do que morría.

28

O xurista, amigo de Rabelais, André Tiraqueau era autor dun "Tractatus le mort saisit le vif", que traduce no seu título a devandita frase do latín: Mortuus mancipat vivum.

29

Este parágrafo modificouse na propia edición de 1552, da que hai dúas versións, unha delas do mes de xaneiro, e outra posterior á entrada de Henrique II en Metz, en abril, que proseguiu con outras vitorias sobre as tropas imperiais.

30

Poeta grego.

31

Aurea mediocritas. O termo que Rabelais emprega é mediocrité que daquela conservaba o sentido latino de "moderación" e despois, como en galego, tomou un sentido pexorativo.

32

Rabelais tratou ao señor de Saint-Ayl e poida que aluda aquí a unha comunidade de relixiosas que alí había, aínda que el é o único en facer mención das reliquias.

33

Rabelais acusa de non saberen falar, de seren uns ignorantes, aos que atacan e critican á súa obra, aos seus censores.

7

Elías, multiplicar a liñaxe como Abraham, ser tan rico como Xob, tan forte como Sansón,

tan fermoso como Absalón daríao obtido? Velaí unha cuestión para o debate.

A propósito de desexos moderados en materia de machadas (vós diredes cando é

o momento de beber) vouvos contar o que está escrito no medio dos apólogos do sabio

Esopo, o francés, é dicir frixio e troiano, como afirma Maximus Planudes, pobo do que

descenderon, segundo os cronistas máis verdadeiros, os nobres franceses34. Eliano

escribe que el foi tracio, Agatías, seguindo a Herodoto, que era samense. A min tanto me

ten.

No tempo del había un pobre aldeán, nativo de Gravot35, chamado Carallote,

cortador de árbores, que neste baixo oficio ía gañando carrán-‐carrán36 a súa pobre vida.

Aconteceu que perdeu a súa machada. E quen ficou todo amuado e amolado? Foi el,

porque da súa machada dependía o seu ben e a súa vida; grazas á machada vivía con

honra e reputación entre todos os ricos leñadores, e sen machada morría de fame.

Atopándoo sen machada, a morte, seis días despois segaríao coa súa gadaña e

arrancaríao deste mundo.

Ante tal desfeita, comezou a berrar, a pregar, a implorar e a invocar a Xúpiter con

frases moi disertas (pois ben sabedes que a Necesidade foi inventora da Elocuencia)

dirixindo a face cara os ceos, de xeonl os no chan, a testa descoberta, os brazos ergueitos

no aire e os dedos das mans estarricados, dicindo a cada retrouso das súas pregarias,

con voz forte, infatigábelmente:

-‐ A miña machada, Xúpiter! A miña machada! A miña machada! Non che pido

máis nada ca ela, Xúpiter! Ou cartos para mercar outra! Malpocado de min! A miña pobre

machada!

Xúpiter estaba reunido en consel o, tratando certos asuntos urxentes, e estaba

daquela a opinar a vel a Cibeles, ou ben, se vós queredes, o mozo e claro Febo. Mais tan

grande foi o clamor de Caral ote que o balbordo foi ouvido en pleno consello e consistorio

dos Deuses.

-‐Quen é ese demo que está a berrar tan horribelmente aí embaixo? -‐ preguntou

Xúpiter-‐ Polas augas estixias37! Seica non estivemos ata hoxe, e estamos arestora,

abondo ocupados con tantos asuntos controvertidos e importantes38? Puxemos fin á

34

Historiadores e poetas do século XV e XVI como Jean Lemaire de Belges, Jean Bouchet ou Ronsard contribuíron a espallar a lenda da orixe troiana dos francos -e, pois logo, dos franceses- que descenderían de Francus, fillo de Héctor. A Maximus Planudes, frade bizantino do século XV atribúeselle unha biografía de Esopo.

35

Aldea de perto de Chinón, na terra de Rabelais.

36

Pouco a pouco, con dificultade.

37

Do Estixio, río do Inferno. Este era un xuramento moi empregado polos deuses.

38

Diríase que Xúpiter é o rei de Francia, pois os asuntos que o teñen e tiveron ocupado son os da política exterior e interior francesa. Francia apoiou ao sultán Solimán 1º contra o sha de Persia e conseguiu que o sultán puxera fin á guerra para atacar aos húngaros; interviu no conflicto entre os tártaros e os rusos dirixidos por Iván o Terríbel; sostivo ao xerife ("príncipe") Mulay Mohamed que acababa de destronar ao rei de Marrocos -a pesar de estar enfrontado cos turcos, aliados de Francia- por ser aquel hostil a Carlos V e representar unha ameaza para España; aliouse co corsario Dragut Rais, que loitou contra as forzas do papa; e combateu en Parma, Magdeburgo, La Mirandola e Túnez contra as tropas hispano-papais. A alusión a Trípoli, tomado polos turcos aos cabaleiros de Malta, é unha defensa indirecta do comportamento dos franceses, que foran acusados de traición polos imperiais. Os campesiños da Aquitania -os gascóns que aparecerán de novo no capítulo 66 (ver nota nº 587)- rebeláranse contra determinados trabucos reais e a súa revolta fora duramente reprimida. Finalmente a alusión aos saxóns, estrelíns, etc. mostra como Rabelais estaba ao corrente dos segredos da diplomacia francesa pois os príncipes luteráns xermánicos opostos a Carlos V -ese homiño tolleito que os soxuzga e avilta (envilece, 8

disputa entre Preste Xoán, rei dos persas, e mais o sultán Solimán, emperador de

Constantinopla. Pechamos o paso entre os tártaros e os moscovitas. Respondimos á

petición do xerife. E tamén ao degoro de Golgot Rais. O estado de Parma está expedito,

tamén o de Magdeburgo, de La Mirándola e de África (así l e chaman os mortais ao que

nós chamamos Aphrodisium ). Trípoli mudou de amo por mala garda: a súa órbita

chegara ao remate. Aquí están os gascóns renegando e pedindo o restábelcemento das

súas campás. Neste recuncho están os saxóns, estrelíns, ostrogodos e alemáns, pobos

algún día invencibeis e hoxe aviltados e subxugados por un homiño tol eito. Eles pídennos

venganza, socorro e restitución da súa primixenia razón e da súa antiga liberdade. Mais

que habemos nós facer con ese Ramo e con ese Galante que, protexidos polo caparazón

que forman os seus pinches, subordinados e partidarios, enzarapal an toda esta

Academia de París39? Provócame unha grande perplexidade, e aínda non decidín por que

parte inclinarme. Fóra diso, os dous parécenme boa compaña e de col óns ben postos. Un

ten escudos con sol40, quero dicir bós e verdadeiros, o outro quixéraos ter. Un ten algunha

sabenza, o outro non é un ignorante. Un ama a xente de ben, o outro pola xente de ben é

amado.Un é un fino e cauto raposo, o outro fala e escribe contra os antigos filósofos

coma un can que ladra. Que che parece, dime, Príapo, gran caral eiro? Moitas veces teño

atopado equitativo e pertinente o teu consel o, et habet tua mentula mentem41

-‐ Rei Xúpiter -‐respondeulle Príapo tirando o seu capuchón, coa testa ergueita,

vermella flamexante e ben firme-‐ pois que comparades un deles cun can que ladra e o

outro cun fino raposo á espreita, eu son da opinión de que, sen vos anoxardes nin

alterardes máis, fagades con eles o que algún día fixestes cun can e mais un raposo.

-‐ O que? -‐preguntou Xúpiter-‐ Cando? Quen eran? Onde foi?

-‐ Que boa memoria! -‐respondeu Príapo-‐ O venerábel pai Baco, de face carmesín,

que aquí vedes, para se vengar dos tebanos, fadara un raposo, de xeito que, por máis mal

e dano que el fixese, non o daría pil ado nin atacado animal ningún. O nobre Vulcano

fabricara un can de bronce monesio42 e, a poder de soplar, fixera del un ser vivo e

animado. El deuvolo a vós, vós déstesl o a Europa, a vosa predilecta, ela deullo a Minos,

Minos a Procris e Procris, finalmente, deullo a Céfalo. Tamén este can estaba fadado, de

xeito que, igual que os avogados de agora, el daría pil ado calquera animal que atopase:

nada lle había escapar.

Aconteceu que ámbolos dous se atoparon. E que fixeron? O can, polo seu destino

fatal debía pil ar o raposo, o raposo polo seu destino non debía ser pil ado.

O caso foi sometido ao voso consello. Vós prometestes non contravir os destinos.

Mais os destinos eran contraditorios. A saída, o final, o resultado do enfrontamento de

dúas contradicións foi declarado insolúbel por natureza. Vós suastes co acoro. Da vosa

suor, ao caír na terra, naceron os repolos. Todo este nobre consistorio, por falta de

resolución categórica, experimentou unha sede extraordinaria e neste consel o bebéronse

abaixa, aldraxa)- acababan de se reunir con Henrique II e asinaren un tratado secreto de alianza con Francia.

39

Pierre La Ramée (ou Ramus) e Pierre Galland, profesores os dous do Colexio Real creado por Francisco 1º (o futuro Collège de France), enfrontáronse nunha forte polémica encol do ensino da dialéctica.

40

Escudos, moedas de ouro así chamadas por levaren estampada a figura dun sol enriba do escudo de Francia

41

Fácil xogo de palabras, que Rabelais reiterará, sobre o latín mens "mente" (diminutivo mentula) e mentula (pirola). E lóxica esta atribución a Príapo, e mais as alusións a tirar o capuchón, a testa erguida, vermella, etc

42

Bronce demonesio, procedente dunha illa grega.

9

máis de setenta e oito pipos de néctar. Seguindo o meu parecer vós convertídelos en

pedras. Ao socato saístes da perplexidade; ao socato se pregoou por todo o gran Olimpo

o final da sede. Sucedeu o ano dos coións amolantes43, perto de Teumeses, entre Tebas e

Calcidia.

Seguindo este exemplo, son da opinión de que petrifiquedes a este can e a este

raposo. A metamorfose non l es é descoñecida: ámbolos dous levan o nome de Pedro, e

dado que -‐segundo dí un proverbio lemosino-‐ para facer a boca dun forno son precisas

tres pedras, engadirédelos a mestre Pedro o do Recuncho44, que vós mesmo petrificastes

algún día. E han figurar, dispostas en triángulo equilátero, no gran templo de París ou no

no medio do adro, chantadas como pedras mortas, para que apaguen co nariz (igual que

no xogo45) as candeas, fachas, cirios, buxías e brandóns, elas que, cando vivas, acendían

caral eiramente o lume da facción, da inimizade, das sectas caral eiras e do

enfrontamento entre os ociosos estudiantes. Para perpetua lembranza de que estas

pequenas filaucias46 caral iformes, de vós máis mereceron o desprezo que a condena.

Dixen.

-‐Vós favorecédelos, polo que eu vexo, querido micer47 Príapo -‐dixo Xúpiter-‐ E non

sodes así de favorábel para todos. Porque, dado que tanto cobizan perpetuar o seu nome

e a súa memoria, sería ben mel or para eles seren así convertidos despois da súa vida en

pedras duras e marmóreas que non volvérense terra e podrición. Aquí atrás, contra este

mar Tirreno e lugares circumveciños do Apenino, vedes qué tumultos son excitados por

certos pastóforos48? Esta furia durará o seu tempo, como os fornos dos lemosinos, e

despois ha rematar, aínda que non tan axiña. Habemos disfrutar moito nela. Mais vexo

un inconveniente: é que temos pouca munición de raios dende a época na que vosoutros,

co-‐deuses, por autorización particular miña, os botabades a eito, para vos divertirdes,

sobre da nova Antioquía49. Igual que despois, seguindo o voso exemplo, os elegantes

campións que se propuxeron gardar a fortaleza da Terra de Pavos50 contra todos os que

viñesen, consumiron as súas municións a poder de disparar contra os pardais. Logo non

tiveron para se defenderen, en momentos de necesidade, e cederon valentemente o lugar

e se renderon ao inimigo, que xa estaba a levantar o asedio, entolecido e desesperado de

todo, e non tiña pensamento máis acuciante que a retirada, acompañada pola pouca

vergoña. Poñéivos ao trabal o, fil o Vulcano! Acordai os vosos adormecidos cíclopes51,

astéropes, brontos, arxes, esteropes, Polifemo, Piracmón! Poñeinos ao labor e dailles de

beber a eito. Coa xente que anda co lume non hai que aforricar viño. Imos logo atender a

ese berral ón de aí embaixo. Vai saber quen é e o que pide, Mercurio!

43

Xogo de palabras entre coión (aumentativo de coio) e collón, xogo que aparece en francés no orixinal.

44

Pedra dun recuncho da igrexa de Notre Dame á que, polo seu aspecto grotesco, os eclesiásticos lle deran o nome dun xurisconsulto que no século XIV se opuxera ás prerrogativas do clero.

45

Había un xogo, foucquet, que aparece no primeiro libro, na relación dos xogos de Gargantúa, consistente en apagar candeas co nariz.

46

"Amor de sí" explica a Breve Declaración.

47

Provenzalismo, tratamento de respeito que Rabelais utiliza moito neste Cuarto Libro.

48

"Pontífices entre os exipcios" explica a Breve Declaración. A alusión ao papado é clara .

49

Posibelmente Roma.

50

O nome orixinal é Dindenaroys. Nós pensamos que, a través dun xogo baseado na tradución española do francés dinde, podería tratarse dunha alusión á batalla de Pavía, na que Francisco 1º foi feito prisioneiro polos españois

51

Lista de distintos cíclopes estabelecida a partir de Hesíodo, Homero, Virxilio e Ovidio. Algúns deles personifican o raio, o lóstrego, o trebón ou o lume. Segundo Homero, os cíclopes non coñecían o viño.

10

Mercurio ponse a mirar polo portelo do ceo, por onde eles escoitan o que se di aquí

embaixo, na terra, e que semel a mesmamente un escotil ón de navío (Icaromenipo dicía

que semel a a boca dun pozo), e ve que é Caral ote que está a pedir a súa machada

perdida. Daquela informa diso ao consel o.

-‐ Estámosche ben! -‐di Xúpiter-‐ Seica non temos outra cousa que facer agora

senón poñérmonos a devolver machadas perdidas! E mais hai que lla volver, está escrito

no destino, ouvistes! Igual que se ela valese o ducado de Milán. De certo que para el a súa

machada ten o prezo e a estima que tería para un rei o seu reino. Veña, logo, que l e

volvan a machada! Non se fale máis! Vamos agora resolver o diferendo entre o clero e a

toupeirada de Landerousse52. Onde estabamos?

Príapo permanecía de pé rente da cheminea. E, en ouvindo o informe de Mercurio,

dixo con toda cortesía e xovial comedimento:

-‐ Rei Xúpiter, no tempo en que, por disposición vosa e particular beneficio eu era

gardián nos xardíns da Terra, reparei en que este termo, machada , era equívoco,

usándose para varias cousas. Significa un instrumento que serve para fender e cortar

madeira. Significa tamén (polo menos noutrora significaba) o que pon á femia ben a

punto e con frecuencia trompifuchical ada, e vin que todos os mozotes l es chamaban ás

súas raparigas de vida alegre "fenda da miña machada". Porque con esta ferramenta

(dicía isto amosando a súa machada de medio cóbado) eles féndenas con tanto xeito e

espétanl es o seu mango tan ao dereito, que elas fican curadas dun medo que constitúe

unha epidemia entre o xénero feminino: que as machadas esas l es caian dende o baixo

ventre enriba dos calcaños a falta de tais prendedoiros. E lémbrome (porque teño a

méntula -‐quero dicir a memoria-‐ ben fermosa e grandabondo para encher un pote

manteigueiro) ter ouvido noutrora, un día do Tubilustre53, nas festas dese bon Vulcano,

por maio, nun bonito palco a Josquin des Prés, Ockeghem, Obrecht, Agricola, Brumel,

Camelin, Vigoris, de La Fage, Bruyer, Prioris, Seguin, de La Rue, Midy, Moulu, Mouton,

Gascogne, Loyset, Compère, Penet, Fevin, Roussée, Richarfort, Rousseau,, Conseil,

Constanzio Festi, e Jachet de Berchem54 que cantaban melodiosamente:

O gran Bernal queríase deitar

coa súa mul er, que era recén casado,

e acordou sen demora ir agachar

cabo do leito un mazo ben pesado.

-‐ Meu amigo -‐dille ela decontado-‐

E ese mazo que andades a empuñar?

-‐ Para mel or podervos espetar.

Ponse ela entón: -‐ Non cómpre ningún mazo

pois cando o Xan a min me ven cravar

abóndal e petar co seu cuazo55.

Nove olimpiadas e un ano intercalar despois56 (Que boa méntula, quero dicir

memoria! Con frecuencia me engano no correcto significado e relación destas dúas

52

Non se sabe que lugar é este (que tamén aparecerá no capítulo 52) nin a qué alude Rabelais.

53

Festa que se celebraba en Roma en honor de Vulcano.

54

Músicos da fin do século XV e comezos do XVI.

55

O orixinal é unha décima atribuída ao poeta Mellin de Saint-Gelais, publicada anteriormente, que musicara Clément Jannequin, autor que Rabelais menciona no segundo grupo de músicos.

11

palabras) ouvín a Adrian Wil aert, Gombert, Jannequin, Arcadelt, Claudin, Certon,

Manchicourt, Auxerre, Vil iers, Sandrin, Sohier, Hesdin, Morales, Passereau, Mail e,

Mail art, Jacotin, Heurteur, Verdelot, Carpentras, Lhéritier, Cadéac, Doublet, Vermont,

Bouteil er, Lupi, Pagnier, Mil et, du Moulin, Alaire, Marault, Morpain, Gendre57 e outros

ledos músicos que cantaban nun xardín privado, baixo unha fermosa enramada, de

arredor dun muro de frascas, xamóns, empanadas e diversas garelas58 xeitosas:

Calquera ferramenta precisa empuñadura,

e para nada serve sen mango unha machada;

daquela precisamos facer empatadura

e ser eu mango e ti burato para a entrada59.

Compría saber que tipo de machada pide ese berrón de Caral ote.

Ditas esta falas, todos os venerabeis deuses e deusas escacharon a rir como un

microcosmo de moscas. Vulcano, coa súa perna torta, por amor á súa amiga, deu tres ou

catro bos pinchecarneiros.

-‐ Veña, veña! -‐díxol e Xúpiter a Mercurio-‐ Vaite correndiño aí embaixo e bota aos

pés de Carallote tres machadas, a súa, outra de ouro, e a terceira de prata, todas tres

ben macizas e do mesmo calibre.Unha vez dada a opción de escoller, se pilla a súa e se

contenta con ela, dál e as outras dúas. Se col e outra que non sexa a súa, córtal e a

cabeza coa súa propia. E daquí en diante fai o mesmo cos perdedores de machadas.

Ao que rematou de falar, Xúpiter, revirando a testa coma un cisne que traga

pílulas, puxo unha cara tan espantosa que todo o grande Olimpo tremeu.

Mercurio, co seu chapeu bicudo, pucho, talares e caduceo, lánzase polo portelo do

ceo, fende o vacío do aire, baixa lixeiro á terra e deita aos pés de Carallote as tres

machadas. Despois dille:

-‐ Dabondo pediches para beber. As tuas pregarias son escoitadas por Xúpiter.

Mira cal destas tres é a túa machada e lévaa.

Caral ote levanta a machada de ouro, míraa e atópaa moi pesada. Despois dil e a

Mercurio:

-‐ Madia leva! Non, esta non é a miña! Non a quero para nada, ho!

O mesmo fai el coa machada de prata, e di:

-‐ Esta non é, déixovola para vós.

Despois col e na man a machada de pau, mira no cabo do mango e recoñece nel a

súa marca. E reloucando de alegría coma un raposo que atopa un fato de galiñas

perdidas, e sorrindo ata a punta do nariz, di:

-‐Mimá, esta si que é a miña! Se ma deixades quedar, heivos ofrecer en sacrificio

unha boa ola de leite ben grandeira, toda cubertiña de amorodos polos Idus de maio (o

que viña sendo o decimoquinto día).

-‐ Cól ea, meu homiño, doucha. E dado que escol eches e desexaches a moderación

tocante ás machadas, por vontade de Xúpiter douche estas outras dúas. Tes con que

facerte rico, de hoxe en diante. Sé home de ben.

56

As olimpiadas son os períodos de cinco anos, e o ano intercalar o bisesto.

57

Músicos da xeración seguinte aos xa citados.

58

A palabra ten o dobre sentido de "perdiz" e mais de "moza fácil"

59

Este cuarteto, de autor anónimo, fóra publicado uns anos antes.

12

Carallote dálle cortesmente as grazas a Mercurio, glorifica a Xúpiter, prende a súa

machada vel a no seu cinto de coiro e lévaa pendurada sobre do cú como Martiño de

Cambrai60. As dúas outras, máis pesadas, cargáas riba do ombreiro. Vaise así polo país

adiante, runfante e con cara de festa, polo medio dos seus parroquianos e veciños,

facéndol es a preguntiña de Patelín: " Teño ou non teño ?61". No outro día, vestido cun

chambro branco, carga enriba do lombo as dúas preciosas machadas, trasládase a

Chinón, vila insigne, vila nobre, vila antiga e mesmo a principal do mundo, segundo o

xuízo e aserto dos maís doutos masoretas62. En Chinón, el troca a súa machada de prata

por fermosos testóns e moedas brancas63, e a súa machada de ouro por fermosas moedas

estampadas coa Anunciación, co Agnus Dei, con cabaleiros, retratos do rei ou co sol64.

Con elas merca moitas e boas quintas, agras, leiras, cortiñas, casares e casais, pousas,

prados, viñas, devesas, searas, brañas, corgas, muíños, hortas, salcedas, bois, vacas,

ovel as, carneiros, cabras, cochas, porcos, burros, cabalos, pitas, galos, capóns, polos,

ocas, gansos, patas, parrulos e aves miúdas. E en pouco tempo foi o home máis rico do

país, mesmo máis que Malebrel o coxo65.

Os Roque Troque e os Xan Paisano da veciñanza, ao veren esta boa fortuna de

Caral ote ficaron pampos, e no seu espírito a mágoa e a conmiseración do pobre Caral ote

que antes tiñan mudou en envexa polas súas riquezas tan grandes e inopinadas. Así,

comezaron a inquerir, a indagar e a se informar de que xeito, en que lugar, que día , a que

hora, como e con que motivo, dera chegado a el ese gran tesouro. E cando souberon que

fora por ter perdido a súa machada, dixeron:

-‐ Ei! Ouviches! Só dependía da perda dunha machada podermos ser ricos? Éche

unha maneira doada, e costa ben pouco. Seica é tal arestora o movemento dos ceos, a

configuración dos astros e a posición dos planetas, que calquera que perda a machada se

ha facer de súpeto tan rico? Ai, ouviches, miña machada, a fe que te hei perder, non che

pareza mal!

Entón todos perderon as súas machadas. Do demo se quedou machada

ningunha! Non había fil o de boa nai que non perdera a súa machada. Xa non se cortaban

máis árbores nin se fendía leña no país por falta de machadas.

O apólogo esópico aínda di que certos pequenos pil algos66 de pouca monta, que

l e venderan a Caral ote o prado e o muíño para se poderen mostrar elegantes no desfile,

sabedores de que el conseguira aquel tesouro só desa maneira, venderon as súas espadas

para mercaren machadas, a fin de as perderen como facían os campesiños e recibiren por

esa perda unha morea de ouro e de prata. Diriades que mesmamente fosen pequenos

romípetas67 vendendo o seu e col endo o al eo para l e mercaren beneficios a mancheas a

un papa recén eleito68. E puxéronse a berrar, rogar, laiar e invocar a Xúpiter.

-‐ A miña machada, Xúpiter! A miña machada! A miña machada por aquí, a miña

machada por alá! Ai, ai, ai, Xúpiter, a miña machada!

60

Nome dado a unha das figuras que dan as horas no reloxo da casa do concello de Cambrai.

61

Pregunta que na Farsa de Mestre Patelín lle fai o avogado á súa muller indicando que conseguira facerse co pano que pretendía, aínda que non tiña cartos.

62

Pois claro, é a capital da terra de Rabelais!

63

De prata, logo, como tamén son os testóns.

64

Diversas moedas de ouro.

65

Parece que foi el quen serviu de garantía ante o rei de Inglaterra polas sumas que lle debía o rei de Francia.

66

Xogo de palabras por fidalgos.

67

Peregrinos a Roma.

68

Os beneficios eclesiásticos caducaban ao morrer o papa.

13

O aire todo de arredor ecoaba cos berros e ouveos destes perdedores de

machadas.

Mercurio levoulles de contadiño machadas, afrecéndol e a cada quen a súa que

perdera, outra de ouro e unha terceira de prata. Todos elixían a de ouro e recollíana,

dando as grazas a Xúpiter polo seu grande donativo, mais, no momento en que a

levantaban do chan, abaixados e inclinados, Mercurio cortábal es a cabeza, como

ordenara Xúpiter. E o número de cabezas cortadas foi igual e correspondente ao de

machadas perdidas.

Velaí o que é, velaí o que l es acontece a aqueles que con sinxeleza desexan e

escol en cousas moderadas. Tomade, vós todos, exemplo niso, langráns da aldea, que

dicides que nin por dez mil francos de renda habiades renunciar aos vosos desexos. E non

digades de aquí para diante tan desvergoñadamente como algún día vos escoitei eu

desexar: "Prouguera a Deus que eu tiver arestora cento setenta e oito mil óns en ouro. Ai,

ho,como había eu triunfar!" Malas frieiras vos veñan! Que máis podería desexar un rei, un

emperador ou un papa?

Tamén vedes por experiencia que, despois de formulados desexos ambiciosos de

máis, non vos ven senón a samaqueira69 e o mormo, á faltriqueira nin pataco, igual que

aos dous miserentos seguidores do uso de París, dos que un desexaba ter tantos

fermosos escudos con sol como se teñen gastado alí para mercar e vender dende o

momento en que, para edificar a cidade, se puxeron os alicerces dela ata o momento

presente. E a cantidade total, calculada en taxa, venda e valor, do ano máis caro de

todos os que transcorreran nese lapso de tempo. Na vosa opinión seica el estaba

anoxado? Comera ameixas agres sen pelar? Cortábansel e os dentes? O outro desexaba o

templo de Notre Dame cheíño de agullas de aceiro dende o enlousado ao máis alto das

bóvedas, e ter tantos escudos con sol como darían entrado nos sacos todos que se desen

cosido con todas e cada unha daquelas agullas ata que todas elas rompesen ou quedasen

sen punta. Ai, ho, iso é desexar! E que vos parece a vós? Que foi o que aconteceu? Polo

serán cada ún deles tivo en cada deda unha frieira,

no queixelo unha espulleira,

no pulmón a tosigueira,

nas gorxas a gorgoleira

no cú unha furuncheira

E ao diaño o carolo de pan para limpar os dentes!

Desexai, daquela, unha cousa moderada e havos ocorrer; e aínda moito mellor

labourando e trabal ando no entanto.

-‐E mais é certo -‐dicides vós-‐ pero Deus daríame igual setenta e oito mil que a

treceava parte da metade de un, porque el é todopoderoso: un mil ón en ouro é para el

tan pouco como un óbolo.

Oi, oi, oi! E quen vos aprendeu a discorrer e falar así do poder e da predestinación

de Deus, meus pobriños? Acougade! Chsst, chsst! Humil aivos diante da súa sagrada face

e recoñecei as vosas imperfeccións.

Niso fundamento eu a miña esperanza, gotosos, e creo firmemente que, se l e

apraz ao bondadoso Deus, vós habedes conseguir saúde, visto que arestora non pedides

69

Catarro bronquial.

14

máis nada senón saúde. Agardade aínda un pouco, con media onza de paciencia. Non

fan así os xenoveses cando pola mañán, despois de teren discurrido, cavilado e decidido,

dentro dos seus escritorios e gabinetes, de quen han poder eles ese día tirar diñeiro e quen

ha ser corneado, embelecado, enganado e lurpiado pola súa astucia, saen á praza e

saudándose entre eles din "Salute e guadagno, signore!" Non se contentan eles coa

saúde, senón que a maiores desexan gaño, e mesmo os escudos de Guadagni70. Polo que

acontece que, moitas veces, non conseguen nin unha cousa nin outra.

E agora, para terdes saúde, botade unha boa tusicada, tres bos grolos, requichade

ben as orellas, e escoitade falar maravillas do nobre e bondadoso Pantagruel.

70

Banqueiro florentino estabelecido en Lyon, que lle prestou cincuenta mil escudos de ouro ao rei Francisco 1º, collido preso en Pavía.

15

CAPÍTULO 1

COMO PANTAGRUEL SE METEU AO MAR PARA VISITAR O ORÁCULO DA DIVINA

BACBUC

Polo mes de xuño, no día das festas vestais71, aquel mesmo no que Bruto

conquistou Hespaña e subxugou os hespañois72, no que tamén Craso o avarento foi

vencido e derrotado polos partos, Pantagruel, tomando licenza do bon Gargantúa, seu

pai, e pregando este (como era louvábel costume na Igrexa primitiva entre os santos

cristiáns) pola próspera navegación do seu fil o e de toda a súa compaña, meteuse ao

mar no porto de Talasa73 acompañado por Panurgo, frei Xoán das Carnespicadas,

Epistemón, Ximnasta, Eustenes, Rizótomo, Carpalim e outros seus servidores e

domésticos de vel o, xunto con Xenómano, o grande viaxeiro e atravesador de

camiños perigosos, que algúns días antes acudira á chamada de Panurgo74. El, por

motivos certos e de peso, deixáral e sinalada a Gargantúa na súa gran carta marítima

universal a rota que habían seguir na visita ao oráculo da divina Botel a Bacbuc75.

O número de navíos foi o que vos espuxen no terceiro libro, nunha flota de

trirremes, rambargos, galeóns e liburnas76, en número igual, ben equipados, ben

calafateados e ben abastecidos, con pantagruelión77 en abundancia. A xuntanza de

todos os oficiais, intérpretes, pilotos, capitáns, naucheiros78, grumetes, espalderes79 e

mariñeiros fíxose na Talamega. Así se denominaba a gran nave principal de

Pantagruel, que levaba na popa como enseña unha grande e ampla botel a, cunha

metade de prata ben lisa e polida e a outra metade de ouro esmaltado en cor

encarnada. Diso era doado deducir que branco e clarete eran as cores dos nobres

viaxeiros e que navegaban para acadaren a resposta da Botella.

71

O día nove. Tamén un 9 de xuño, o de 1534, Jacques Cartier iniciara a exploración da península do Labrador.

72

Décimo Xuño Bruto, cónsul de Roma, foi célebre pola súa campaña na Hispania no ano 137

antes de Cristo, na que venceu aos lusitanos e galaicos. Un episodio célebre dela foi o paso do río Limia, que os soldados, aterrorizados, se negaban a cruzar identificándoo co Leteo ou río do Esquecemento.

Bruto atravesouno e púxose a chamar aos soldados polos seus nomes, infundíndolles de novo a confianza.

Pola súa vitoria recibiu en Roma a denominación de O galaico.

73

Saint-Malo, na Bretaña.

74

Case todos estes personaxes, máis outros que irán aparecendo, acompañaron a Pantagruel nas aventuras narradas nos libros anteriores. Os nomes de orixe grega significan: Panurgo "que fai todo", Epistemón "afortunado, feliz", Ximnasta "profesor de exercicios físicos", Eustenes "forte", Rizótomo

"cortador de raíces", Carpalim "rápido" e Xenómano "que sinte paixón polo estranxeiro".

75

No final do Terceiro Libro, Pantagruel decide de ir consultar o oráculo da Divina Botella para saber se Panurgo debe casar. Bacbuc é unha palabra que co significado de "botella" aparece na Biblia.

76

Nomes de diferentes embarcacións. Rambargo procede do ingés rowbarge; os liburnos eran un pobo da Iliria e os romanos usaron o adxectivo para denominaren uns navíos rápidos 77

Nos capítulos finais do Terceiro Libro faise unha extraordinaria louvanza, ao xeito dos historiadores antigos, desta herba maravillosa denominada a partir dun heroe como outras herbas míticas (prometeón, helenión...). O pantagruelión sería en principio o cáñamo, aínda que nel se mesturan algunhas cualidades do liño e outras fantásticas.

78

Temoneiros.

79

Remeiros que lles marcaban o compás ao resto nunha galera.

16

Sobre a popa da segunda ía izada ben alto unha linterna ao xeito antigo, feita

enxeñosamente con pedra esfenxítida e especular80, denotando que habían pasar polo

país das Linternas81.

A terceira tiña por divisa unha fermosa e profunda copa de porcelana.

A cuarta, un potiño de ouro con dúas asas, como se fose unha urna antiga.

A quinta un eminente xerro, de esperma de esmeralda82.

A sexta, un pichel monacal, feito dos catro metais reunidos83.

A sétima, un funil de ébano, todo recamado de ouro, en labor de tauxía84.

A oitava, un gobilete de edra ben precioso, gornecido con ouro en

damasquinado.

A novena un brinde85 de fino ouro apurado.

A décima unha cunca de recendente agáloco (vós chamádesl e madeira de

áloe) entretecida con ouro de Chipre en labor á persa.

A undécima un coleiro de ouro feito en mosaico.

A duodécima un pipote de ouro avel ado, cuberto de fol as de viña formadas

por grosas perlas índicas en labor topiario86.

De xeito que non había ninguén, por moi triste, anoxado, amuado ou

melancólico que estivese (mesmo que fose Heráclito o choromiqueiro), que non se

puxera ledo e non sorrira, co bazo perfectamente87, ao ver ese nobre convoi de navíos

coas súas divisas, e que non dixera que os viaxeiros eran todos bebedores e xente de

ben, e non considerara, con prognóstico acertado, que a viaxe -‐tanto na ida como na

volta-‐ había ser alegre e con plena saúde.

Na Talamega, entón, foi a xuntanza de todos. Nela, Pantagruel dirixiul es unha

breve e santa exhortación, autorizada con citas extraídas das Santas Escrituras, sobre

o tema da navegación. Rematada esta, fíxose en voz alta e clara unha pregaria a Deus,

escoitada por todos os burgueses e cidadáns de Talasa, que acudiran ao peirao para

veren o embarcamento.

Despois da oración foi melodiosamente cantado o salmo do rei David que

comeza: Cando Israel fóra de Exipto saíu. Finalizado o salmo, puxeron as mesas na

ponte e serviron prontamente as viandas. Os talasianos, que tamén cantaran o

devandito salmo, mandaron traer das súas casas moitos víveres e viños. Todos

beberon á saúde deles e eles beberon á saúde de todos. Ese foi o motivo polo que

ningún dos da xuntanza nunca durante a travesía botou as tripas fóra nin tivo

molestias de estómago ou de cabeza. Os ditos inconvenientes non os darían evitado

máis comodamente bebendo durante varios días antes auga mariña, pura ou

mesturada co viño, ou utilizando carne de marmelos, codia de limón ou zume de

80

Plinio chama fenxítida a unha pedra transparente semellante á especular, que é a mica.

81

País das Quimeras. De todos xeitos, como veremos máis en diante, linterna (farol) e , maiormente o verbo derivado linternear, teñen tamén un significado sexual, polo que o seu emprego é moitas veces deliberadamente ambiguo.

82

O prasma ou presma era unha especie moi inferior. Parece que aquí Rabelais procura o simple xogo de palabras.

83

O ouro, a prata, o aceiro e o cobre.

84

Incrustación de metais nobres noutros metais.

85

Vaso para brindar.

86

Os romanos chamábanlle así á arte de tallar plantas con formas de animais. Aquí as perlas deben formar figuras vexetais.

87

Melancolía significa "bile negra" pois a medicina antiga atribuíalle á acción daquela sobre o bazo tal estado de ánimo.

17

granadas agridoces, ou cubríndose o estómago con papel, ou facendo calquera outra

cousa das que os tolos dos médicos receitan aos que se botan ao mar.

Repetida moitas veces a bebedela, cada quen se retirou á súa nave e ben

cediño puxeron as velas ao vento grego levante88, seguindo o cal trazara a rota e

regrara a calamita das búxolas o piloto principal, chamado Jamet Brayer. Porque o seu

parecer e mais o de Xenómano foi, visto que o oráculo da divina Bacbuc estaba perto

de Catai, na India superior, non col er a rota ordinaria dos portugueses, que -‐pasando

o Cinto Ardente89 e o cabo de Boa Esperanza, na punta meridional de África alén a

Equinoccial90, e perdendo de vista e guía o Eixo Septentrional91-‐ fan unha navegación

enorme. Mel or seguir canto máis pertiño posíbel o paralelo da devandita India e xirar

arredor daquel polo por Occidente, de maneira que, ao viraren baixo Septentrión o

tivesen na mesma elevación que o porto de Olonne, sen se achegaren máis, por medo

a entraren e quedaren retidos no Mar Glacial. E seguindo este desvío normal polo

mesmo paralelo, que no momento de partir estaba á súa esquerda, teríano á dereita,

cara ao Levante. O que l es foi de incríbel proveito. Porque sen naufraxio, sen perigo,

sen perda de ningunha xente súa, en grande serenidade (excepto un día perto da il a

dos Macreóns), fixeron a viaxe da India superior en menos de catro meses, viaxe que

apenas darían feito os portugueses en tres anos, con mil desgustos e perigos

innumerabeis. E son da opinión, salvo mel or criterio, de que tal rota de fortuna foi

seguida por aqueles indios que navegaron ata Xermania e foron honorabelmente

tratados polo rei dos suevos, no tempo en que Quinto Metelo Celer era procónsul da

Galia, como describen Cornelio Nepote, Pomponio Mela e Plinio despois deles.

88

Vento do Leste. A expresión, como a maior parte dos termos marítimos de Rabelais é mediterránea.

89

"Zona tórrida" ( Breve Declaración).

90

O Ecuador.

91

"Polo Ártico" ( Breve Declaración).

18

CAPÍTULO 2

COMO PANTAGRUEL MERCOU VARIAS COUSAS FERMOSAS NA ILLA DE

MEDAMOTI92

Nese día e mais nos dous seguintes non l es apareceu terra nin outra cousa

nova. Porque xa noutras ocasións tiñan sulcado esta rota. No cuarto, descubriron unha

il a chamada Medamoti, fermosa para a vista e agradábel a causa do gran número de

faros e altas torres marmóreas das que todo o circuito, que non era menos grande que

o Canadá93, estaba adornado.

Pantagruel, inquirindo quen mandaba nela, enteirouse de que era o rei

Filofano94, entón ausente polo casamento de seu irmán Filoteamón95 coa infanta do

reino de Enguis96. Daquela baixou ao ancoradoiro, contemplando, en canto que os

remeiros das naves facían provisión de auga doce, diversos cadros, tapices, animais,

peixes, paxaros e outras es exóticas e peregrinas97 estradas ao longo do peirao e nos

mercados do porto. Porque era o terceiro día das grandes e solemnes feiras do lugar,

que anualmente congregaban os máis ricos e famosos comerciantes de África e Asia.

Entre aquelas, frei Xoán mercou dous raros e preciosos cadros. Un deles tiña pintado o

vivo rostro dun apelante98, o outro o retrato dun criado que busca amo, con todas as

cualidades requeridas, acenos, porte, expresión, aspecto, fisionomía e sentimento,

pintado por mestre Charles Charmois, pintor do rei Mexisto99. E el pagounos con

macacadas.

Panurgo mercou un gran cadro pintado co transunto do labor feito

antigamente con agul a por Filomela para l e expor e representar á súa irmá Progné

como seu cuñado Tereo a desflorara e l e cortara a lingua a fin de que non descubrise o

crime. Xúrovos polo mango deste farol que era unha pintura galana e mirífica. Non

vaiades pensar, por favor, que fose o retrato dun home copulando enriba dunha

rapaza. Iso é parvo e brután de máis. A pintura era ben distinta e máis intelexíbel.

Podédela ver en Telema100, á man esquerda entrando na galería alta.

Epistemón mercou outro no que estaban pintadas ao vivo as Ideas de Platón e

os Átomos de Epicuro. Rizótomo mercou outro no que estaba Eco representada ao

natural. Pantagruel fixo mercar a través de Ximnasta a vida e as proezas de Aquiles en

sesenta e catro pezas de tapizaría de alto lizo, de oito metros de longo por seis de

ancho, todas en seda frixia recamada de ouro e de prata. Comezaba a tapizaría nas

bodas de Peleo e Tetis, seguindo o nacemento de Aquiles, a súa mocidade descrita

por Estacio Papinio, as súas proezas e feitos de armas celebrados por Homero, a súa

92

"Ningures, en grego" ( Breve Declaración).

93

O Canadá descubrírao Jacques Cartier había pouco e entón coñecíase unha parte pequena.

94

"Desexoso de ver e de ser visto" ( Breve Declaración).

95

"Desexoso de ver" ( Breve Declaración).

96

"A carón" ( Breve Declaración).

97

Estranxeiras.

98

Apelante en Xustiza, tras perder un pleito.

99

"Moi grande" ( Breve Declaración). Alusión a Francisco 1º.

100

O mosteiro que Gargantúa mandou construír ( Gargantúa, cap. 52).

19

morte e exequias descritos por Ovidio e Quinto Calabrés, rematando coa aparición da

súa sombra e o sacrificio de Polixena descrito por Eurípides.

Tamén fixo mercar tres fermosos unicornios noviños: un macho de pelo alazán

tostado e dúas femias de pelo gris apedresado101, e xunto con eles un tarando102 que

l e vendeu un escita da terra dos xelóns.

O tarando é un animal coma un touro novo de grande e que ten a cabeza coma

a dun cervo, un pouco maior, con cornos prominentes ampliamente ramificados, os

pezuños fendidos, o pelo longo coma o dun gran oso e a pel algo menos dura que

unha coiraza. E dicía o xelón que se atopaban poucos pola Escitia, porque el muda de

cor segundo a variedade dos lugares nos que pace e nos que anda. E toma a cor das

herbas, árbores, arbustos, flores, lugares, pasteiros, rochas e en xeral de todas as

cousas ás que se achega. Ten iso en común co polbo mariño, o pólipo, cos toes103, cos

licaóns da India e co camaleón, que é unha especie de lagarto tan admirábel que

Demócrito escribiu un libro enteiro sobre a súa figura, anatomía, virtudes e

propiedades na maxia.

Así foi que o eu vin mudar de cor, non só co achegamento de cousas coloridas

senón en por el, segundo o medo e os sentimentos que tivese; como enriba dun

tapete verde vino eu de certo verdecer, mais ao el ficar aí durante algún tempo, porse

amarelo, azul, louro e violeta sucesivanente, do xeito que vedes cambiar de cor a

cresta do galo das Indias segundo as súas paixóns. O que nós atopamos admirábel por

riba de todo neste tarando é que non só a súa face e pel senón tamén a súa pelaxe

toda tomaba a cor das cousas veciñas, calquera que esta fose. A carón de Panurgo

vestido coa súa toga de burel, o pelo volvíasel e gris, a carón de Pantagruel vestido co

seu manto de escarlata, o pelo e a pel arroibábanl e, e a carón do piloto, vestido á

maneira dos isiacios104 de Anubis, en Exipto, o seu pelo apareceu todo branco, cores

estas dúas útimas que lle son negadas ao camaleón. Cando, fóra de todo medo e

sentimento, el estaba no seu aspecto natural, a cor do seu pelo era tal como vedes nos

burros de Meung.

101

Como empedrado de manchas brancas.

102

Reno.

103

Chacais ou lobos, probabelmente.

104

Sacerdotes de Isis, vestidos de liño.

20

CAPÍTULO 3

COMO PANTAGRUEL RECIBIU CARTA DE SEU PAI GARGANTÚA E DA ESTRAÑA

MANEIRA DE SABER NOVAS BEN AXIÑA DOS PAÍSES ESTRANXEIROS E

AFASTADOS

Estando Pantagruel ocupado na merca destes animais peregrinos, ouvíronse

dende o peirao dez disparos de falconetes e de bersos105 xunto cunha grande e leda

aclamación de todas as naves. Pantagruel revírase cara ao ancoradoiro e ve que era un

dos celoces106 de seu pai Gargantúa, chamado a Quelidonia107 porque sobre a popa

levaba esculpida en bronce corintio unha anduriña do mar108 saltaricando. É un peixe

grande coma un muxo do Loira, todo carnudo, sen escamas, con azas cartilaxinosas

(cal son as dos morcegos), moi longas e amplas, mediante as que eu vino moitas veces

voar unha vara por riba da auga, máis dun tiro de arco. En Marsel a chámanl e lendole.

Así esta embarcación era lixeira coma unha anduriña, de sorte que máis semel aba

voar por riba do mar que vogar. Nela ía Malicorne, escudeiro trinchante109 de

Gargantúa, enviado expresamente por el para saber o estado de ánimo e de saúde do

seu fil o, o bon Pantagruel, e levarlle cartas credenciais.

Pantagruel, despois da aperta e do grácil saúdo co barrete110, antes de abrir as

cartas nin de l e dicir a Malicorne calquera outra cousa, preguntoul e:

-‐ Tendes aquí o gozal111, o mensaxeiro celeste?

-‐ Si -‐respondeu el-‐ Ven neste gueipo, envolveito nunha malla.

Era unha pomba col ida do pombal de Gargantúa que estaba a chocar os seus

pequenos no momento en que o tal celoce ía partir. Se l e acontecera a Pantagruel

fortuna adversa habería levar unhas fitas negras atadas nas patas, mais como todo

tiña transcorrido con ben e prosperidade, despois de facer que l e tirasen a mal a,

amarroul e nas patas un tirelo de tafetán branco, e sen máis demora, deixouno

decontadiño en total liberdade no aire. A pomba bótase no intre a voar, furando con

incríbel rapidez, pois ben sabedes que non hai outro vó coma o da pomba cando ten

ovos ou pequenos, a causa da obstinada solicitude para acorrer e socorrer os seus

pombiños posta nela pola natureza. De xeito que en menos de dúas horas fixo polo

aire o longo camiño que con extrema dilixencia culminara o celoce en tres días e tres

noites, vogando a remos e a velas, co vento en popa de contino. E vírona meterse

dentro do pombal, no niño mesmo dos seus pequenos. Daquela, sendo informado o

valente Gargantúa de que traía o tirelo branco, acougou, ledo e tranquilo polo bo

estado de seu fillo.

Tal era o uso dos nobres Gargantúa e Pantagruel cando querían saber

prontamente novas dunha cousa que l es interesaba moito e que desexaban

vehementemente, como o resultado dunha batal a, quer de mar quer de terra, a toma

105

Pequenas pezas de artillaría.

106

"Embarcacións lixeiras no mar" ( Breve Declaración). Era un veleiro rápido dos romanos.

107

En grego "semellante á anduriña".

108

Aquí trátase dun peixe provisto de aletas que lle sirven para dar chimpos e revoar por riba da auga.

109

Oficial do palacio real encargado de cortar as viandas.

110

Pucho.

111

"Gozal: en hebreu pombo, pomba" ( Breve Declaración).

21

ou defensa dunha praza forte, o arranxamento dun diferendo importante, o parto feliz

ou infortunado dunha raíña ou gran dama, a morte ou convalecencia dos seus amigos

e aliados enfermos, e outras así. Eles col ían o gozal e mandábano levar de man en

man polas postas ata os lugares de onde degoxaban as novas. O gozal, co tirelo

branco ou negro segundo o ocorrido e acontecido, sacábaos des súas cavilacións coa

volta, ao el facer nunha hora máis camiño polo aire do que fixeran por terra trinta

postas nun día natural. Iso era recuperar e gañar tempo. E podedes crer como cousa

certa que en todos os pombais das súas quintas se atopaban pombas a eito, enriba dos

seus ovos ou dos seus pequenos, durante todos os meses e épocas do ano. O que é

doado na cría de animais utilizando o salitre en rocha e a sagrada herba verbena.

Ceibado o gozal, Pantagruel leu a misiva de seu pai Gargantúa, que contiña o

seguinte:

"Filo benquerido: o afecto que naturalmente le ten o pai a seu filo moi amado

está no meu caso tan acrecido polo respeito e reverencia ás grazas particulares postas en

ti por elección divina, que dende a túa partida tiroume máis dunha vez calquera outro

pensamento, deixándome unicamente no corazón ese preocupante medo de que o voso

barco fose acompañado por algunha mágoa ou desgusto; ti ben sabes que ao amor

verdadeiro e sincero está perpetuamente unido o temor. E dado que, segundo o dito de

Hesíodo, o comezo dunha cousa é a metade do total dela, e que, segundo o refrán, ao

enfornar fanse os pans tortos112, eu -‐para baldeirar de ansiedade o meu entendemento-‐

enviei expresamente a Malicorne para, a través del, ter certeza do teu estado nos

primeiros días da viaxe. Porque se esta é próspera e como eu desexo, hame ser doado

prever, prognosticar e dexergar o resto.

Recibín algúns libros ledos que che serán entregados polo portador. Halos ler

cando queiras descansar dos teus estudos máis importantes. O devandito portador hache

contar máis amplamente todas as novas desta corte. A paz do Eterno estea contigo.

Saúda a Panurgo, frei Xoán, Epistemón, Xenómano, Ximnasta e os teus outros

domésticos e bos amigos meus.

Da túa casa paterna, neste decimoterceiro día de xuño.

Teu pai e amigo

Gargantúa"

112

Refrán francés e mais galego: se se enforna mal, o pan pode saír mal.

22

CAPÍTULO 4

COMO PANTAGRUEL ESCRIBE A SEU PAI GARGANTÚA E LLE ENVÍA VARIAS

COUSAS FERMOSAS E RARAS

Despois da lectura da devandita carta, Pantagruel púxose a conversar co

escudeiro Malicorne, e botou tanto tempo con el que Panurgo, interrumpindo, díxol e:

-‐ E cando habedes beber? Cando habemos beber? Cando ha beber o señor

escudeiro? Non sermoneastes abondo para beber?

-‐ Ben falado! -‐respondeu Pantagruel-‐ Mandade preparar o xantar nesa

hospedaría veciña que ten pendurada como emblema a imaxe dun sátiro a cabalo.

Entrementres, para o despacho do escudeiro, escribiul e el a Gargantúa a carta

que segue:

"Meu bondadosísimo pai: de igual xeito que en todos os accidentes non

sospeitados nin imaxinados desta vida os nosos sentidos e facultades animais padecen

máis enormes e imponentes perturbacións que se tiveran sido antes presentidas e

previstas (chegando a quedar moitas veces desamparada do corpo, mesmo que as tais

novas fosen de contente e desexo), así me a min conmoveu e conturbou a inopinada

chegada do voso escudeiro Malicorne. Porque eu non esperaba ver ningún dos vosos

domésticos, nin sentir novas de vós, antes da fin desta nosa viaxe. E compracíame

mainamente no doce recordo da vosa augusta maxestade, escrita, e mesmo de certo

insculpida e gravada no ventrículo posterior do meu cerebro, con frecuencia representada

ao vivo na súa propia e nativa figura.

Mais, pois que vos anticipastes co beneficio da vosa grácil carta, e co testemuño

do voso escudeiro recreastes o meu espírito con novas da vosa prosperidade e saúde,

igual que de toda a vosa real casa, teño agora por forza -‐o que xa con anterioridade facía

espontáneamente-‐ que louvar en primeiro lugar o abenzoado Salvador, que pola súa

divina bondade continúa conservándovos longamente cunha saúde perfecta; en segundo

lugar, agradecervos sempiternamente este fervente e inveterado afecto que me

dispensades a min, voso humildísmo fil o e servidor inútil. Outrora, un romano chamado

Furnio, díxol e a Augusto César, cando este l e concedía graza e perdón a seu pai, que

seguira a facción de Antonio: "Hoxe, ao me faceres este ben, reducíchesme a tal

ignominia, que por forza terei, vivo ou morto, que ser reputado ingrato por insuficiencia

de agradecemento". Así podería eu dicir que o exceso do voso paternal afecto me coloca

en tanta angustia e necesidade, que me ha de pertencer vivir e morrer ingrato. Senón que

de tal crime sexa relevado pola sentenza dos estoicos, que dicían haber tres partes no

beneficio: unha o que dá, outra o que recibe, e a terceira o que recompensa; e que o que

recibe, recompensa ben ao que dá cando acepta de grado o benfeito e o ten en lembranza

perpetua; como, ao contrario, que o que recibe é o máis ingrato do mundo se desprezase e

esquecese o beneficio.

Estando daquela oprimido por infinitas obrigas, todas creadas pola vosa inmensa

benignidade, e incapaz da mínima parte de recompensa, heime salvar polo menos de

calumnia, dado que a memoria daquelas nunca será abolida do meu espírito e a miña

lingua non deixará de confesar e aseverar que vos dar grazas condignas é cousa que

trascende as miñas facultades e posibilidades.

23

Polo resto, confío en que, pola conmiseración e axuda de Noso Señor, a fin desta

nosa peregrinación hase corresponder co comezo e ha ser rematada na súa totalidade en

alegría e saúde. Non hei eu deixar de recol er en comentarios e efemérides todo o decurso

da nosa navegación, a fin de que, ao noso regreso, vós teñades o relato verídico.

Atopei aquí un tarando de Escitia, animal estraño e maravil oso a causa das

variacións de cor na pel e mais no pelo, segundo a distinción das cousas próximas. Hávos

agradar. É tan manexábel e doado de alimentar coma un año. Envíovos igualmente tres

unicornios noviños, máis mansos e domesticados do que poderían ser uns gatiños. Xa

conversei co escudeiro e l e dixen a maneira de os tratar. Non pacen no chan, por

obstaculizárl elo o seu longo corno na fronte. Teñen por forza que tomar o pasto das

árbores froiteiras ou de manxadoiras axeitadas, ou da man, ofrecéndol es herba, mol os,

mazáns, peras, orxo, alforfón, nunha palabra, toda caste de froitas e legumes. Pásmame

como os nosos escritores antigos din que son tan esguiros, feroces e perigosos e que

nunca se viu ningún vivo. Se vos parece, podedes probar o contrario, e habedes atopar

que están dotados do agarimo máis grande do mundo, con tal de que non os asañen con

maldade

Igualmente vos envío a vida e proezas de Aquiles en tapizaría belida e industriosa.

Asegúrovos que as novidades de animais, plantas, paxaros e pedrarías que poida atopar

e adquirir durante a nosa peregrinaxe, heivolos levar todiños, coa axuda de Deus Noso

Señor, a quen l e pido que vos conserve na súa santa graza.

De Medamoti, neste decimoquinto de xuño.

Panurgo, Frei Xoán, Epistemón, Xenómano, Ximnasta, Eustenes, Rizótomo e

Carpalim, despois do devoto bicamán, saúdanvos de novo un céntuplo.

O voso humilde fil o e servidor,

Pantagruel"

En canto que Pantagruel escribía a devandita carta, Malicorne foi festexado

por todos e saudado con grandes apertas. Deus ben sabe o que tal fixeron e os

cumprimentos que chovían de todas partes.

Pantagruel, despois de finalizar a carta, banqueteou co escudeiro. E deul e

unha grosa cadea de ouro que pesaba oitocentos escudos e que cada sete elos levaba

engastados alternativamente grandes diamantes, rubíns, esmeraldas, turquesas e

perlas. Mandoul es dar a todos os seus naucheiros cincocentos escudos con sol; a

Gargantúa, seu pai, envioul e o tarando cuberto cunha goldrapa113 de satén brocado

en ouro, a tapizaría que representaba a vida e as proezas de Aquiles, e mais os tres

unicornios con caparazóns de pano de ouro rizado. Así partiron de Medamoti,

Malicorne para regresar cabo de Gargantúa, e Pantagruel para continuar a súa

navegación. Este, no alto mar, mandoul e a Epistemón que l e lese os libros traídos

polo escudeiro, e, como os atopou ledos e divertidos, eu heivos dar de grado unha

copia deles se o solicitades afervoadamente.

113

Cobertura longa que protexe as partes posteriores e laterais do animal.

24

CAPÍTULO 5

COMO PANTAGRUEL SE ENCONTROU CUNHA NAVE DE VIAXEIROS QUE

VOLTABA DO PAÍS DAS LINTERNAS

No quinto día, comezando xa a rodear o polo pouco a pouco, alonxándonos da

equinoccial, descubrimos un navío mercante que poñía vela a orza114 cara a nós. Non

foi pequena a ledicia, tanto nosa como dos do mercante: nosa por ouvirmos novas do

mar, súa por ouviren novas de terra firme.

Ao nos reunirmos con eles soubemos que eran franceses de Saintonge115.

Conversando e parolando xuntos, Pantagruel ouvíu que viñan do país das Linternas,

polo que l e medrou aínda máis a ledicia, e o mesmo a toda a compaña. Ao

preguntarmos polo estado do país e os costumes do pobo linternés recibimos a

información de que cara á fin de xul o vindeiro tiña lugar a asinación do capítulo xeral

das Linternas116, e que se chegabamos para entón (o que nos sería doado) habiamos

ver a fermosa, honorábel e leda compañía das Linternas. E que alí estaban a facer

grandes preparativos, como se fosen linternear117 profundamente. Dixéronnos tamén

que en pasando o grande reino de Guebarim118 habiamos ser recibidos e tratados con

todos os honores polo rei Ohabé119 que gobernaba naquela terra e falaba, igual que os

seus súbditos todos, a lingua francesa da Turena120.

Mentres que oiamos estas novas, Panurgo prendeuse en liorta cun vendedor

de Tail ebourg chamado Dindenault. Este foi o motivo da disputa:

O tal Dindenault, ao ver a Panurgo sen bragueta121, coas súas lentes atadas ao

pucho, díxol es aos seus compañeiros referíndose a el:

-‐ Velaí talmente unha figura de cornudo.

Panurgo, a causa das súas lentes, ouvía con moita maior claridade que de

costume. Daquela, ao sentir ese comentario, preguntoul e ao vendedor:

-‐ Como diaño podería eu ser cornudo se aínda non estou casado, cousa que che

acontece a ti polo que podo deducir da túa facha malencarada?

-‐ E mais é certo-‐ respondeu o vendedor-‐ estouno, e non quixera non o estar nin

por todas as lentes de Europa nin por todos os anteol os de África. Porque teño en

matrimonio unha das máis fermosas, máis falangueiras, máis honestas e máis

recatadas mul eres que poida haber en todo o país de Saintonge, e que non l e pareza

mal ás demáis. Lévol e da miña viaxe como presente unha bonita póla de coral

114

A babor.

115

Terra ao norte do esteiro do río Gironde, próxima á Turena natal de Rabelais (e por conseguinte de Gargantúa e Pantagruel).

116

Semella aludir a unha sexta sesión do Concilio de Trento que non se chegou a celebrar.

117

Linternear, como xa dixemos, era un verbo que podía ter tamén un significado sexual, igual que linterna, polo que pode haber un equívoco deliberado.

118

En hebreu "guerreiros".

119

En hebreu "amigo".

120

A Turena, terra de Rabelais, é coñecida como "o xardín de Francia". No tempo do Renacemento floreceron tamén os castelos nesa zona, no val do Loira, algún deles -como o de Chambord- mandado construír por Francisco 1º, o monarca "pai das letras", que Rabelais transpón frecuentemente nas figuras de Gargantúa e Pantagruel.

121

A bragueta era unha prenda triangular que se levaba por riba das calzas, medias de lá que ían dende a cintura á punta dos pés. Xa en Pantagruel a bragueta de Panurgo ten un importante protagonismo.

25

vermel o, de once pulgadas de longo122. E a ti que che importa? En que te metes?

Quen ves sendo? De quen es? Oh, lenteiro123 do Anticristo, responde se es de Deus!

-‐ Pregúntoche eu a ti: se por consentemento e conveniencia de todos os

elementos eu tivera sacuditrompiquinzado124 a túa tan fermosa, tan falangueira, tan

honesta e tan recatada mul er, de modo que o teso deus dos xardíns, Príapo, que vive

aquí en liberdade ao decaír a suxeción das braguetas atadas, l e tivera quedado dentro

do corpo, co malfado de que nunca sairía del e quedaría alí para sempre non sendo

que ti o tirases cos dentes que habías ti facer? Habíalo deixar alí sempiternamente?

Ou habíalo tirar a poder de dentes? Responde, oh, corneiro125 de Mafoma, pois que es

de todos os demos!

-‐ Vouche dar un espadazo nesa orel a lenteira e matarte coma un carneiro -‐

respondeu o vendedor.

E dicindo isto púxose a desembaiñar a espada, mais esta prendía na funda

porque ben sabedes que no mar todos os arneses se cargan doadamente de ferruxe a

causa da humidade excesiva e nitrosa. Panurgo recorreu a Pantagruel para que o

valese. Frei Xoán botoul e a man ao seu bracamarte126, recén afiado, e sería quen de

matar salvaxemente ao vendedor se non fora que o patrón da nave e outros

pasaxeiros suplicáronl e a Pantagruel que non se fixese escándalo na súa embarcación.

Polo que Panurgo e máis o vendedor arranxaron a súa diferenza, apertáronse as mans,

e brindaron ledamente un polo outro en sinal de enteira reconciliación.

122

Equívoco sexual.

123

O vendedor xa aludiu a todas as lentes de Europa, agora chámalle a Panurgo lenteiro de igual xeito que máis adiante fala de orella lenteira.

124

Verbo creado a partir de sacudir, trompicar e inzar.

125

Se o outro lle chamou lenteiro, Panurgo respóndelle con corneiro denominación de dobre sentido pois alude a que é un vendedor de cornos (carneiros) e mais a que é un cornudo.

126

"Espada". Tamén a palabra, noutros contextos, pode ter un significado sexual.

26

CAPÍTULO 6

COMO, CALMADA A DISPUTA, PANURGO RELEA CON DINDENAULT POR UN DOS

SEUS CARNEIROS

Calmada totalmente esta disputa, Panurgo díxol es polo baixo a Epistemón e

máis a Frei Xoán: "Arredádevos un pouquiño e divertídevos ledamente co que ides ver.

Vai haber xogo abondo, se é que a corda non rompe". Logo, dirixiuse ao vendedor e

brindou de volta por el cunha copa chea de bo viño linternés. O vendedor devolveul o

gal ardamente, con toda cortesía e cumprimento. Feito isto, Panurgo pediul e

afervoadamente que fixese o favor de l e vender un dos seus carneiros. O vendedor

respondeul e:

-‐ Malpocado de min! Meu amigo, noso veciño, moito vos chufades da xente

pobre! Que cliente máis bo! Valente comprador de carneiros! Éche boa! Non tedes

traza ningunha de comprador de carneiros senón de cortador de faldriqueiras! San

Nicolás me val a! Había ir ben xunta vós o que levase a faldriqueira ben chea no día da

festa grande! A quen non vos recoñecera seguro que o habiades enganar! E velaí

tedes, xente toda, como pinta o personaxe importante!

-‐ Pacienciña! -‐dixo Panurgo-‐ Pero, a propósito, véndedeme por un favor

especial un dos vosos carneiros. A canto?

-‐ Como di, noso veciño, meu amigo? -‐respondeu o vendedor-‐ Son carneiros das

moedas de ouro127. Aí foi onde Xasón col eu o vélaro128. De aí procede a orde da casa

de Borgoña129. Son carneiros de Oriente, carneiros de alto fuste, carneiros de alta

graxa.

-‐ De acordo -‐dixo Panurgo-‐ mais facei o favor de me vender un, que é de razón.

Heivos pagar axiña cumpridamente en moeda de Occidente, de leño curto e de baixa

graxa.

-‐ Noso veciño, meu amigo, -‐respondeu o vendedor-‐ escóitaime un pouco pola

outra orel a.

-‐ Ao voso mandado.

-‐ Ides ao país das Linternas?

-‐ Vou.

-‐ Ver terras?

-‐ Vou.

-‐ Todo ledo?

-‐ Vou.

-‐ E non vos chaman Pinchacarneiro?

-‐ Como vos queirades.

-‐ Non é por vos ofender.

-‐ Así o entendo.

-‐ E non sodes o bufón do rei?

-‐ Son.

127

Varias moedas levaban a figura dun agnus dei.

128

Alusión ao mito de Xasón e o vélaro de ouro.

129

O colar da orde da Toison d'or ou Vélaro de ouro, instituída no século XV, leva no centro un vélaro ou vedello de ouro.

27

-‐ Pil ade iso! Ha, ha, ha! Ides ver terras, sodes o bufón do rei e chamádesvos

Pinchacarneiro. Mirade para este carneiro, tamén l e chaman Pinchacarneiro,

como a vós. Pinchacarneiro, Pinchacarneeeiro, Pinchacarneeeiro!

-‐ Mee! Mee! Meeee!

-‐ É unha voz ben bonita!

-‐ Bonita e máis harmoniosa.

-‐ Velaí un trato que imos facer entre vós e mais eu, noso veciño e amigo: vós,

que sodes Pinchacarneiro, ídesvos poñer neste prato da balanza, e o meu

Pinchacarneiro vai estar no outro, e apóstovos un cento destas ostras de Busch130 que,

polo peso, valor e consideración, havos lanzar ben enriba, do mesmo xeito que un día

habedes estar pendurado e colgado.

-‐ Pacienciña -‐dixo Panurgo-‐Mais habiades facer moitísimo por min e pola vosa

descendencia se mo quixerades vender, ese, ou senón outro de baixo coro131, señor

excelentísimo.

-‐ Noso amigo, -‐respondeu o vendedor-‐ meu veciño, co vedel o destes carneiros

hanse facer os finos panos de Ruán; as madeixas de fío de Limestre non son senón

borra en comparanza con aquel. Coa pelica hanse facer bos marroquinos, que se

venderán como marroquinos turcos ou de Montelimar, ou, como moito, de Hespaña.

Coas tripas hanse facer cordas de violín e de harpa, que se venderán tan caras como se

fosen cordas de Munich ou de L’Aquila. Que vos parece?

-‐ Tede a bondade de me venderdes un -‐dixo Panurgo-‐ Eu hei quedar ben

obrigado ao ferrol o da vosa porta132. Velaí teño eu diñeiro contante. A canto?

E dicindo isto, mostraba a súa falchoca, chea de Henriques recén

fabricados.133

130

Lugar da costa de Arcachon célebre polas súas ostras.

131

Ao alto fuste e a alta graxa, Panurgo opúxolles o leño curto e a baixa graxa. Do mesmo xeito -

xa que o tal carneiro ten unha "voz ben bonita" segundo o vendedor- fala agora de baixo coro, lugar de segunda categoría na colocación dos dignitarios eclesiásticos nas catedrais.

132

Expresión que lembra unha cerimonia de submisión feudal.

133

Os henriques, moedas coa efixie de Henrique II, non existían cando Rabelais escribe o Cuarto libro. Son falsos, logo, eses recén fabricados. En Pantagruel xa se dixo que Panurgo era amigo de utilizar moeda falsa.

28

CAPÍTULO 7

CONTINUACIÓN DO RELEO ENTRE PANURGO E DINDENAULT

-‐ Meu amigo, -‐respondeu o vendedor-‐ noso veciño, esta é vianda só para reis e

príncipes. A súa carne é tan delicada, tan saborosa e tan gorenteira que dá gloria.

Tráioos dun país no que os porcos (Deus nos asista!) comen só mirobálanos, e ás

cochas paridas (dispensando os presentes todos) só l es dan como mantenza flores de

laranxeiro.

-‐ E mais vendeime un -‐dixo Panurgo-‐ Heivos pagar coma un rei, a fe de

soldado. A canto?

-‐ Noso amigo, -‐respondeu o vendedor-‐ meu veciño, son carneiros que

proceden da propia raza do que levou a Frixo e a Hele polo mar chamado Helesponto.

-‐ Arrebicho! -‐dixo Panurgo-‐ Vós sodes clericus vel adiscens134.

-‐ Vide son bacelos, -‐respondeu o vendedor-‐ supra son cebolas. Mais Prrrrr,

prrrrr! Pinchacarneiro, prrrrr, prrrrr! Vós non entendedes esta lingua! A propósito, en

todos os campos onde eles mexan, medra o trigo como se mexara Deus. Non fai falta

outro abono nin esterco. Xa hai de máis. Da súa urina tiran os quintaesencistas o

mel or salitre do mundo. Coas súas cagal as (vostedes desimulen) curan os médicos

das nosas terras setenta e oito clases de enfermidades, sendo a menor o mal de San

Eutropio de Saintes135 (Deus nos libre del!) Que vos parece, noso veciño, meu amigo?

Tamén me custan ben.

-‐ Custe o que custe -‐respondeu Panurgo-‐ véndédeme un deles, que será ben

pago. -‐ Noso amigo, -‐dixo o vendedor-‐ meu veciño, considerade un pouco as

maravil as da natureza que constitúen estes animais que aquí vedes, mesmo nun

membro que estimariades inútil. Col édeme esas cornas e machucádeas un pouco cun

mazo de ferro ou un trasfugueiro, éme o mesmo. Logo, enterrade no sol eiro a porción

delas que vós queirades e regádeas con frecuencia. En poucos meses, habedes ver

nacer os mel ores espárragos do mundo. Só exceptuaría, se cadra, os de Ravena.

Víndeme dicir agora que a vosa cornamenta, señores cornudos, ten tal propiedade e

tán mirífica!

-‐ Pacienciña -‐respondeu Panurgo.

-‐ Eu non sei -‐dixo o vendedor-‐ se vós sodes letrado. Eu teño visto letrados

abondo, quero dicir grandes letrados, cornudos. A fe que si! A propósito, se forades

letrado habiades saber que nos membros máis inferiores destes animais divinos, que

son os pés, hai un oso, que é o talón (o astrágalo, se preferides) co que -‐deste e non

doutro animal do mundo non sendo o asno indio e as dorcadas136 de Libia-‐ se xogaba

antigamente ao rexio xogo das tabas, no que o emperador Octaviano Augusto gañou

un serán máis de cincuenta mil escudos. Vosoutros, cornudos, non sodes quen de

gañar tantos!

-‐ Pacienciña -‐dixo Panurgo-‐ E mais, vamos rematando!

134

"Letrado ou estudante". Pero o vendedor de carneiros demostra non selo ao non saber latín e interpretar ben torpemente (ou ridiculizando de mantenta) unha frase latina que nos transpomos en Vide supra.

135

A hidropesía.

136

Gacelas.

29

-‐ E cando -‐dixo o vendedor-‐ vos darei louvado dignamente, noso amigo, meu

veciño, os membros internos? A espádua, as pas, o pernil, o entrecosto, as costeletas,

o peito, o fígado, a paxarela, as tripas, o boche, a vexiga, coa que se xoga á pelota, as

costelas, coas que se fan en Pigmea os bonitos arquiños para tirar carabuñas das

cereixas contra os grous, a testa, coa que, en l e botando un pouco de xofre, se fai

unha mirífica decocción para facer ralbar os cans entalados de ventre.

-‐ Merda e remerda! -‐díxol e o patrón da nave ao vendedor-‐ Xa releastes

abondo! Véndel o se queres, se non queres non o entreteñas máis!

-‐ Véndol o, polo aprezo que vos teño –respondeu o vendedor-‐ Mais ha pagar

tres libras pola peza que escol a.

-‐ Moito é -‐dixo Panurgo-‐ Na nosa terra, por ese diñeiro, había ter ben cinco ou

seis. Tende conta que non sexa de máis. Non sodes o primeiro que eu coñezo que, por

se querer poñer rico e triunfar demasiado rápido, fixo do revés e caíu na pobreza, e

mesmo ás veces partiu o pescozo.

-‐ Así pil es unhas febres cuartás, trosma e parvo! -‐dixo o vendedor-‐ Pola santa

reliquia de Charroux137, o máis ruín destes carneiros vale catro veces máis que o mel or

dos que antigamente os coraxianos da Tudetania, bisbarra de Hespaña, vendían a un

talento de ouro a peza! E que che parece a ti, parvo ben pago, que valía un talento de

ouro? -‐ Bendito señor-‐ dixo Panurgo-‐ estádesvos alporizando, polo que eu vexo e

entendo. Ben, tomade, velaí tedes o voso diñeiro!

Panurgo, despois de l e pagar ao vendedor, escol eu de todo o rebaño un

carneiro grande e fermoso, e levouno berrando e meando, en canto que os outros

todos meaban tamén con el e miraban para que sitio levaban ao seu compañeiro.

Entrementres, o vendedor dicíal es aos seus pegureiros.

-‐ Moi ben soubo escol er, o candongueiro! Entende do choio, o lampantín! Para

falar a verdade: tíñao reservado para o señor de Cancale, que eu coñezo ben os seus

gustos. Porque el ponse ledo e contente cando ten unha pa de carneiro, ben acaída e

axeitada, coma unha raqueta de man esquerda, e cun coitelo que corte ben Deus sabe

como espadachea!

137

Entre as reliquias desta abadía estaba o prepucio de Cristo, que procedía, segundo dicían, do momento da circuncisión.

30

CAPÍTULO 8

COMO PANURGO FIXO AFOGAR NO MAR O VENDEDOR E OS CARNEIROS

De súpeto, non sei como (o caso foi repentino e non tiven tempo a

consideralo), Panurgo, sen dicir máis nada, bota no medio do mar o seu carneiro que

berraba e meaba. Todos os outros carneiros, berrando e meando coa mesma

entoación, comezaron a se botar e a saltar ao mar atrás súa en fileira. Apiñocábanse

para ser o primeiro en saltar tras o seu compañeiro. Non era posíbel privárllelo, pois

sabedes que é natureza do carneiro seguir sempre ao primeiro, vaia el onde vaia.

Tamén di Aristóteles no libro IX da Historia dos animais que este é o animal máis parvo

e inepto do mundo.

O vendedor, todo arrepiado porque estaba a ver diante súa pereceren e

afogaren os seus carneiros, esforzábase por impedírllelo e por reter todos cantos

puidera. Mais era en van. Todos saltaban en fileira ao mar e perecían. Finalmente, el

col eu un grande e forte polo vedel o na ponte do barco, coidando así retelo e mais,

como consecuencia, salvar o resto. O carneiro tiña tanta forza que levou con el para o

mar o vendedor -‐que afogou-‐ do mesmo xeito que os carneiros de Polifemo, o Cíclope

chosco, levaron fóra da caverna a Ulises e os seus compañeiros. Igual fixeron os outros

pastores e pegureiros, uns col éndoos polas cornas, outros polas patas, outros polo

vedel o. E todos eles foron igualmente parar ao mar e afogaron miserábelmente.

Panurgo, á beira do fogón, cun remo na man -‐mais non para axudar os

pegureiros senón para l es privar de subiren ao barco e de evitaren o naufraxio-‐

predicábal es con elocuencia, como se fose un pequeno frei Olivier Mail ard ou un

segundo frei Jean Bourgeois138, mostrándol es con figuras de retórica as miserias

deste mundo e o ben e a sorte da outra vida, afirmando seren máis felices os defuntos

que os vivos neste val de bágoas, e prometendo de l es erixir a cada un deles un

fermoso cenotafio e sepulcro no seu honor, no cumio do monte Cenis139, ao seu

regreso do país das Linternas; desexándol es malia isto, no caso de que non l es

disgustase vivir aínda entre os humanos e non l es viñese á idea afogaren así, boa

fortuna e o encontro dalgunha balea que despois de tres días os devolvese sans e

salvos a algún país fabuloso, seguindo o exemplo de Xonás.

Baleirado de vendedor e de carneiros o barco, dixo Panurgo:

-‐ Queda aquí algunha alma carneiresca? Onde van as de Thibaut Cordeiriño e

as de Renaud Cornado140, que durmen cando os outros gardan as ovel as? Non o sei. É

é unha artimaña da vel a guerra. Que che parece, frei Xoán?

-‐ Todo moi ben canto a vós -‐respondeu frei Xoán-‐ Non atopei mal cousa

ningunha, senón que me parece que, así como antigamente, na guerra, adoitábase

prometerlles dobre paga aos soldados, no día de asalto ou de batal a, e se eles

gañaban a batalla xa había dabondo con que pagar, e se a perdían sería vergoña pedila

138

Célebres predicadores da época.

139

Nos Alpes, perto de Turín.

140

O primeiro deles é un personaxe da Farsa do Avogado Patelín; trátase do pastor que engana ao comerciante de panos roubándolle algunhas das ovellas que tiña que gardar. O segundo non se puido identificar.

31

(como fixeron despois da batal a de Cerisola141 os Gruyères142 que fuxiron dela), tamén

vós, ao final, tiñades que conservar o pago, quedándovos o diñeiro na bolsa.

-‐ Ben cuspido, iso dos cartos! -‐dixo Panurgo-‐ Caso en tal, divertinme por máis

de cincuenta mil francos! Retirémonos, o vento é propicio. Frei Xoan, escoita isto:

endexamáis home ningún me puxo contente sen recompensa, ou polo menos

recoñecemento. Eu non son ingrato e nunca o fun nin o hei ser. E endexamais home

ningún me puxo descontente sen que se arrepentira, neste mundo ou no outro. Eu

non son tan fato.

-‐ Estaste a condenar coma un vel o diaño -‐dixo frei Xoán-‐ Está escrito: Mihi

vindictam143, etc. Materia de breviario.

141

Batalla das guerras en Italia entre os franceses e os españois que tivo lugar en abril de 1544. As tropas de Carlos V foron vencidas polas de Francisco 1º.

142

As tropas suizas do conde de Gruyère terían fuxido da batalla porque non lles pagaran o prometido e, despois, terían reclamado a paga.

143

Cita dunha epístola de San Pablo que defende o perdón das ofensas ("Porque nós sabemos quen foi o que dixo: A vinganza perténceme a min").

32

CAPÍTULO 9

COMO PANTAGRUEL CHEGOU Á ILLA DE ENASOS E DAS ESTRAÑAS ALIANZAS

DO PAÍS

Céfiro seguía connosco, acompañado dun pouco de garbino144, e xa pasaramos

unha xornada sen dexergarmos terra. No terceiro día, ao mencer das moscas145,

apareceunos unha il a triangular, moi semel ante canto á forma e configuración a

Sicilia. Chamábanlle a Illa das Alianzas.

Os homes e as mul eres asemel an aos pictevinos vermel os146, non sendo que

todos, homes, mul eres e rapaces, teñen o nariz en figura dun as de trevo. Por esta

causa, o nome antigo da il a era Enasos147. Todos estaban emparentados e aliados

entre eles, do que se gababan. E díxonos cortésmente o rexedor do lugar:

-‐ Vosoutros, xentes do outro mundo, tedes por cousa admirábel que dunha

familia romana (os Fabios) un día (o trece de febreiro) por unha porta (a porta

Carmental, antigamente situada ao pé do Capitolio, entre a Rocha Tarpea e o Tíber,

chamada dende entón Criminosa), contra certos inimigos de Roma (os etruscos de

Veies) saísen trescentos seis guerreiros, todos parentes, con outros cinco mil

soldados, todos seus vasalos, que resultaron aniquilados todos eles (foi cabo do río

Cremera, que sae do lago de Bracciano)148. Pois deste país, en caso de necesidade,

han saír máis de trescentos mil, todos parentes e dunha familia.

Os seus parentescos e alianzas eran ben estraños porque, sendo así parentes

todos e aliados uns dos outros, atopámonos con que ningún deles era pai ou nai,

irmán ou irmá, tío ou tía, curmán ou sobriño, xenro ou nora, padriño ou madriña

doutro. Non sendo, de certo, un vel ote nacho a quen eu vin chamarlle a unha cativiña

de tres ou catro anos de idade "meu pai" e a cativiña chamarlle a el "miña filla. "

O parentesco e alianza entre eles era que un chamábal e a unha mul er "miña

robaliza" e a mul er chamábal e a el " meu arroaz".

-‐ Estes -‐dicía frei Xoán-‐ deben cheirar ben á maré despois de fregaren xuntos

os touciños.

Un chamaba a unha moceta garrida sorrindo " Bo día, miña estriga! " e ela

volveulle o saúdo dicindo " Boa xeira, meu restrelo!"149

-‐Oi, oi! -‐exclamou Panurgo-‐ Vinde ver unha estriga e un restrelo! E mais non se

restrelan as estrigas? A esta estriga veludosiña débenvola restrelar ben!

Outro saudou á súa rapariga dicindo "A mais ver, miña mesa!" e ela

respondeul e " O mesmo digo, meu preito!"

-‐ Vállame San Ringán! -‐dixo Ximnasta-‐ Ese preito debe andar sempre enriba da

mesa. Un chamábale a outra " meu vai" e ela chamáballe seu " ven" .

144

O céfiro é o vento do oeste e o garbino do suroeste

145

Cara ao mediodía, cando as moscas comenzan a picar a causa da calor.

146

Os pictavos foron pobos célticos da Galia que habitaban a zona do Poitou, a rexión de Poitiers.

Os pictos (chamados así por pintaren o corpo) foi un pobo precéltico da Escocia.

147

De e-naso, é dicir "sen nariz".

148

Historia contada por Tito Livio e mais Ovidio.

149

A estriga era un feixe de liño que se fregaba contra o restrelo -unha especie de táboa con púas-para separar a fibra, no proceso de elaboración do fío.

33

-‐ Haivos vaivén, aí -‐dixo Eustenes.

Outro saudou a unha súa aliada dicindo " Bon día, miña vasoira!" e ela

respondeu " E mais ti, meu mango!"

-‐ Pardiola! -‐exclamou Carpalim-‐ Como mangan esa vasoira? Como vasoiran ese

mango? E non vos será o mangar que l es gusta ás cortesás romanas? Ou a manga

dalgún franciscano?

Andando un pouco, vin un langrán que ao saudar á súa aliada chamoul e " meu

colchón" e ela chamoulle " meu cobertor" . E, en efecto, el tiña pinta de manta.

Un chamábal e a outra " miña miga" e ela chamáballe " miña codia". Un a outra

chamábal e súa "pa" e ela chamáballe seu " zoscadoiro" -‐ Un a outra chamábal e " miña

chinela" e ela chamáballe " miña pantufa" . Un a outra chamábal e " miña zoca" e ela

chamábal e seu " galorcho" . Un a outra chamábal e súa " luva" e ela chamáballe " meu

guante" . Un a outra chamábal e " miña pelica" e ela chamáballe seu " lardo" . Había entre

eles parentesco de pelica de lardo.

En semellante alianza, un chamáballe a unha súa " miña tortilla" e ela

chamábal e " meu ovo" , estando aliados como tortil a de ovos. Coa mesma, outro

chamaba a unha súa " miña tripa" e ela chamáballe seu " calleiro". E endexamais puiden

saber que parentesco, alianza, afinidade ou consanguinidade houbo entre eles, non

sendo que nos dixeron que ela era tripa dese cal eiro. Outro, ao saudar a unha súa

dicía " Saudiña, miña cuncha!" e ela respondeu " E a vós, miña ostra!".

-‐ É unha ostra na cuncha -‐dixo Carpalim

Outro saudaba igualmente a unha súa dicindo " Boa vida, miña casula!" e ela

respondeu " Moi longa a vós, meu chícharo!"

-‐ É un chícharo na casula -‐dixo Ximnasta

Outro agradábel alto e esfameado, montado enriba de altos zancos de

madeira, ao atopar unha moza grasa, grosa e baixota, díxol e " Deus garde o meu

trompo, o meu peón, a miña buxaina!" e ela respondeul e toda fachendosa "De parte a

parte, miña piola!"

-‐ Sandioliña! -‐dixo Xenómano-‐ Será el piola axeitada para facer bailar esa

buxaina?

Un profesor doutor ben peiteado e toucado, despois de conversar un pouco

tempo cunha alta damisela, díxol e ao se despedir "Moitas grazas, risas!". E ela díxolle

a el "Moitas grazas a vós, choras!"

-‐ Das risas ás choras -‐dixo Pantagruel-‐ non é alianza inadecuada.

Un home maduro, ao pasar, díxol e a unha moceta "Oi, oi, oi! Hai ben tempo que

non vos vexo, Musa!" e ela respondeul e "Encantada de vos ver, Corna!".

-‐ Acopládeos e soprádel es no cú -‐dixo Panurgo-‐ e ha resultar unha cornamusa.

Outro chamoul e a unha súa "miña porca" e ela chamoulle "meu gran" . Daquela

veume ao pensamento que esa porca volvía con gusto por aquel gran.

Vin un pil abán algo chepudo saudar cabo de nós a unha súa aliada dicindo

"Adeus. meu buraco!" e ela volveulle o saúdo dicíndolle "'Deus vos axude, miña

caravilla!". Frei Xoán dixo:

-‐ Eu coido que ela é todo buraco, e igualmente el todo caravil a. Agora cómpre

saber se ese buraco pode ser enteiramente entupido por esa caravil a.

Outro saudou a outra súa dicindo "Adeus, miña silveira!" e ela respondeu "Bos

días, meu paxariño!".

-‐ Eu coido -‐dixo Ponocrates-‐ que este paxariño anda moito na silveira.

34

Un langrán, parolando cunha moza galana, dicíal e "Lembrádevos, bufa!" e ela

respondeul e "Heime lembrar, peido! . "

-‐ Vos chamádeslles parentes a ester? -‐díxol e Panurgo ao rexedor-‐ Eu penso

que son inimigos e non aliados entre eles, porque el chamoul e a ela bufa. Na nosa

terra non dariades aldraxado máis a unha mul er en chamándol e así.

-‐ Boa xente do outro mundo -‐respondeu o rexedor-‐ tendes vós poucos

parentes tan próximos como son este Peido e esta Bufa. Os dous sairon

invisíbelmente dun buraco nun instante.

-‐ O vento de Galerna150 déral e unha boa abaneadura á súa nai -‐dixo Panurgo

-‐ De que nai falades? -‐dixo o rexedor-‐ Ese é un parentesco do voso mundo. Eles

non teñen pai nin nai. Esa é cousa da xente de alén a auga, xente calzada con palla.

O bon Pantagruel vía e escoitaba todo, pero ante estas afirmacións coidou

perder a paciencia.

Despois de termos considerado con moita curiosidade a posición da illa e os

costumes do pobo enaso, entramos nunha taberna para nos refrescarmos un pouco.

Nela estábase facendo unha boda segundo o uso do país. Había festa rachada.

Presentes nós, fíxose o ledo casamento dunha pera, mul er ben gal arda na nosa

opinión (inda que os que a tiñan apalpado dicían que era molanqueira), cun queixo

noviño de peluxe roxelo. Eu tiña sentido outras veces falar disto, e noutras partes

tiñánse feito varios destes casamentos. Aínda se di nas nosas aldeas que nunca nada

tan ben casou como a pera co queixo.

Noutra estancia vin que estaban casando unha bota vel a cun borceguín novo e

flexíbel. E dixéronl e a Pantagruel que o borceguín novo tomaba como mul er a bota

vel a porque era de coiro resistente, moi experimentada e engraxada de a feito,

mesmo que fose para un pescador.

Noutra estancia baixa, vin un escarpín mociño casar cunha pantufa vel a. E

dixéronnos que non era pola beleza ou as grazas dela, senón por avaricia e cobiza de

ter os escudos que levaba cosidos.

150

Vento do noroeste.

35

CAPÍTULO 10

COMO PANTAGRUEL DESCEU NA ILLA DE CHELI NA QUE REINABA O REI SAN

PANIGÓN

O garbino soprábanos á popa cando, deixando eses pouco agradabeis

alianceiros co seu nariz de as de trevo, nos metimos ao alto mar. Sobre a declinación

do sol fixemos escala na illa de Cheli151, il a grande, fértil, rica e populosa na que

reinaba o rei San Panigón. Este, acompañado dos seus fil os e príncipes da súa corte,

trasladárase ata o ancoradoiro para recibir a Pantagruel e conduciuno ata o seu

castelo. Rentes da entrada do torreón presentouse a raíña, acompañada das súas fil as

e das damas da corte. Panigón quixo que ela e todo o seu séquito bicasen a Pantagruel

e á súa xente. Tal era a cortesía e costume do país. E así se fixo, non sendo tocante a

Frei Xoán, que se ausentou e arredou no medio dos oficiais do rei.

Panigón quería a toda costa reter a Pantagruel ese día e mais o seguinte.

Pantagruel escusouse baseándose no tempo sereno e no vento favorábel, que é moito

máis desexado polos viaxeiros do que é atopado, e que cómpre aproveitar cando

aparece porque non aparece en todas as ocasións que un quere. Perante esta

obxección, despois de beber vintecinco ou trinta veces cada home, Panigón

despediunos.

Pantagruel, ao regresar ao porto e non ver a Frei Xoán, preguntou por que

parte andaba e por que non estaba xunto aos compañeiros. Panurgo non sabía como

escusalo e quería voltar ao castelo para chamalo cando surxíu Frei Xoán todo ledo e

exclamou con gran alegría de corazón:

-‐ Viva o nobre Panigón! Caso en tal, fai achas na cociña! Veño dela e todo corre

a potes! Esperaba poder encher ben alí o molde do meu hábito, como é uso e

proveito monástico!

-‐ Entón, meu amigo! -‐dixo Pantagruel-‐ Sempre nas cociñas!

-‐ Unha galiña me valla! -‐respondeu Frei Xoán-‐ Coñezo mel or o uso e

ceremonial delas que o de tanta garatuxa con esas mul eres: tralarín-‐tralarán, dobre

reverencia, repetición, rodear co brazo o colo, rodear o van, bico a man de vosa graza,

de vosa alteza, sede benvido, patatín e patatán. Merda! Canta cagaricada e

mexaricada152! Arredemontre! Non digo que non sería quen de botar un grolo para

poder insinuarme, pero esa merdal ada das reverencias moléstame máis que un longo

xexún. San Bieito nunca mentiu

Vós falades de bicar as damas? Polo digno e sagrado hábito que levo, de boa

gana me arredo diso, non sexa que me aconteza o que l e aconteceu ao señor de La

Guerche153!

-‐ O que? -‐preguntou Pantagruel-‐ Eu coñezoo, é un dos meus mel ores amigos.

-‐ El estaba convidado -‐dixo Frei Xoán-‐ a un suntuoso e magnífico banquete que

daba un seu parente e veciño, ao que igualmente estaban convidados todos os

fidalgos, damas e damiselas da veciñanza. Estas, sabedoras da súa chegada,

disfrazaron os paxes da xuntanza e vestíronos de damiselas ben pimpantes e

151

A palabra cheli proviría do hebreu "paz" .

152

Xogo de palabras, en vez de mexericada, inducido por cagaricada.

153

Señorío que existía perto de Tours.

36

compostas. Os paxes adamiselados presentáronse a el por onde a ponte levadiza. El

bicounos a todos con gran cortesía e magníficas reverencias. Cara ao final, as damas,

que estaban a agardalo na galería, escacharon a rir e fixéronl es acenos aos paxes para

que quitasen os seus adovíos. Vendo isto o nobre señor, por vergoña e despeito, non

se dignou a bicar a aquelas damas e damiselas auténticas, alegando que, de igual xeito

que l e disfrazaran os paxes, agora habían ser os criados máis finamente disfrazados.

Caso en tal! (dispensando) Por que mel or non trasladamos as nosas

humanidades á fermosa cociña de Deus e non consideramos nela o acaneo dos

espetos, a harmonía das gramal eiras, a posición dos touciños, a temperatura dos

potaxes, os preparativos da sobremesa ou a orde do servizo do viño? Beati inmaculati

in via154. É materia de breviario.

154

Comezo dun salmo.

37

CAPÍTULO 11

POR QUE OS FRADES GUSTAN DE ESTAR NA COCIÑA

-‐ Agora falastes como un verdadeiro frade -‐dixo Epistemón-‐ Quero dicir frade

fradeante e non frade fradeado155. Traédesme de certo á memoria o que vin e ouvín en

Florencia hai uns vinte anos. Eramos un grupo de persoas estudiosas, amantes das

viaxes e degoxosas de visitar a xente douta, as antigüidades e as singularidades de

Italia. Estabamos a contemplar daquela atentamente a configuración e a beleza de

Florencia, a estrutura do domo, a suntuosidade dos templos e palacios magníficos, e

entraramos en contenda a quen as exaltaría máis adecuadamente por medio de

louvanzas condignas, cando un frade de Amiens, chamado Bernard Lardón156, como

se estivese todo amolado e fose víctima dunha conxura, díxonos:

-‐ Non sei que diantre atopades aquí para gabar tanto. Tamén o eu contemplei

coma vós e non son máis cego do ca vós. E logo? Que é? Son casas bonitas. Mais nada.

Pero, vál ame Deus e o señor San Bernardo, noso patrón, en toda esta cidade aínda

non levo visto asadoiro ningún, e fun mirando e observando atentamente! Mesmo vos

digo que fun apropiando, disposto a contar, tanto á dereita como á esquerda, de que

lado habiamos atopar máis asadoiros asadoiriños. En Amiens, na cuarta parte do

camiño, ou na terceira, do que levamos feito nas nosas contemplacións, poderíavos eu

mostrar máis de catorce asadoiros antigos e recendentes. Eu non sei o pracer que

tedes ao verdes os leóns e as africanas (así l es chamades vós, paréceme, ao que eles

chaman tigres) rentes da torre, e igualmente vendo os porco-‐espiños e as avestruces

no palacio do señor don Filippo Strozzi. A fe que eu quería mel or ver nun espeto un

bo parrulo ben gordecho, meus fil os! Eses pórfidos e eses mármores son bonitos, non

vou eu dicir mal deles, pero os doces de Amiens son mel ores ao meu gusto. Esas

estatuas están ben feitas, de acordo, mais as mocetiñas das nosas aldeas son mil

veces máis falangueiras vál ame San Ferreol de Abbevil e!

-‐ Que poderá significar e querer dicir -‐preguntou Frei Xoán-‐ o atopardes

sempre frades nas cociñas e mais non atopardes nunca reis, papas nin emperadores?

-‐ Seica existe algunha virtude latente e algunha propiedade específica

escondida nas potas e as gramal eiras-‐ respondeu Rizótomo-‐ que atrae os frades coma

o imán o ferro, e non atrae emperadores, papas nin reis? Ou é unha indución e

inclinación natural dos hábitos e capuchóns a que leva e empurra os bos relixiosos á

cociña aínda que non fixeran a elección nin tomaran a determinación de iren aló?

-‐ Quere dicir, formas que siguen a materia -‐respondeu Epistemón-‐ Así as

nomea Averroes.

-‐ Pois claro, pois claro -‐dixo Frei Xoán.

-‐ Vouvos dicir unha cousa -‐repuxo Pantagruel-‐ sen responder ao problema

proposto, porque é algo rabuxento e a pouco que vos meterades nel habiadesvos

espiñar. Lembro ter lido que Antígono, rei de Macedonia, entrando un día na cociña

do seu campamento e encontrando alí ao poeta Antágoras, que estaba a rustrir un

155

Parodia da filosofía escolástica, que distingue entre "natura naturante" e mais "natura naturada"

( natura naturans e natura naturata).

156

Nome seguramente paródico, se temos en conta o apelido Lardón, "torresmo", que ven de

"lardo".

38

congro e sostiña el mesmo a tixola, preguntoul e con moita rexouba: "Seica Homero

rustría congros cando estaba a describir as proezas de Agamenón?". "E mais ti, rei, -‐

respondeu Antágoras-‐ pensas que Agamenón, cando estaba a facer esas proezas, tiña

curiosidade por saber se alguén da súa acampada estaba a rustrir congros?" Ao rei

semel ábal e indecente que na súa cociña o poeta fixese o tal rustrido e o poeta

obxectábal e que cousa máis aberrante era atopar o rei na cociña.

-‐ Aínda vou eu superar esta, -‐dixo Panurgo-‐ contándovos o que Breton

Vil andry157 l e respondeu un día ao señor duque de Guisa. A súa conversa era sobre

algunha batal a do rei Francisco contra o emperador Carlos Quinto na que Breton (que

estaba elegantemente armado, mesmo con grevas e escarpíns158 de aceiro, e levaba

unha boa montura) malia todo non fora visto no combate. "A fe que estiven -‐

respondeu Breton-‐e hame ser doado de probar! Mesmo estiven nun lugar no que vós

non ousariades atoparvos". O señor duque, tomando a mal estas palabras, como

proferidas de xeito demasiado bravo e temerario, xa alzaba o tono cando Breton o

calmou facilmente con grandes risadas dicíndol e: "Estaba detrás das bagaxes; nese

lugar non iría Vosa Excelencia esconderse, como eu facía".

Con estas miudezas chegaron aos seus navíos. E non fixeron máis longa

estadía nesa illa de Cheli.

157

Claude Breton, señor de Villandry, foi secretario de Francisco 1º.

158

Pezas da armadura para as pernas e mais para os pés.

39

CAPÍTULO 12

COMO PANTAGRUEL PASOU PROCURACIÓN E DO ESTRAÑO XEITO DE VIVIR

ENTRE OS NOTIFIQUEIROS

Continuando a nosa rota, no día seguinte pasamos Procuración159, que é un

país todo chatado e esborranchado. Non din recoñecido nada. Alí estaban os

procuradeiros e os notifiqueiros160, xente cuberta de pelo. Non nos convidaron a beber

nin a comer. Só, con longa multiplicación de doutas reverencias, dixéronnos que

estaban todos ás nosas ordes mediante pago. Un dos nosos intérpretes contoul e a

Pantagruel como este pobo gañaba a súa vida de xeito ben estraño e diametralmente

oposto aos romícolas. En Roma innumerábel xente gaña a súa vida envenenando,

batendo e matando, en canto que os notifiqueiros gáñana deixando que l es batan. De

modo que se durante un longo período de tempo permaneceran sen que os batesen,

habían morrer de fame, eles, súas mul eres e mais seus fil os.

-‐ É -‐dixo Panurgo-‐ coma aqueles que, segundo informa Claudio Galeno, non

dan ergueito o nervo cavernoso cara ao círculo ecuador161 se non os xostran ben.

Vállame San Teobaldo162! Polo contrario, o que me así xostrase habíame deixar ben

desmontado! Arredemo!

-‐ Velaí a maneira -‐dixo o intérprete-‐ Cando un frade, crego, usureiro ou

avogado l e quere mal a un fidalgo da súa terra, envíal e un destes notifiqueiros. O

notifiqueiro vaino citar, sinalarlle comparecencia, aldraxalo e inxurialo

insolentemente, segundo o que leve escrito no rexistro e instrucións, tanto que o

fidalgo, se non está paralítico dos sentidos e máis aparvado que unha ra xirina163, hase

ver obrigado a l e zorregar uns bos paus e golpealo coa espada na testa, ou darlle

pancadas nas sofraxes, ou mel or aínda, lanzalo polas ameas e fiestras do seu castelo.

Feito isto, velaí tedes o notifiqueiro rico para catro meses, coma se os paus fosen a súa

col eita natural. Porque el ha de apañar do frade, do usureiro ou do avogado, un bo

salario, e do fidalgo unha reparación ás veces tan grande e excesiva que este ha perder

nela toda a súa facenda, con perigo de apodrecer miserábelmente na prisión como se

tivese agredido ao rei164.

-‐ Contra tal inconveniente-‐ dixo Panurgo-‐ sei eu un remedio moi bo, que

utilizaba o señor de Basché165.

-‐ Cal? -‐preguntou Pantagruel.

-‐ O señor de Basché -‐dixo Panurgo-‐ era un home valente, virtuoso, magnánimo

e cabaleiroso. Ao el voltar de certa longa guerra na que o duque de Ferrara, coa axuda

dos franceses, se defendera ardidamente contra as furias do papa Xulio segundo, cada

159

Pasar procuración é frase xurídica ("outorgar poder para ser representado"). Neste capítulo Rabelais dirixe de novo a súa sátira contra un dos seus obxectivos favoritos, o mundo da Xustiza, aquí representado fundamentalmente polos notifiqueiros.

160

Naturalmente, son os procuradores e os notificadores.

161

Viría sendo a cintura do corpo humano.

162

Santo que se flaxelaba duramente. Parece que tamén era o patrón dos cornudos.

163

Cabezolo ou cágado.

164

Eran numerosísimas as agresións aos notificadores e oficiais de Xustiza segundo se desprende dos moitos procesos dos que se conserva documentación. Por tal motivo tratouse de penalizalas severamente.

165

Lugar da rexión de Tours.

40

día recibía citación, sinalábanl e comparecencia e era notificado, a gusto e capricho do

groso prior de Saint-‐Louand166.

Un día, almorzando coa súa xente (como home sinxelo e xeneroso que era),

mandou buscar o seu panadeiro, chamado Loire, e mais a súa mul er, xunto co cura da

parroquia, chamado Oudart, que l e servía de copeiro como daquela era costume en

Francia, e díxol es en presenza dos fidalgos da súa casa e dos outros domésticos:

-‐ Meus fillos, ben vedes o moito que me abouran a diario eses loubáns dos

notifiqueiros. Cheguei a un punto en que, se vós non me axudades, estou decidido a

abandonar o país e porme ao servizo do Sultán. Por todos os demos! De agora en

diante, ao que veñan aquí, vós, Loire, e mais vosa mul er, estái preparados para vos

presentardes no meu salón principal coa vosa fermosa roupa nupcial como se fose a

vosa boda, tal como casastes de primeiras. Tomai: velaí cen escudos de ouro, que vos

dou para preparardes os vosos fermosos enfeites. Vós, meu señor Oudart, non

deixedes de comparecer coa vosa fermosa sobrepeliz167 e a vosa estola, e coa auga

bendita, como para os casar. De igual xeito, vós, Trudon (así l e chamaban ao seu

tamborileiro), presentaivos alí coa vosa flauta e mais o voso tambor. Ditas as palabras

e bicada a noiva ao son do tambor, vós todos darédesvos os uns aos outros a

lembranza da boda: unhas cotenadiñas co puño. Inda vos ha abrir o apetito. Mais

cando l e chegue a vez ao notifiqueiro, mal ái nel coma en centeo verde, non teñades

reparos: petái, batéi e zoupái, por favor. Tomái, arestora douvos estes guantes de

loita, cubertos de pel de cabrito. Dail e golpes sen contalos, a torto e a dereito. O que

mel or l e zoupe hase ver recoñecido co meu maior afecto. Non teñades medo de que

vos leven diante da Xustiza: eu respondo por todos. Os golpes cómpre dalos rindo,

segundo o costume observado en todas as bodas168.

-‐ De acordo: pero como habemos recoñecer ao notifiqueiro? -‐preguntou

Oudart-‐ Porque á vosa mansión chegan a diario xentes de todas partes.

-‐ Xa eu dei orde -‐respondeu Basché-‐ Cando a esta porta chegue algún home,

quer a pé, quer moi mal montado, que leve un anelo de prata, groso e ancho169, ha ser

un notifiqueiro. O porteiro, despois de o introducir cortesmente, ha tocar a campaíña.

Daquela preparaivos e vide ao salon representardes a traxicomedia que vos espuxen.

Ese mesmo día, quixo Deus que chegase un vel o, gordo e rubio notifiqueiro.

Ao chamar á porta, o porteiro recoñeceuno polas súas grandes polainas cheas de

graxa, pola súa besta tan ruín, por un saco de pano cheo de informes atado á súa

cintura e nomeadamente polo groso anelo de prata que el levaba no pulgar esquerdo.

O porteiro foi cortés con el, introduciuno amabelmente e repinicou ledamente a

campaíña. Ao son desta, Loire e a súa mul er vestiron a súa fermosa roupa e

presentáronse no salón poñendo moi boa cara. Oudart revestiu a sobrepeliz e a estola

e ao saír do seu cuarto atopa o notifiqueiro; convídao ao seu cuarto a beber a eito en

canto que todos os outros puñan os guantes, e dil e:

-‐ Non podiades ter chegado en momento máis oportuno: o noso amo está de

boas. Imos facer festa rachada de aquí a un pouquiño. Todo vai ir a potes. Estamos de

boda, na casa. Tomade, bebede, póñedevos ledo.

166

Lugar, tamén, da rexión que xa apareceu citado en Gargantúa

167

Especie de mantelete que revestían os cregos.

168

Parece que era costume nalgunha rexión de Francia, coma o Poitou.

169

Seguramente para utilizalo como selo.

41

En canto que o notifiqueiro estaba a beber, Basché, vendo no salón toda a súa

xente co equipamento requerido, manda buscar a Oudart. Oudart vai, portando a

auga bendita e o notifiqueiro ségueo. Ao entrar no salón non l e esqueceu facer

numerosas e humildes reverencias e comunicoul e a citación a Basché. Este recibiuno

co máis grande agarimo do mundo e deul e un anxelote170, rogándol e que asistise ao

contrato e o casamento. O que así se fixo.

Contra a fin, comezaron a aparecer as puñadas, mais, ao que chegou a vez do

notifiqueiro, fixéronl e a festa a grandes guantazos, de maneira que rematou

atordoado e macelado de a feito, cun ol o todo nunha bocha anegrada, oito costelas

partidas, o esterno afundido, as omoplatas en catro anacos e a queixada en tres

trincos. Todo se fixo con moitas risadas. Deus ben sabe como trabal aba Oudart,

acochando coa manga da súa sobrepeliz o grande guante aceirado forrado de armiño,

porque era un ribaldo171 de coidado.

Velaí vos vai de volta para L'Isle Bouchard172 o notifiqueiro, adoviado á

tigresca173, e, con todo, ben satisfeito e contente do señor de Basché. E mediante o

socorro dos bos cirurxiáns da bisbarra vivíu tanto como queirades vós. Dende aquela

non se volveu falar del. A súa lembranza expirou co son das campás que repinicaron

no seu enterro.

170

Moeda de ouro que levaba a figura do arcanxo San Miguel.

171

Rufián.

172

Localidade perto de Chinón.

173

Porque leva o corpo cheo de negróns ou porque semella que o atacou un tigre.

42

CAPÍTULO 13

COMO, SEGUINDO O EXEMPLO DE MESTRE FRANÇOIS VILLON, O SEÑOR DE

BASCHÉ LOUVA A SÚA XENTE

Ao que saíu o notifiqueiro do castelo e montou de novo na súa egua orba174 (así

l e chamaba el á súa besta chosca), Basché, baixo a parra do seu xardín privado,

mandou chamar a súa mul er e damas, a toda a súa xente, e fixo levar viño de colación

acompañado de moitas empanadas e xamóns, froitas e queixos. Bebeu con eles en

grande alegría e logo díxol es:

"Mestre François Vil on175, en chegando a vel o, retirouse a Saint-‐Maixent, no

Poitou, acol ido polo favor dun home de ben, abade do devandito lugar. Alí, para l e

proporcionar lecer ao pobo, propúxose facer representar a Paixón176 en linguaxe

poictevina e segundo a tradición do país. Distribuídos os papeis, escol idos os actores,

preparado o teatro, díxol es ao alcalde e concel eiros que o Misterio podería estar listo

para o remate das feiras de Niort177; restaba só atopar vestimenta axeitada para os

personaxes. O alcalde e concel eiros deron instrucións para que se solucionase o

asunto. El, para vestir a un paisano vel o que representaba a Deus Pai, solicitou de frei

Estebo Batecú, sacristán dos franciscanos da localidade, que l e prestase unha capa e

unha estola. Batecú negouse, alegando que polos seus estatutos provinciais estaba

rigorosamente prohibido ceder nin prestar nada para as representacións178. Villon

replicou que o estatuto referíase só ás farsas, momarías e xogos disolutos, e que así o

el vira practicar en Bruxelas e noutras partes. Batecú, malia isto, díxol e

rotundamente que fora buscar noutro sitio, se l e parecía, e que non esperase nada da

súa sacristía porque non había levar cousa ningunha. Vil on informou aos actores con

grande abominación, engadindo que Deus había facer axiña venganza e castigo en

Batecú. No sábado seguinte, Villon foi avisado de que Batecú, enriba da poldra do

mosteiro (así l e chamaban eles a unha besta aínda sen cubrir) fora pasar a boeta a

Saint-‐Ligaire179 e que había estar de volta contra as dúas da tarde. Entón, organizou o

desfile dos demos pola vila e o mercado180. Os seus demos estaban todos embrul ados

en pelicas de lobo, de cuxo e de ovel a agul etadas en cabezas de carneiro, cornas de

boi ou grandes espetos de cociña, e cinguidos con grosas correas das que pendían

grandes chocal os das vacas e axóuxeres de mulos cun ruído horríbel. Algúns levaban

174

Do latín equa orba.

175

De François Villon, o gran poeta francés do século XV, perdeuse a pista cando tiña 32 anos, despois de ser desterrado de París ao lle conmutaren a pena de morte, tras unha mocidade axitada e marxinal.

176

No teatro medieval francés denvolveuse, dentro do drama relixioso, o subxénero dos misterios, que representaban escenas bíblicas, e nomeadamente momentos da vida de Cristo. A Paixón desnvolveráse extraordinariamente, chegando a súa representación a ocupar varias xornadas e estando ao cargo de confrarías específicas que proliferaron por toda Francia.

177

Vila do Poitou.

178

É certo que estaba prohibido, aínda que había algunha colaboración oficiosa co teatro relixioso.

Os actores e actrices estaban moi mal vistos e tiñan que enfrontarse a todo tipo de dificultades por parte da Igrexa e do Poder, como non seren enterrados no sagrado, nos cimeterios.

179

Fora facer o petitorio, pedir esmola para o mosteiro. Saint-Ligaire é unha localidade veciña a Niort.

180

Destas es, tradicionais na Idade Media, permanece aínda en Cataluña a tradición dos dimonis.

43

na man estadul os negros cheos de foguetes, outros portaban longos tizóns acesos,

enriba dos que botaban, en cada encrucil ada, presadas de resina en pó, que cichaba

lume e fume estarrecedor. Despois de telos conducido así, entre o contente do pobo e

o gran pavor dos meniños, levounos a xantar a unha quinta, pasada a porta que

atravesa o camiño de Saint-‐Ligaire. Ao chegaren á quinta, dexergou el ao lonxe a

Batecú, que voltaba de pasar a boeta e díxol es en versos macarrónicos:

Hic est de patria natus de gente esmoleira

Qui solet antiquo codelos levare falchoca181

-‐Caso en tal! -‐dixeron daquela os demos-‐ El non le quixo prestar a Deus pai

unha ruín capa! Vamosl e meter un bo susto!

-‐ Ben falado -‐respondeu Villon-‐ mais ímonos agachar ata que el pase. Cargade

os vosos foguetes e tizóns!

De que Batecú chegou ao sitio, todos saíron ao camiño diante del, cun enorme

balbordo, cichando lume dende todos lados contra el e mais a súa poldra, batendo os

seus chocallos e berrando de diaño:

-‐ Aú, aú, aú, aú! Burrumbún, burrumbún, burrumbún! Aúuuu, aúuuu! Frei

Estebo: seica non facemos ben os demos?

A poldra, arrepiada, saíu ao trote, botando peidos e dando pinchos, e ao

galope, escouciñando, rinchando, alancando e estrabuxando. Tanto que guindou a

Batecú polo chan, aínda que el se aferrou á albarda con todas as súas forzas. Levaba

as estribeiras de corda, e polo lado contrario ao de montar encerel ousel e tan

fortemente a sandalia aberta que non a deu tirado. Así foi, a esfola-‐cús, ás arrastras da

poldra que a cada paso multiplicaba os couces contra del e co medo se arredaba polo

rego, polas silveiras e polas sebes. De xeito que l e escanifrou a cabeza toda e os

miolos caéronl e rente da cruz hosaneira182, logo os brazos en anacos, un aquí, outro

acolá, igual que as pernas, e despois fixo unha grande carnaxe cos boches, de sorte

que en chegando a poldra ao mosteiro, non levaba del senón o pé dereito coa sandalia

encerel ada.

Vendo Vil on que acontecera o que el previra, díxol es aos seus demos:

-‐ A fe que habedes representar ben o voso papel, señores demos, a fe que

habedes. Habedes representalo ben de a feito! Desafío eu aos demos de Saumur, de

Doué, de Montmoril on, de Langeais, de Saint-‐Espin, de Angers, e mesmo -‐Deus me

asista!-‐ de Poitiers co seu parladoiro183, a ver se poden compararse a vós. Habedes

representalo ben de a feito!"

-‐ Así tamén eu dexergo -‐dixo Basché-‐ que vós, meus amigos, habedes

representar ben de hoxe en diante esta tráxica farsa, visto que na primeira mostra e

ensaio con tanta habelencia batestes, mal astes e zorregastes no notifiqueiro.

Arestora, dóbrovos a todos o que vos prometera. Vós, miña amiga, -‐díxolle á súa

muller-‐ facéi os honores como queirades. Sodes dona e conservadora dos meus

tesouros. Canto a min, de primeiras vou beber á saúde de vós todos. Velaí: está bo e

181

"Este naceu de patria de xente esmoleira, que adoita levar codelos nunha vella falchoca".

182

Chamada deste xeito porque no día de Ramos cantábase un himno que comezaba: Hosanna, filio David".

183

Todas son localidades do Poitou, da Turena e das terras do Loira. O parladoiro era un salón do Concello de Poitiers onde se celebraban sesións e actos públicos.

44

fresquiño! En segundo lugar, vós, meu mordomo, tomái esta bandexa de prata:

dóuvola. Vós, escudeiros, tomái estas dúas copas de prata dourada. Que non l es

xostren aos vosos paxes en tres meses. Miña amiga, dáil es as miñas fermosas

plumaxes brancas con pal iñas de ouro. Meu señor Oudart, douvos este frasco de

prata. Estoutro doul o aos cociñeiros; aos covil eiros doul es esta cestiña de prata; aos

palafreneiros, esta barquiña de prata dourada; aos porteiros, estes dous pratos; aos

muleiros, estes dez garfelos. Trudon, tomái todas estas cul eres de prata e esta

bomboneira. Vós, lacaios, tomái este saleiro grande. Servídeme ben, meus amigos,

que eu heivolo recompensar, convencido firmemente -‐así Deus me salve!-‐ de que

querería mel or aturar na guerra cen mazazos sobre o elmo, en servizo do noso tan

bondadoso rei, antes que ser citado unha vez por eses mastíns dos notifiqueiros, para

diversión do tal gordo prior.

45

CAPÍTULO 14

CONTINUACIÓN DOS NOTIFIQUEIROS MALLADOS NA CASA DE BASCHÉ

Catro días despois, outro notifiqueiro mozo, alto e fraco, foi citar a Basché a

requeremento do gordo prior. Á súa chegada, foi recoñecido de contadiño polo

porteiro, que repinicou a campaíña. Ao son desta, toda a xente do castelo entendeu o

misterio. Loire estaba a amasar, súa mul er a peneirar a fariña, Oudart a facer as

contas, os fidalgos a xogaren á raqueta, o señor de Basché ao trescentos tres184 coa

súa mul er, as damas aos pelouros, os oficiais á imperial, e os paxes á morra, con boas

cotenadas. Todos entenderon de contadiño que chegara o notifiqueiro. Daquela,

Oudart foise revestir, Loire e súa mul er foron col er os seus fermosos traxes, Trudon

tocar a flauta e bater no tamboril. Todos a rir, todos a se preparar e veñan as luvas!

Basché baixa ao primeiro patio. Alí o notifiqueiro, ao atopalo, púxose de

xeonl os diante súa, rogoul e que non tomase a mal se, de parte do gordo prior, el o

citaba, e argumentou con elocuente arenga como era persoa pública, servidor da

fradaría, meiriño185 da mitra abacial, disposto a facer outro tanto para el (e mesmo

para o menos importante da súa casa) no lugar en que l e apracese dispoñer e ordenar.

-‐ A fe que non me habedes citar -‐dixo Basché-‐ sen beberdes denantes do meu

viño do Quinquenais186 e asistirdes ao casamento que estou a celebrar arestora. Meu

señor Oudart, dail e ben de beber e un bo refrixerio e despois traéino ao meu salón.

Benvido sexáis!

O notifiqueiro, ben fartucado e pifado, entra con Oudart no salón, no que

estaban todos os personaxes da farsa en orde e ben preparados. Ao que el entrou,

cada quen comezou a sorrir. O notifiqueiro ría para os acompañar, cando Oudart

pronunciou sobre os noivos palabras misteriosas, l es tocou as mans, bicou á noiva e

esparexeu auga bendita por riba de todos. En canto que traían viño e confeitados,

comezaron a trotar as puñadas. O notifiqueiro deul e numerosas a Oudart. Este

agachara baixo a sobrepeliz o seu guantelete e calzouno coma unha manopla. E a

mal ar no notifiqueiro! E a zorregar no notifiqueiro! E as zoupadas dos guanteletes

mozos a choveren de todos lados enriba do notifiqueiro!

-‐ Lembranza do casamento! -‐dicían eles-‐ Lembranza do casamento!

Lembranza do casamento!

Deixárono tan ben adoviadiño que o sangue l e saía pola boca, polo nariz, polas

orel as, polos ol os... Resumindo: esmelendrados, franxidos e lañados testa, nuca,

lombo, peito, brazos e todo. Podedes crer que en Aviñón, no tempo do Antroido,

nunca máis melodiosamente os mozos xogaron á rapa187 do que se xogou riba do

184

Probabelmente, o xogo do "trescentos tres" é algún xogo de cartas no que se trata de acadar eses puntos; os "pelouros" é un xogo de rapazas, moi espallado e antigo, que se pode xogar con pelouros ou osos (as tabas); o "imperial" era un xogo de cartas de orixe italiana, e a "morra", xogo tamén da mesma orixe e aínda moi popular, consiste en adiviñar o número de dedos que estrican o adversario e o xogador ao abriren a man.

185

Antigo oficial de xustiza.

186

Aldea situada fronte ao castelo de Chinón. A familia Rabelais tiña probabelmente nela algunha finca.

187

Non se deu identificado este xogo, no orixinal " la raphe" . Pode que se tratara da rapa (ou similar), que se xoga cunha pirinola que ten unha letra por cada cara ( r de rapa, t de tira, d de deixa e p de pon) que indica o que ten que facer cada xogador segundo a posición en que aquela cae.

46

notifiqueiro. Finalmente cae a rolos polo chan. Botáronl e viño a eito por riba da cara,

atáronl e á manga do seu perponto unha fermosa librea amarela e verde188 e

montárono no seu faco mormoso. Non se sabe se, de volta en L'Isle Bouchard, foi ben

curado e tratado tanto pola súa mul er como polos físicos189 da bisbarra. Dende

aquela, non se volveu falar máis del.

No outro día, aconteceu un caso semel ante, porque no bolso e a alforxa do

notifiqueiro fraco non se atopara a execución. O prior gordo enviou un novo

notifiqueiro a citar o señor de Basché, con dúas testemuñas para seguranza del. O

porteiro, ao repinicar a campaíña, alegrou á familia toda, que comprendeu que o

notifiqueiro estaba alí. Basché estaba na mesa, xantando coa súa mul er e fidalgos.

Manda buscar o notifiqueiro, faino sentar ao seu carón, e as testemuñas a carón das

damas, e xantaron moi ben e ledamente. Pola sobremesa, o notifiqueiro érguese, en

presenza e audiencia das testemuñas, e cita a Basché. Basché amabelmente pídelle

copia da súa comisión. Estaba xa preparada e el levanta acta da execución. Ao

notifiqueiro e as súas dúas testemuñas déronl es catro escudos con sol. Cadaquén se

retirara para a farsa.

Trudon comeza a tocar o tamboril. Basché rógalle ao notifiqueiro que asista ao

casamento dun seu oficial e que recol a o contrato deste, pagándolle ben e

contentándoo. O notifiqueiro foi cortés, desembaiñou o seu escritorio e dispuxo o

papel axiña, coas súas testemuñas ao seu carón. Loire entrou no salón por unha porta,

súa mul er coas damas por outra, con vestidos de boda. Oudart, revestido

sacerdotalmente, cól eos polas mans, inquire encol das súas vontades, e dál es a súa

benzón sen aforrar auga bendita. Pásase o contrato e redáctase a minuta. Por unha

banda traen viños e confeitados; pola outra, librea a mazo, branca e loura; pola outra,

aparecen en segredo os guanteletes.

188

As cores dos tolos.

189

Denominación antiga dos médicos.

47

CAPÍTULO 15

COMO OS NOTIFIQUEIROS REINSTAURAN OS ANTIGOS COSTUMES DOS

CASAMENTOS

O notifiqueiro, despois de golechar unha boa cunca de viño bretón, díxol e ao

señor: -‐ E logo como é, señor? Seica aquí non dan o casamento? Polo preciosísimo

sangue, pérdense os bos costumes todos! Xa non se atopan lebres nos tobos. E

acabáronse os amigos. Mirade como en moitas igrexas se abandonou o antigo brinde

aos benditos santos O, O, do Nadal190. O mundo toleou. Estalle chegando a fin. Veña

logo! Casamento, casamento, casamento!

E dicindo isto, púxose a bourar en Basché e a súa mul er, e despois nas damas e

mais en Oudart.

Entón os guanteletes executaron o seu mandato, e tanto zouparon que o

notifiqueiro quedou coa cabeza rompida en nove sitios, unha das testemuñas co brazo

dereito esnocrado e a outra coa mandíbula superior desmanchada, de xeito que l e

cubría a metade do queixelo, con esfoladura da úvula e eminente pérdida de dentes

molares, masticatorios e caninos.

Ao trocar o son do tamboril a entoación, agacharon eles os guanteletes sen

que os deran visto e multiplicaron de novo as confeituras con nova alegría, brindando

os bos compañeiros uns polos outros e todos polo notifiqueiro e as súas testemuñas.

Oudart arrenegaba alporizado das bodas, alegando que unha das testemuñas l e

desincornifistibulara191 o outro ombreiro todo; malia iso, brindaba por el ledamente. A

testemuña desmandibulada xuntaba as mans e tacitamente pedíal e perdón, porque

falar non podía. Loire queixábase de que a testemuña desbrazada192 l e dera tal

lostregazo no outro cóbado que l e escachifal atrencatronfuracheara o calcaño.

-‐ E mais -‐dicía Trudon taparuxando o ol o esquerdo co pano do nariz e

amostrando o tamboril afundido por un lado-‐ que mal l es fixera eu? Non l es foi

dabondo con me morrambostafuchical antapetarrual osaquetorrapipastambul ar tan

fortemente o meu pobre ol o, que inda por riba tiveron que afundir o meu tamboril.

Habitualmente, nas bodas, bátese no tamboril non no tamborileiro, que todo o

mundo l e fai moita festa. Póñao o demo de sombreiro!

-‐ Irmán, -‐díxolle o notifiqueiro manco-‐ heiche eu dar unha boa e grande carta

real193 que levo eu aquí, na miña correaxe, para remendares ti o teu tamboril. E

perdón, por Deus! Vál ame Nosa Señora de Rivière194, a Virxe Santa, non coidaba

facerche mal!

190

Non existen estes santos. Nas igrexas, pola novena do Nadal, cantábase a antífona, que comezaba sempre pola exclamación latina O ( O Sapientia, O Adonai, O Radix, etc.).

191

Empeza a utilización de verbos e substantivos burlescos creados polo autor mediante a acumulación de sílabas expresivas e palabras preexistentes. A maior parte dos elementos destas creacións verbais son recoñecíbels, polo que obviamos maior explicación.

192

Sen brazo, logo.

193

Que se escribían en pergamiño, en pel de carneiro.

194

Santuario que está perto de Chinón.

48

Un dos escudeiros, coxeando e trenqueando, arremedaba ao bo e nobre señor

de La Roche-‐Posay195 e dirixiuse á testemuña que tiña a queixada por babeiro196,

dicíndolle:

-‐Sodes arrichado, arreitado ou arrotado? Non vos abondaba con nos ter

descontrocarranbicofodiscrebulsafociñoespapondrichado os membros superiores

todos

a

patadóns

sen

nos

dardes

tan

grandes

mordiproluspiacexantecrouqueleitrangal estrondoboureamentos nas pernas a

biqueiradas de zocos? Chamádesl e a isto un xogo de mozos? A fe que xogo non o é!

A testemuña, xuntando as mans, semel aba solicitar perdón, moumeando coa

lingua "Món, món, món, brelón, bón, bón" coma un macaco.

A recén casada chorando ría e rindo choraba porque o notifiqueiro non se

contentara, ao l e zoupar, con non escol er nin elexir os membros senón que, a

maiores,

despois

de

a

ter

despeluxado

toda,

tripantempentel orificiangumiñosperrecháral e as partes vergoñentas a traizón.

-‐ Éche cousa do demo! -‐dixo Basché-‐ Seica era necesario que o señor do Rei (os

notifiqueiros chámanse así197) me dese tantas lombeiradas nas miñas queridas

costas? Con todo, non l as gardo: veñen sendo cariciñas nupciais. Mais decátome

perfectamente de que me citou coma un anxo198 e me zoscou como un demo. Ten un

non sei qué co frade sineiro. Brindo por el de moi bo corazón, e mais tamén por vós,

señores testemuñantes.

-‐ E a propósito de qué e por qué disputa me fixo el tantas e tantas festas a

poder de puñazos? -‐dicía a súa muller-‐ Que o leve o demo é o que eu quero! Non, con

todo non quero, madia leva199! Mais o que digo del é que ten os cotenos máis duros

que na vida sentín no carrelo.

O mordomo levaba o brazo esquerdo á estribeira, coma quen que estaba todo

faniquencroquescachado.

-‐ Foi o demo o que me fixo asistir a esta boda -‐dixo el-‐ Polos cravos de Cristo!

Teño os brazos todos engulescaral amazados! Chamádesl e casamento a isto? Eu

chámolle cagamento de merda. Deus me asista! É o verdadeiro banquete dos lapitas

descrito polo filósofo samosatense200.

O notifiqueiro non daba falado. As testemuñas desculpáronse dicindo que ao

zouparen dese xeito non tiveran intención maligna e que, polo amor de Deus, que os

perdoasen.

Coa mesma, marchan. A media legua de alí o notifiqueiro atopouse algo mal.

As testemuñas chegan a L'Isle Bouchard dicindo públicamente que endexamáis tiñan

visto máis grande home de ben que o señor de Basché nin casa máis honorábel que a

195

Nobre que foi mordomo de Francisco 1º e mais Henrique II e que quedara coxo a raíz dun disparo de mosquete na batalla de Pavía.

196

Aínda que non distorsiona a comprensión, cumpre dicir que o babeiro é aquí unha peza do casco que protexe o pescozo.

197

Son Oficiais do Rei. Véxase cap. 12 e nota 164.

198

A orixe da palabra anxo está no grego "enviado, mensaxeiro".

199

Resulta ben curioso que Rabelais empregue no orixinal a expresión ma Dia! , prácticamente descoñecida en francés, que el explica na Breve Declaración coas seguintes palabras: "É unha maneira de falar vulgar na Turena; é sen embargo grega: Μα δια, non, por Xúpiter, como Ne Dea, Νη Δια, si, por Xúpiter". Nós empregamos na tradución o madia galego pois, aínda que semella non haber relación de filiación lingüística entre as dúas, entendemos que teñen a mesma funcionalidade estilística.

200

Luciano de Samosata no seu O banquete ou Os lapitas describe un xantar de casamento que remata en loita coma o dos lapitas ao recibiren, polo casamento do seu rei Piritoo, os centauros.

49

súa. E, de por parte, que nunca na vida estiveran en bodas coma aquelas. Pero que

toda a culpa era deles, que foran quen comezaran as cotenadas. E viviron, aínda, non

sei cantos días máis.

De alí en diante tívose como cousa certa que o diñeiro de Basché éral es aos

notifiqueiros e testemuñas máis pestilente, mortal e pernicioso do que antigamente

foi o ouro de Toulouse201 e o cabalo seiano202 a aqueles que os posuíron. Dende entón

tivo acougo o devandito señor e o casamento de Basché foi proverbialmente

coñecido203.

201

Segundo explica Rabelais na Breve Declaración baseándose en varios autores latinos "este ouro foilles malfadado aos que o levaron, a saber Quinto Cepio, cónsul romano, e todo o seu exército, que todos, como sacrílegos, pereceron desgrazadamente".

202

Tamén explica a Breve Declaración, seguindo a Aulo Xelo que o cabalo seiano -de Cneo Seio-

"foilles malfadado a todos os que o posuiron".

203

Sen dúbida existíu un refrán ou unha frase feita, hoxe perdido, que lle serviu a Rabelais para tecer a historia do señor de Basché e os notifiqueiros.

50

CAPÍTULO 16

COMO FREI XOÁN PROBA A NATUREZA DOS NOTIFIQUEIROS

-‐ Esta narración -‐dixo Pantagruel-‐ semel aría leda, de non ser que perante os

nosos ollos cómpre ter continuamente o temor de Deus.

-‐ Mel or sería ela -‐dixo Epistemón-‐ se a chuvia destes guanteletes mozos caira

enriba do gordo prior. El despendía o diñeiro para a súa diversión, parte en anoxar a

Basché, parte en ver os seus notifiqueiros zorregados. As puñadas terían sido un bo

adovío para a súa testa rapada, dada a enorme concusión204 que hoxe vemos entre os

xuíces pedáneos de baixo o olmo205. Seica ofendían estes pobres diaños dos

notifiqueiros?

-‐ Lémbrome -‐dixo Pantagruel a propósito disto-‐ dun antigo fidalgo romano

chamado Lucio Neracio.

Era de nobre e rica familia no seu tempo, mais aniñaba nel o irresistíbel

comportamento de, ao saír do seu palacio, mandar encher con moedas de ouro e de

prata as alforxas dos seus criados, e, ao atopar pola rúa a algúns mariolas

emperiquitadiños de a feito, sen que estes o ofendesen en nada, para se divertir,

zoupábal es unhas boas puñadas na cara. E despois, de contadiño, para os calmar e

evitar que o denunciasen perante a Xustiza, repartíal es tantos cartos que os deixaba

contentes e satisfeitos, segundo o estipulado nunha lei das Doce Táboas206. Así

despendía a súa riqueza, mal ando na xente ao prezo do seu diñeiro

-‐ Pola sagrada bota de san Bieito207! -‐dixo frei Xoán-‐ Arestora hei eu saber a

verdade!

Entón baixou el a terra, botou man da súa falchoca, e tirou dela vinte escudos

con sol. Despois dixo con voz moi alta, en presenza e audiencia dunha grande turba de

pobo notifiqueirense:

-‐ Quen quere gañar vinte escudos con sol levando unha mal eira de diaño?

-‐ Io. io, io208! -‐responderon todos-‐ Ídesnos facer reloucar cos paus, señor, iso

seguro. Mais hai un bo gaño.

E todos acorreron en multitude, tentando de ser o primeiro en chegar para ser

tan preciosamente mal ado.

Frei Xoán, de toda a tropa, escol eu un notifiqueiro de fociño rubio, que no

pulso da man dereita levaba un groso e largo anelo de prata, que tiña encaixado no

engaste unha gran pedra de sapo209.

De que el o escolleu, vin eu que todo ese pobo murmuraba e sentín un

notifiqueiro alto, mozo e fraco (hábil e bo letrado e, segundo a opinión do común,

204

A palabra concusión significaba "axitación, conmoción" mais tamén comezaba a empregarse como "percepción ilegal de diñeiro por un funcionario público"

205

Os xuíces pedáneos (é dicir, que ían a pé dun lugar a outro, que eran ambulantes e non tiñan adscripción fixa) representaban aos señores feudais e tiñan moita menor garantía que a Xustiza ordinaria, a que dependía do rei. Estes xuíces administraban Xustiza ao aire libre, en xeral baixo un olmo do recinto da igrexa.

206

Antigas leis romanas.

207

Xa no capítulo 39 de Gargantúa aparece outra alusión á bota de San Bieito, que realmente era un tonel do mosteiro dos frades bieitos de Bolonia.

208

No orixinal aparece así, en italiano.

209

Coidábase que estas pedras proviñan da cabeza dos sapos, mais son fósiles de dentes dun peixe.

51

home estimado na curia eclesiástica) queixarse e murmurar que o fociño rubio l es

arrebataba as prácticas todas, e que, se no territorio había só trinta fungueirazos que

gañar, el empetaba sempre vinteoito e medio. Mais todas estas queixas e

murmuracións non procedían senón da envexa.

Frei Xoán mal ou tanto e retanto en Fociño Rubio, lombo e bandul o, brazos e

pernas, testa e todo, que eu coidei que morrera coa tolena. Despois entregoul e os

vinte escudos, e velaí tendes o meu vilán de pé, contente coma un rei ou dous. Os

outros dicíanl e a frei Xoán:

-‐ Señor frei Diaño, facede o favor de nos mal ar a algúns outros por menos

cartos. Estamos todos á vosa disposición. Nós todiños, bolsos, papeis, plumas e todo.

Fociño Rubio berrou con eles dicindo a grandes voces:

-‐ Corpo cristián, galafates! Vindes col eitar na miña leira? Querédesme

arrebatar os meus seareiros e levalos convosco? Quedades citados ante o xuíz

episcopal para a semana, Rabana, Rebeca, Susana210! Vouvos empapelar como o

demo maior!

Logo, virándose cara a frei Xoán, coa face sorrinte e leda, díxol e:

-‐ Reverendo padre endiañado, excelentísimo señor, se atopastes que son pano

de calidade e vos aprace aínda mal ar en min para o voso lecer, heime contentar coa

metade, como prezo xusto. Rógovos que non teñades reparo por min. Estou todiño

todo á vosa disposición, excelentísimo señor diaño: testa pulmóns, boches e todo.

Dígovolo de corazón.

Frei Xoán interrompeu as súas falas e arredouse para outra parte. Os outros

notifiqueiros dirixíronse cara a Panurgo, Epistemón, Ximnasta e demais suplicándolles

fervorosamente que batesen neles por un prezo baixiño: outramentes estaban en

perigo de longo xexún. Mais ninguén quixo ouvilos.

Despois, buscando auga fresca para a tripulación dos navíos, atopamos a dúas

vellas notifiqueiresas do lugar, que estaban a chorar e a laiar xuntas

desconsoladamente. Pantagruel permanecera no navío e xa facía dar o son de partir.

Nós, temendo que elas fosen parentes do notifiqueiro que levara os fungueirazos,

preguntámosl es polo motivo de tanto dó. Responderon elas que tiñan un motivo ben

fundado para chorar, dado que nese momento as dúas mel ores persoas que había en

toda a notificaría acababan de ser penduradas polo pescozo na forca.

-‐ Os meus paxes -‐dixo Ximnasta-‐ penduran polos pés aos seus compañeiros

que dormen. Pendurar polo pescozo sería aforcar e esganar a persoa.

-‐ E mais é certo, ho! -‐dixo o frade-‐ Falades coma o que di que con pan ou sen

pan, o que non morra vivirá por San Xoán211.

Preguntadas polos motivos deste aforcamento, responderon elas que aquelas

persoas roubaran as ferramentas da misa e as agacharan baixo o mango da

parroquia212.

-‐ Velaí unha explicación terribelmente alegórica -‐dixo Epistemón.

210

Rabelais fai no orixinal ( huyctaine, mirelaridaine) un xogo a base dun retrouso de cancións. Nós utilizamos a rima dun dito popular.

211

No orixinal, Rabelais fai unha alusión ás lapalissades francesas, ou constatacións dunha evidencia inxenua, que nós trasladamos a un refrán galego.

212

Explica a Breve Declaración que é un xeito de falar das aldeas do Poitou: as ferramentas da misa son os ornamentos e o mango da parroquia é a torre da igrexa.

52

CAPÍTULO 17

COMO PANTAGRUEL PASOU AS ILLAS DE TOHÚ E BOHÚ, E DA ESTRAÑA MORTE

DE NAFRESFUNGANTES, ENGULIPADOR DE MUÍÑOS DE VENTO

Ese mesmo día pasou Pantagruel as dúas ilas de Tohú e Bohú213, nas que non

atopamos cousa que papar: Nafresfungantes, o gran xigante, engulipara as tixelas,

frixideiras, cazolas, potas, tarteiras e marmitas todas do país, a falta de muíños de

vento cos que se alimentaba de ordinario. Polo que acontecera que, pouco antes do

día, á hora da dixestión, caíra el en grave enfermidade por certa acidez de estómago

causada porque, como dicían os médicos, a virtude concoctiva214 do seu estómago,

apto por natureza para dixerir muiños de vento brandindo as pás, non dera consumido

perfectamente as tixolas e cazolos, segundo eles dicían coñecer polas hipóstases215 e

os eneoremas216 de catro pipos de urina que el botara esa mañán en dúas veces.

Para socorrelo, usaron diversos remedios da arte médica, pero o mal foi máis

forte ca os remedios. E falecera o nobre Nafresfungantes aquela mañán de xeito tan

estraño que non resulta máis sorprendente a morte de Esquilo217. Este, como os

vaticinadores l e prediciran fatalmente que certo día había morrer polo impacto de

algo que cairía sobre del dende enriba, o día predestinado afastárase da cidade, de

todas as casas, árbores, penedos e outras cousas que puidesen caír derriba del e

mancalo co seu impacto. E permaneceu no medio dun gran prado depositando a súa

confianza no ceo limpo e aberto, convencido de estar en total seguridade, non sendo

que o ceo caise, o que coidaba imposíbel. E mais disque as cotovías temen

grandemente a caída do ceo, porque se o ceo caíse pil aríaas a todas.

Tamén a temían en tempos os celtas veciños do Rin, que son os nobres,

valentes, cabaleirescos, belicosos e triunfantes franceses. Preguntados eles por

Alexandro o Magno que cousa temían máis neste mundo -‐esperando que a única

excepción que habían facer sería a del, vistas as súas grandes proezas, vitorias,

conquistas e triunfos-‐ respondéronl e que non temían nada senón que caíse o ceo, sen

por iso rexeitaren entrar en liga, confederación e amistade cun tan arrizado e

magnánimo rei. Se credes a Estrabón, no libro VII, e Arriano, no libro I.

Tamén Plutarco no libro que fixo Sobre a face que aparece no corpo da Lúa cita

a un tal Fenacio218, que temía grandemente que a Lúa caíse enriba da Terra e tiña

conmiseración e piedade polos que viven debaixo dela, como os etíopes e os

taprobanienses219, se unha masa tan grande caía enriba súa. Do ceo e da terra tiña el

213

Palabras hebraicas que significan "deserta" e mais "non cultivada" e que forman parte da expresión tohú ubuhú "o caos", coa que no comezo do Xénesis se describe o estado da Terra antes do alento creador de Deus. Rabelais contribuíu sen dúbida, coa popularización dos nomes destas illas, á creación da expresión francesa un tohu-bohu "un caos, un desorde extremo, un balbordo ou moi forte barullo ".

214

Dixestiva.

215

Sedimentos da urina.

216

Veos algodonosos suspendidos na urina.

217

Rabelais utiliza diversas fontes da Antigüidade greco-latina, aínda que algunhas veces non o fai directamente senón ao través de Erasmo.

218

Nalguns casos, as versións utilizadas por Rabelais contiñan erros; de aí que fale de Fenacio en troque de Farnacio, do mesmo xeito que no capítulo anterior falou de Neracio en troque de Veracio.

219

Naturais de Ceilán, hoxe Sri Lanka.

53

medo semel ante, de non estaren debidamente fulcrados220 e apoiados sobre das

columnas de Hércules, como opinaban os antigos segundo o testemuño de Aristóteles

no libro V da Metafísica.

Esquilo, malia a iso, resultou morto polo impacto da caída dunha cuncha de

tartaruga que, ceibándose das poutas dunha águia dende o alto dos aires, l e caíu

enriba da testa e l e fendeu os miolos.

E mais Anacreonte, poeta, que morreu esganado cunha pevida de uva. E mais

Fabio, pretor romano, que morreu asfixiado cun pelo de cabra ao tomar unha cunca de

leite. E mais aquel vergoñoso que, por reter o seu vento e evitar un peido ruidoso,

morreu de súpeto, en presenza de Claudio, emperador romano. E mais aquel que está

enterrado na via Flaminia, en Roma, que no seu epitafio se laia de que morreu porque

l e trabou unha gata no dedo maimiño. E mais Quinto Lecanio Basso, que morreu de

súpeto dunha picadiña tan pequena de agulla no pulso da man esquerda que apenas

se daba visto. E mais Quenelault, médico normando, que faleceu de súpeto en

Montpel ier por se ter tirado tortamente, cun tallaplumas221, un inzón222 da sarna na

man. E mais Filomene, a quen seu criado l e preparara para o entrante da cea uns figos

novos. En canto que ía polo viño, entroul e no cuarto un caral án dun burro perdido

que se puxo a comer relixiosamente nos figos pousadiños. De regreso Filomene,

enxergando con curiosidade a graza do asno sicófago223, díxol e a seu criado que

estaba de volta:

-‐ É razón que, poisque l e abandonaches os figos a este devoto burro, ti l e

sirvas para beber dese bon viño que trouxeches.

Dito isto, entrou el nunha alegría do espírito tan extrema, e escachou a rir tan

enormemente e tan continuadamente, que o movemento da paxarela l e tol eu toda

respiración e morreu de súpeto.

E mais Espurio Saufeio, que morreu zugando un ovo mol á saída do baño. E

mais aquel que di Boccacio que morreu de súpeto por se escarrapechar os dentes

cunha arestiña de sarxa. E mais Philippot Placut, que, estando san e teso, morreu de

súpeto ao pagar unha vel a débeda sen ter denantes outra enfermidade ningunha. E

mais Zeusis, o pintor, que morreu de súpeto coa risa ao considerar a expresión e o

retrato dunha mul er por el representada en pintura. E mais mil outros que vos digan,

quer Verrio, quer Plinio, quer Valerio, quer Baptista Fulgoso, quer Bacabery o vel o224.

O bo do noso Nafresfungantes (malpocado!) morreu esganado ao comer unha

nisca de manteiga fresca na gorxa dun forno quente, segundo a prescrición dos

médicos.

Alí contáronnos, a maiores, que o rei de Cul ant225 derrotara aos sátrapas do rei

Mechlot226 en Bohú e saqueara as fortalezas de Belima227.

Despois pasamos as illas de Lusco e de Fusco228. Tamén as illas de Teleniabín e

Gueneliabín229, ben fermosas e frutíferas en materia de lavativas. Tamén as il as de

220

Sustentado.

221

Canivete para tallar as plumas de ave para a escrita.

222

Arador.

223

Helenismo: "comedor de figos".

224

Autor descoñecido, probabelmente imaxinario.

225

É o nome dunha aldea francesa.

226

En hebreu "enfermidade".

227

En hebreu "nada".

228

O orixinal francés utiliza outros nomes cun xogo parecido.

229

Segundo a Breve Declaración "expresións árabes que significan "maná" e "mel rosado".

54

Enig e Evig, das que procedera anteriormente a naval ada para o landgrave de

Hesse230.

230

Palabras xermánicas que significan sen e máis con. Debido a un cambio na redacción do tratado polo que o landgrave de Hesse se rendera ao emperador Carlos V, aquel pasou varios anos preso ( con prisión) en vez quedar en liberdade ( sen prisión) como se acordara.

55

CAPÍTULO 18

COMO PANTAGRUEL CAPEOU UNHA FORTE TEMPESTADE NO MAR

No outro día atopamos a estribor nove urcas 231 cargadas de frades 232 :

dominicos, xesuítas, capuchinos, eremitas, agostiños, bernardos, celestinos, teatinos,

egnacinos, amadenses, franciscanos, carmelitas, mínimos e outros santos relixiosos

que ían ao concilio de Chesil para peneiraren os artigos de fe contra os novos herexes.

Panurgo, ao velos, entrou en extrema ledicia, como convencido de ter a mel or fortuna

para ese día e mais os consecutivos en longa fileira. E, antes de ter saudado

cortesmente os beatos padres e encomendado a salvación da súa alma ás súas

devotas pregarias e rezos, mandou botar nos seus navíos setenta e oito ducias de

xamóns, caviar a eito, decenas de botargas233 e dous mil fermosos anxelotes polas

almiñas dos defuntos.

Pantagruel mantíñase soturno e melancólico. Frei Xoán dexergouno e

preguntoul e de onde l e viña aquel desacougo non acostumado, cando o piloto,

considerando as reviravoltas do pendón da popa e prevendo unha garruada colosal e

unha nova turboada, ordenounos a todos estarmos alerta, tanto naucheiros,

mariñeiros e grumetes como nosoutros, os viaxeiros. Mandou arriar as velas234, de

mesana e contramesana, fortuna cadrada e maior, cebadeira e de bauprés; fixo calar

os xoanetes das gavias e os trinquetes, baixar o gran artimón, e de todas as vergas

deixar só as enfrechaduras e o cordame.

De súpeto o mar comezou a escachoar e bruar dende o fondo do abismo; as

fortes vagas a bater contra as bandas dos nosos navíos; o mistral -‐acompañado por un

temporal desenfreado, pedrazo fusquenl o, terríbels rodopíos e mortais borrascas-‐ a

asubiar ao traveso das nosas entenas; o ceo a atroar dende o alto, a lostregar,

relampar, chover e sarabiar; o aire a perder a súa transparencia e porse opaco,

tebregoso e escurecido, tanto que non nos chegaba outra luz senón a dos lóstregos,

lampos e esgazaduras das lapreantes nubes; os catéxidos235, tielos, lélapos e présteros

a inflamar todo, ao noso arredor, cos psoloentes236 , árxeos, elicios e outras

exaculacións etéreas; os nosos aspectos237 astrais todos a se dispersar e se perturbar;

os terroríficos tifóns a suspender as montuosas vagas da corrente. Crédeme que nos

semellaba o antigo caos, no que estaban o lume, o aire, o mar e a terra, os elementos

todos, en refractaria confusión.

231

Tipo de navío de transporte.

232

Omitimos os detalles sobre estas ordes, mesmo se algunhas delas son pouco coñecidas. O

Concilio de Chesil (palabra de orixe hebreu que significa "tolo") sería o de Trento.

233

Ovas de peixe seco, sorte de caviar mediterráneo.

234

Este capítulo, igual que os seguintes, está inzado de termos específicos da navegación e de nomes de aparellos e de partes das embarcacións. Rabelais emprega habitualmente a terminoloxía marítima mediterránea (catalano-provenzal e italiana). Dado o elevado número destas palabras, remitimos a lectores e lectoras ás enciclopedias xerais e monografías marítimas

235

Rabelais utiliza aquí cultismos tirados do grego: catéxidos (ventos violentos), tielos (borrascas), lélapos (torbeliños) e présteros (meteoros ardendo)

236

Novos helenismos : psoloentes (lampos), árxeos (raios) e elicios (lóstregos).

237

Posición dos astros entre eles nun momento dado.

56

Panurgo, despois de encher ben os peixes escatófagos238 co contido do seu

estómago, estaba encrequenado na ponte, todo coitado, todo magoado e medio

morto, e púxose a invocar a axuda de todos os santiños e santiñas do ceo, prometeu

confesarse en tempo e lugar, e despois berrou estarrecido, dicindo:

-‐ Mordomo, oi, meu amigo, meu pai, meu tío, tráeme unha pouquiña carne

salgada, que de contadiño imos beber de máis, polo que vexo! Comer pouco e beber

moito vai ser de agora en diante o meu lema. Prouguer a Deus e mais á abenzoada,

digna e sagrada Virxe, que agora, quero dicir neste momento, estivese eu en terra

firme ben ao xeitiño!

Tres ou catro veces felices son os que plantan verzas! Oh, Parcas! Por que non

me fiastes para plantador de verzas? Que pequeno é o número dos que Xúpiter

favoreceu en os destinando a plantar verzas! Porque eles sempre teñen un pé riba da

terra e o outro non está lonxe del. Discuta quen queira sobre a felicidade e o ben

soberano, pero eu declaro arestora benaventurado, polo meu decreto, ao que planta

verzas. E fágoo con máis razón canto que Pirro, ao se atopar en igual perigo que o que

nós estamos e dexergar un porco a carón da ribeira comendo un pouco de orxo

estrado polo chan, o declarou dobremente benaventurado, a saber, porque tiña orxo a

eito e, de por parte, porque estaba en terra.

Ah, para mansión divina e señorial non hai coma o cortel o das vacas! Esta vaga

vainos levar, Deus do Ceo! Meus amigos, un pouquiño de vinagre! Estou suando a fío,

co acoro! Ai! Romperon as vetas, o cabo de proa está en anacos, os anelos das cordas

escachan, a árbore da cesta de vixía mergúl ase no mar, a carena está ao sol e os

calabres romperon case todos! Ai, ai, ai! Onde van as velas das gavias? Cristo me val a,

todo está esmendrel ado! Velaí o noso trinquete a aboiar! Ai! A quen l e han pertencer

os restos estes? Amigos, traede aquí atrás, para me eu amparar, un deses castelos da

proa! Rapaces, a vosa sirga caíu! Ai! Non soltar o timón nin o portante! Sinto renxer a

agulla: partíu? Deus bendito, temos que fincar na cana, non vos preocupar da amarra!

Bu, u, u, u! Por favor, mestre Astrófilo, mirade na calamita da vosa búxola de onde ven

esta turboada! A fe que teño medo abondo! Bu, bu, bu, bu! Acabouse Panurgo! Cago

por min co mal raio do medo que teño! Bu, bu, u, u! Ou, ou, ou, ou! Ah, ah, ah, ah!

Buú, buú, buú! Afogo! Afogo! Morro! Meus amigos, afogo!

238

Que se alimentan de excrementos.

57

CAPÍTULO 19

COMO SE COMPORTARON PANURGO E FREI XOÁN DURANTE A TEMPESTADE

Pantagruel, despois de implorar previamente a axuda do gran Deus Salvador e

de facer oración pública con afervoada devoción, por consel o do piloto, termaba forte

e firmemente do mastro. Frei Xoán puxérase en cós para axudar os naucheiros. Tamén

estaban Epistemón, Ponócrates e os outros. Panurgo seguía co cú riba da ponte,

chorando e laiando. Frei Xoán dexergouno ao pasar polo corredor e díxol e:

-‐ Pardiola, Panurgo cuxiño, Panurgo choromicas, Panurgo berrón, ben mel or

habías facer en nos axudando que chorando aí coma unha vaca, sentado enriba dos

teus collóns coma un macaco!

-‐ Bi, bi, bu, bu, bu! -‐respondeu Panurgo-‐ Frei Xoán, meu amigo, meu padre

bondadoso, afogo, afogo, meu amigo, afogo! Acabouse Panurgo, meu pai espiritual,

meu amigo, acabouse! Desta non me daría salvado o voso bracamarte239! Ai, ai, ai!!

Estamos por riba da nota máis alta, estamos fóra da escala! Bi, bi, bo, bu, bu! Ai! Agora

estamos por baixo da nota máis baixa! Afogo, meu pai, meu tío, meu todo! A auga

éntrame nos zapatos dende o pescozo! Bu, bu, atsch, bu, u, u, u, ai, ai, ai, ai! Afogo! Ai!

Ai! Ai!! U, u, u, u, u! Bi, bi, bu, bu, buuu, buuu, oi, oi, oi, oi! Ai, ai, ai! Agora si que fago

ben o pino, cos pes enriba e a cabeza embaixo! Prouguera a Deus que arestora eu

estivese dentro da urca dos bos e beatos padres concilípetas que atopamos esta

mañán, tan devotos, tan gordos, tan ledos, tan dondos e amistantes! Ui, ui, ui, ui! Ai, i,

i, i! Esta vaga de todos os demos... mea culpa, Deus... quero dicir: esta vaga de Deus

vai afundir o noso barco. Ai! Frei Xoán, meu pai, meu amigo, confesión! Velaquí estou

a xeonllos! Confiteor! A vosa santa bendición!

-‐ Ven, pendurado do demo! -‐dixo Frei Xoán-‐ Ven aquí axudarnos! Por trinta

lexións de demos!... Virá el ou non?

-‐ Non xuremos nesta hora, meu pai, meu amigo! -‐dixo Panurgo-‐ Mañán, tanto

como vós queirades. Ui, ui, ui! Éntranos auga no barco Eu afogo! Ai, i, i, i! Bi, bi, bi, bi!

Bu, bu, bu, bu! Agora estamos no fondo! Ai, ai, ai! Doul e un mil ón de escudos de

renda a quen me poña en terra, todo esforricado e merdento como estou, que nunca

así un home chegou a estar na miña patria de merda. Confiteor! Ai! Unhas palabriñas

de testamento, ou un codicilo polo menos!

-‐ Mil diaños chimpen ao corpo deste cornudo! -‐dixo Frei Xoán-‐ Polos cravos de

Cristo! Poste a falar de testamento cando estamos en perigo e cómpre esforzarnos

máis ca nunca? Ves, ou, demontre? Comitre240, meu bonitiño, fustrigador garimoso,

por aquí! Ximnasta, no esteo de popa! Polos cravos de Cristo, desta vez imos aviados!

Apagóusenos o fanal. Isto vaise para onde todos os millóns de diaños!

-‐ Ai, ai, ai! -‐dixo Panurgo-‐ Ai! Bu, u, u, u, u! A, i, i, i! Era aquí, daquela, onde

tiñamos predestinado morrer? Ui, ui, ui, meus amigos, eu afogo, morro!

Consummatum est. Acabouse Panurgo!

239

Espada.

240

Encargado de dirixir a remada dos galeotes, xostrando nos forzados a chicotazos se fose necesario.

58

-‐ Booof! -‐dixo frei Xoan-‐ Uf, que feo está o choromiqueiro de merda!

Arredemo, tatelote, coidado na popa! Mancácheste? Polos cravos de Cristo, amarra a

unha destas bitas! Aí, o demo me val a! Dal e! Así, rapaz.

-‐ Ah, frei Xoán, -‐dixo Panurgo-‐ meu pai espiritual, meu amigo, non xuremos!

Estades a pecar. Ai, ai, ai, ai! Bibibibú, u, u, u! Afogo, morro, meus amigos! Perdono a

todo o mundo! A Deus in manus! Bú, u, u, u, u! San Miguel de Aure e San Nicolás241,

desta vez e nunca máis! Fágovos aquí a promesa e a Noso Señor, de que se me

axudades nesta, quero dicir se me poñedes en terra fóra deste perigo, heivos construír

unha bonita capeliña grandeira ou dúas

Entre Montsaureau e Candes

e nela non han pacer

vacas pequenas nin grandes242

-‐ Ai, ai, ai! Entráronme na boca máis de dezaoito selas ou dúas243. Bou, bou,

bou, bou, que amarga e salgada!

-‐ Vál ame o sangue, a carne, o ventre e a testa! -‐dixo frei Xoán-‐ Se te sinto

chiar aínda, cornudo do diaño, fágoche dar máis voltas ca un lobo de mar. Polos

cravos de Cristo, non sei como non te botamos á auga, aínda! Espalder, compañeiriño,

así, meu amigo! Aguantade, aí enriba! De certo que estamos ben alustrados e ben

atroados. Paréceme que todos os diaños se desencadearon hoxe ou que Proserpina

está de parto. Todos os demos están a bailar coa música dos axóuxeres244.

241

En Aure, na rexión dos Pirineos tiña San Miguel unha capela, e San Nicolás outra en Montsoreau, por terras de Rabelais.

242

As poboacións de Candes e Montsoreau son limítrofes. Tomando ao pé da letra este refrán (que no orixinal francés asegura " non pacerá vaca nin cuxo" ) están tan pegadas que non habería sitio para construír a capela que Panurgo promete.

243

Panurgo repite o ou dúas da capela, remarcando o efecto humorístico.

244

Igual que se fose un desfile de demos ou diablerie como o que aparece no capítulo XIII.

59

CAPÍTULO 20

COMO OS NAUCHEIROS ABANDONAN O NAVÍO NO FORTE DA TEMPESTADE

-‐ Ah! -‐dixo Panurgo-‐ Estades a pecar, frei Xoán, meu antigo amigo! E

chámovos antigo porque presente non o temos nin eu nin vós. Dóeme ter que volo

dicir. Porque penso que xurar así faivos moito ben á paxarela, como a un que fende

leña fail e moito alivio o que a cada golpe berra a carón del "Ahán!" e como a un que

xoga aos birlos l e alivia extraordinariamente, cando non lanzou a bola dereita, se

alguén enxeñoso a carón del se debruza e canga a medias a testa e o corpo cara ao

lado para o cal a bola, se fose ben lanzada, daría batido contra os birlos. Pero vós

pecades, meu doce amigo. E mais se arestora comeramos algunha caste de cabirtos

estariamos protexidos desta treboada? Teño lido que no mar, no momento da

tempestade, nunca tiñan medo e sempre estaban seguros os ministros dos deuses

cabiros tan celebrados por Orfeo, Apolonio, Ferécides, Estrabón, Pausanias e

Herodoto.

-‐ Tresvaría, o pobre diaño -‐dixo frei Xoán-‐ Mil eiros, mil óns e centos de mil óns

de diaños leven ao cornudo cornado do diaño! Axúdanos aquí, ou, tigre245! El ven ou

como é? Aquí, a babor! Pola Santa Cabeza chea de reliquias! Que epístola do lobo

andas a moumear entre dentes246? Este demo de mariño tolo é causa da tempestade e

mais é o único que non axuda á tripulación. Pardiola, se vou eu aí, heivos mazar coma

un diaño tempestativo! Aquí, grumete, bonitiño, suxeita forte en canto que eu fago un

nó grego. Que mariñeiriño máis bo! Deus quixera que foses abade de Talemouze247, e

o que arestora o é fose gardián en Croulay248! Ponócrates, meu irmán, aí vaste

mancar! Epistemón, coidado coa celosía, eu vin caír un raio nela!

-‐ Iza!

-‐ Ben falado Iza, iza, iza! A barca, veña! Iza! Polos cravos de Cristo, o que é iso!

O testeiro partiu en anacos. Troade, diaños, botade peidos, arrotos e cagal óns! Merda

para a vaga! Polos cravos de Cristo, estivo a piques de me levar baixo a corrente! Coido

que todos os mil óns de diaños se reuniron aquí en capítulo provincial ou ou están a

pelexar pola elección de novo rector.

-‐ Babor!

-‐ Ben falado.Coidado co cadernal! Ei, grumete, polo diaño! Ai!

-‐ Bibibibú, bu, bu, bu -‐dixo Panurgo-‐ bu, bu, bi, bi, bi, bu,u. Afogo! Non vexo

ceo nin terra. Ai, ai, ai, ai! Dos catro elementos non nos queda aquí senón lume e auga.

Bubububú, bu, u! Prouguéral e á digna virtude divina que arestora estivese eu no

horto de Seuil y249, ou en casa de Inocente, o pasteleiro, diante da adega pintada, en

Chinón, so pena de me poñer en chaleque para cocer os pasteliños! Noso homiño

saberiades me botar en terra? Dis que vós sabedes tanta cousa boa! Douvos todo o

señorío de Caldococido e a miña grande caracoleira se pola vosa industria atopo un día

245

Naturalmente, se vai dirixida a Panurgo é unha denominación irónica.

246

No orixinal caracterízase ese moumeo como oración do simio porque os macacos parecen rezar ao moveren a boca como se tremelicara. Nós empregamos unha expresión baseada no recitado tradicional galego A epístola do lobo.

247

Cruce de Talemont, nome dunha abadía da Turena, con talmouse, nome dun doce.

248

Mosteiro franciscano perto de Chinón.

249

O mosteiro no que estaba frei Xoán (V. capítulo 27 de Gargantúa).

60

terra firme250. Ai ,ai, ai! Afogo! Arré, queridos amigos, se non podemos dirixirnos a bo

porto, poñámonos ao abeiro, non sei onde! Botade as áncoras todas. Saiamos do

perigo, por favor. Benquerido noso, suplícovos, botade o escandal o e os chumbos!

Que saibamos a profundidade. Benquerido noso, meu amigo, botade a sonda, por

Noso Señor! Que saibamos se poderíamos beber aquí de pé, sen baixarmos. A min

parécemo.

-‐ Ei, relinga! -‐berrou o piloto-‐ Relinga! A man no estrinque. Amarra a relinga!

Riza, relinga, coidado coa vela! Ei, amura! Amura abaixo! Ei, relinga! Picando sobre a

vaga! Desmonta a cana! Capea!

-‐ Chegamos a esa situación? -‐dixo Pantagruel-‐ O bon Deus salvador nos axude!

-‐ Ei, capea! -‐exclamou Jamet Brayer, piloto maior-‐ Capea! Cada quen que

pense na súa alma e se poña a rezar, sen esperar axuda non sendo un milagre do ceo!

-‐ Fagamos algunha promesa solemne e piadosa -‐dixo Panurgo-‐ Ai, ai, ai, ai! Bu,

bu, bibibú, u, u, u! Ai, ai, ai! Mandemos un peregrino!251 Veña, iso, que cada quen tire

da bulsa os seus cartiños!

-‐ Ei, de acá, por todos os diaños! -‐dixo frei Xoán-‐ A estribor! Capea, Cristo

bendito! Ei, desmonta a cana! Capea! Capea! Ei, bebamos! Digo do mel or e máis

dixestivo. Ouvide, aí enriba! Mordomo, comparecede e mostrade! Isto vaise tamén

con todos os mil óns de demos! Ei, paxe, traéme o meu estimulante (así lle chamaba el

ao seu breviario252). Tira, meu amigo, así! Polos cravos de Cristo, velaí sarabiar e

lostregar ben, de certo! Aguantade ben, ai enriba, facede o favor! Cando habemos ter

a festa de todos os santos? Porque coido que hoxe é a infesta253 festa de todos os

millóns de diaños.

-‐ Malpocado! -‐dixo Panurgo-‐ Frei Xoán estase condenando con seguridade.

Que bo amigo perdo eu! Ai, ai, ai, agora a cousa está peor ca nunca! Imos de Escila

para Caribdis 254 , oi, meus amigos, eu afogo! Confiteor 255 ! Unha palabriña de

testamento, frei Xoán, meu pai! Señor extractor 256 , meu amigo, meu Acates!

Xenómano, meu todo! Malpocado, eu afogo! Dúas palabras de testamento. Veña,

aquí, enriba desta colchoneta!

250

Pantagruel, en recompensa pola súa amizade e axuda, fixera a Panurgo casteleiro de Caldococido (V. Pantagruel, capítulo 32), que lle producía unha importante renda en caracois ( Terceiro Libro, cap. 2).

251

Rabelais, como Erasmo, critica as peregrinacións ás que chama "odiosas e inútiles viaxes"

( Gargantúa, capítulo 46). Aquí a súa ironía medra, pois non só se trata dunha promesa producida polo medo e non pola fe, senón de lle pagar a alguén para que peregrine no seu lugar.

252

Como xa dixemos en nota ao Gargantúa (Vid. nota do capítulo 41), hai que entender que o breviario de frei Xoán era unha botella en forma de libro.

253

Latinismo: "hostil, contraria".

254

A locución, baseada na mitoloxía grega, significa "escapar dun perigo para caír noutro peor".

255

A oración de arrepentemento.

256

Os dous primeiros libros ( Gargantúa e Pantagruel) asináraos Rabelais co seudónimo de Alcofribas Nasier (anagrama do seu verdadeiro nome), presentado como "extractor de quintaesencia".

61

CAPÍTULO 21

CONTINUACIÓN DA TEMPESTADE E BREVE DISCURSO SOBRE

TESTAMENTOS FEITOS NO MAR

-‐ Facer testamento -‐dixo Epistemón-‐ agora que cómpre esforzarnos e

axudarmos á nosa tripulación so pena de naufragarmos, paréceme unha acción tan

inoportuna e mal a propósito como a dos gardas de corpo e mariolas de César257 ao

entraren na Galia, que se divertían en facer testamentos e codicilos, se laiaban da súa

fortuna e choraban a ausencia das súas mul eres e amigos romanos, cando por

necesidade l es compría correr ás armas e esforzarse contra Ariovisto, seu inimigo. É

unha parvada semel ante á do carreteiro a quen l e emborcara o carro por causa do

restrobal o e imploraba de xeonl os a axuda de Hércules sen aguil oar os bois nin botar

a man para erguer as rodas. De que vos ha servir facer testamento aquí? Porque: ou

damos escapado deste perigo ou afogamos todos. Se escapamos, non vos ha servir de

nada; os testamentos non son válidos nin autorizados se non é por morte dos

testadores. E se afogamos non vai tamén el afogar coma nós? Quen o ha levar aos

executores?

-‐ Algunha xenerosa vaga hao levar á beira como fixo con Ulises -‐respondeu

Panurgo-‐ e algunha fil a de rei, brincando ao sereno, hao atopar, e logo hao facer

executar perfectamente e hame facer erixir cabo da ribeira un magnífico cenotafio,

como l e fixo Dido ao seu marido Siqueo, Eneas a Deifobo na ribeira de Troia cabo de

Roete, Andrómaca a Héitor na cidade de Butrot, Aristóteles a Hermias e mais a

Eubulo, os atenienses ao poeta Eurípides, os romanos a Druso na Xermania e a

Alexandro Severo -‐seu emperador-‐ na Galia, Arxenteiro a Calescro, Xenócrito a

Lisídices, Timares ao seu fil o Teleutagores, Eupolis e Aristódica a seu fil o Teótimo,

Onestes a Timocles, Calímaco a Sópolis (fil o de Dióclides), Catulo a seu irmán, Estacio

a seu pai e Xermán de Brie a Hervé, o naucheiro bretón258.

-‐ Seica soñas? -‐díxol e frei Xoán-‐ Axuda aquí, por cincocentos mil mil óns de

carretadas de diaños! Axuda! Inda che veña o chancro ao bigote con tres varas de

bochas para che facer un calzón e unha bragueta nova! Encal ou a nosa nave? Polos

cravos de Cristo como a imos remolcar? Velaquí reunidos todos os diaños de cachóns

do mar! Se damos escapado, que todos os demos me leven!

Entón sentiuse unha piadosa exclamación de Pantagruel, que dicía en voz alta:

-‐Señor, sálvanos, que perecemos! Fágase porén a túa santa vontade, e non

aconteza segundo os nosos desexos!259

-‐ Deus e mais a Virxe bendita nos amparen! -‐dixo Panurgo-‐ Oi, ei, afogo!

Bibibibú, bi, bi, bu, bu! In manus. Santo Deus, envíame algún golfiño para me eu salvar

257

No século XVI, Xulio César tiña sona de homosexual, como recolle Brantôme no seu libro As damas galantes, escrito algún tempo despois do Cuarto Libro. O historiador latino Suetonio afirmara que na súa época César tiña "a máis triste reputación de sodomía e de adulterio" e era "o marido de todas as mulleres e a muller de todos os maridos".

258

Os exemplos da Antigüidade están tomados de diversos autores gregos e latinos. Germain de Brie foi un teólogo amigo de Erasmo que escribiu un poema no que louvaba a acción de Hervé de Primauguet (ou de Porzmoguer), navegante bretón que en 1512 preferíu afundirse co seu barco en chamas antes de se render aos ingleses.

259

Reprodución de frases do Evanxeo.

62

á terra coma un xeitoso Arionciño. Hei tocar moi ben a harpa, se é que non está

desmontada.

-‐ Lévenme os diaños todos... -‐exclamou frei Xoán.

-‐ Deus nos ampare! -‐dicía Panurgo entre dentes.

-‐ ...se baixo aí, heiche amostrar de xeito evidente que os teus col óns penden

no cú dun cuxo cornudo, cornado, encornado! Ñan, ñan, ñan! Ven axudarmos aquí,

cuxo choromicón, por trinta mil óns de diaños que che salten ao corpo! Ves, ou, cuxo

mariño? Pof, que feo é, o choromico!

-‐ Sempre repetides o mesmo!

-‐ Veña, meu ledo estimulante, voute debul ar a contrapelo!:

Beatus vir qui non abi t260.

Sei todo isto de chapatoria. Vexamos a lectura do señor San Nicolás261:

Horrida tempestas montem turbavit acutum262

" Tempestade" foi un grande xostrador de escolares no colexio de Montaigu. Se

os profesores se condean por xostraren os pobres rapaciños, inocentes escolares,

estou certo de que el se encontra na roda de Ixión xostrando o can rabón que a move,

e se por xostraren rapaces inocentes aqueles se salvan, débese atopar por riba dos...

260

Efectivamente, Frei Xoán toma a contrapelo a primeira parte dun salmo que di : " Benaventurado o home que non marchou ... á xuntanza dos sen-Deus senón que día e noite fai cantar na súa cabeza a Lei de Deus".

261

No Breviario (na data do 6 de decembro) figura como San Nicolá, camiño de Palestina, calmou unha tempestade moi perigosa, salvando así aos seus compañeiros.

262

" Unha horríbel tempestade turbou Montaigu", verso dun poema paródico dos escolares do colexio de Montaigu, colexio criticado xa por Rabelais no capítulo 37 de Gargantúa. Pierre Tempeste (“Tempestade”) foi director del, e o seu comportamento foi brutal cos alumnos.

63

CAPÍTULO 22

FIN DA TEMPESTADE

-‐ Terra! Terra! -‐exclamou Pantagruel-‐ Vexo terra! Rapaces, ovel iñas

medoñentas, non estamos lonxe dun porto! Vexo o ceo, pola banda da estrela do

Norte, que comeza a desanubiar! Coidado co siroco!

-‐ Ánimo, rapaces -‐dixo o piloto-‐ a corrente foi a menos! Ao trinquete da gabia!

Iza, iza! Aos xoanetes de contramesana! Iza, iza! O cablel ao guindastre! Vira, vira,

vira! A man no estrinque! Iza, iza, iza! Planta a cana! Terma ben da boza! Aparel a as

drizas! Aparel a as escotas! Aparel a as bolinas! Amura a babor! Barra a sotavento!

Porta a escota de estribor, fil o de puta!

-‐ Estarás contente, home de ben -‐díxol e frei Xoán ao mariñeiro-‐ de sentires

noticias de túa nai.

-‐ Ven de barlovento! A vela chea! A toda cana!

-‐ Está a toda -‐respondían os mariñeiros.

-‐ Corta xa! Proa cara á embocadura! Os ol ais, vamos! Drizar boneta Iza, iza!

-‐ Ben dito e ben pensado -‐dixo Frei Xoán-‐ Veña, veña, veña, rapaces, axiña!

Ben! Iza, iza!

-‐ A estribor!

-‐ Ben dito e ben pensado. Paréceme que a tormenta vai cedendo e que vai

rematar logo. Polo tanto, Deus sexa louvado! Os nosos diaños empezan a liscar de

aquí. -‐ Arría!

-‐ Ben e sabiamente falado. Arría, arría! Aquí, pardiola, Ponócrates, godal ento!

Non ha facer senón fil os machos, o baldreu! Eustenes, bo mozo, ao trinquete de proa!

-‐ Iza, iza!

-‐ Ben dito. Iza, pardiola, iza!

-‐ Hoxe non teño medo ningún

porque o día é especial:

Nadal, Nadal!263

-‐ Este canto de acompañamento non deixa de vir a conto-‐ dixo Epistemón-‐ e

gústame porque o día é especial.

-‐ Iza, iza, ben!

-‐ Ou! -‐exclamou Epistemón-‐ Esperade un pouquiño que estou vendo alá pola

dereita a Castor264.

-‐ Bi, bi, bu, bu, bu! -‐dixo Panurgo-‐ Inda non sei se será a bandal eira de Helena.

-‐ É realmente Mixarcaievas -‐respondeu Epistemón-‐ se prefires a denominación

dos arxivos265.Ei, ei, vexo terra, vexo porto, vexo moita xente no ancoradoiro! Vexo

lume enriba dun obelisco-‐faro.

263

Ao parecer, a frase en cursiva era o retrouso dun canto de Nadal do Poitou.

264

Castor e Pólux eran as denominacións antigas para os fogos de Santelmo e San Nicolás que se poden observar nas vergas e mastros dos navíos debido á electricidade atmosférica. Interpretábanse como bos agoiros, mais se aparecía un terceiro fogo era o de Helena, a irmá daqueles, e era un mal agoiro pois anunciaba naufraxio ou morte.

265

Segundo Plutarco, esta (" o bastardo que guía coa súa luz aos mariñeiros" ) era a denominación que os gregos lle daban a Castor.

64

-‐ Ei, ei! -‐ dixo o piloto-‐ Esquiva a punta e os baixos!

-‐ Esquivados! -‐responderon os mariñeiros.

-‐ Imos navegando -‐dixo o piloto-‐ E as outras da flota tamén. Hai que mol alo.

-‐ San Xoán me val a! -‐dixo Panurgo-‐ Aí falaches! Que palabra tan bonita!

-‐ Ña, ña ña! -‐dixo frei Xoán-‐ Se dás lambido unha pinga, que me lamba a min o

diaño! Oiches, caral án do diaño? Tomade, benquerido amigo, enchede un pichel co

mel oriño. Ou, Ximnasta, trae as cántaras e mais esa animalada de pastel encarnado

ou carnoso, eme o mesmo! Coidado non ires de fociños.

-‐ Ánimo! -‐exclamou Pantagruel-‐ Ánimo, rapaces! E sexamos amabeis. Mirade

aí, á beira da nosa nave, dous faluchos, tres bateas, cinco esquifes, oito pinazas, catro

góndolas e seis fragatas enviados en socorro noso polas boas xentes desta il a veciña.

Mais quen é ese Ucalegón266 de aí embaixo que tanto berra e se desconforta? Non

termaba eu da árbore coas mans en toda seguranza, manténdoa máis dereitiña do

que a sosterían douscentos calabres?

-‐ É o pobre diaño de Panurgo -‐dixo frei Xoán-‐ Ten febre polo engulo. Cando

está bébedo ponse a tremer de medo.

-‐ Se tivo medo durante este horríbel temporal e esta perigosa treboada -‐dixo

Pantagruel-‐ non vou eu por esa razón estimalo nin un peliño menos, con tal que no

resto se esforzase. Porque, do mesmo xeito que estar temeroso en todo combate é

indicio de corazón groseiro e covarde (era o que l e acontecía a Agamenón e por ese

motivo Aquiles l e dicía nos seus reproches, como ignominia, que tiña ol os de can e

corazón de cervo267), tamén non ter temor ningún cando o caso é dun risco evidente é

signo de pouco ou ningún siso. Orabén, se nesta vida hai cousa máis de temer, fóra

ofender a Deus, non quero eu dicir que sexa a morte. Non quero entrar na polémica de

Sócrates e os académicos: se a morte non é en por ela má, se a morte non é en por ela

de temer. Eu afirmo que, ou esta morte por naufraxio é de temer, ou non existe cousa

ningunha que o sexa. Porque, como sentencia Homero, cousa árdua, arrepiante e

contranatura é perecer no mar268. En efecto, Eneas, no medio da tempestade que

sorprendeu o convoi dos seus navíos perto de Sicilia, laiábase de non ter morto pola

man do forte Diomedes e dicía que eran tres ou catro veces afortunados aqueles que

morreran na conflagración de Troia269. Aquí non morreu ninguén. Deus salvador sexa

louvado eternamente! Mais de certo que temos a casa en gran desorde. Ben, teremos

que reparar todo o que rompeu. Coidado non irmos contra a costa

266

En grego " o que non axuda" , nome dun troiano citado por Homero na Iliada.

267

Nova alusión á Iliada.

268

Desta vez a alusión é á Odisea.

269

E, agora, alusión á Eneida.

65

CAPÍTULO 23

COMO, REMATADA A TEMPESTADE, PANURGO FAI QUE É BO COMPAÑEIRO

-‐ Ei, ei! -‐exclamou Panurgo-‐ Todo vai ben. Deixádeme ser o primeiro en baixar,

pídovolo por favor. Teño un gran desexo de me ocupar un pouco dos meus asuntos.

Axúdovos algo máis, aí? Botade acá ese cabo, que xa o eu enrosco. Teño valentía

abondo, eu. Medo ben pouco. Botade iso, meu amigo. Non, non, nin chisca de temor.

Certo é que esa vaga decimante que varreu de proa a popa me alterou un pouquiño a

arteria. -‐ Vela abaixo!

-‐ Ben falado! Como? Vós non facedes nada, frei Xoán? É este o momento de

beber? Que sabemos nós se o fámulo de San Martiño270 non está a nos amasar outra

tormenta? Vouvos axudar algo máis por esa banda? Arré Pésame ben -‐pero xa é tarde-‐

non ter seguido a doutrina dos bos filósofos que din que pasear á beira do mar e

navegar á beira da costa é cousa moi segura e deliciosa, tanto como ir camiñando

cando un leva o cabalo pola brida. Ah, Ah, Ah, por Deus, todo vai ben! Axúdovos algo

máis, aí? Botade para acá, que o fago eu, léveme o demo senón.

Epistemón tiña a palma dunha man toda esfolada e ensanguentada por ter

aguantado dun dos calabres no medio daquela grande violencia, e, en ouvindo o

discurso de Pantagruel, dixo:

-‐ Podedes crer, señor, que eu non tiven menos medo e terror que Panurgo.

Pero, o que! Non me safei de ir en axuda. Considero que se morrer é unha necesidade

fatal e inevitábel (como de certo é), a hora e e a maneira de morrer dependen da santa

vontade de Deus. Por tanto, cómpre implorar, invocar, pregar, requerir e suplicar a el

sen cesar. Mais non podemos facer diso o punto final. Cómpre tamén esforzármonos

nós, pola nosa parte, e, como di o santo enviado271, sermos cooperadores con el. Vós

sabedes o que dixo o cónsul Caio Flaminio cando pola astucia de Aníbal se viu

encerrado a rente do lago de Perusia chamado Trasimeno. "Rapaces, -‐díxolles el aos

seus soldados-‐ cómpre que non esperedes saír daquí grazas ás promesas e

imploracións aos deuses. Cómpre evadírmonos a poder de esforzo e virtude, e a forza

de espada abrírmonos camiño polo medio dos inimigos". Igualmente, en Salustio, di

Marco Porcio Catón que a axuda dos deuses non se impetra con promesas ociosas e

con laios propios de mul eres. Vixiando, trabal ando e esforzándose, todas as cousas

acontecen segundo o desexado e chegan a bo porto. Se perante a necesidade e o

perigo o home se mostra neglixente, desvirilizado e preguiceiro, en van implora os

deuses, pois eles están irritados e indignados.

-‐ Que o demo me leve -‐dixo frei Xoán-‐ ....

-‐ Case me levou a min -‐dixo Panurgo.

-‐ ...se o horto de Seuil y non quedaba todo destruído e vendimado se eu non

fago senón cantar Contra hostium insidias (materia de breviario) -‐como facían os

270

O demo seguía a san Martiño, como se fose seu criado, para tentar de facer mal despois de que aquel lle fixera ben á xente.

271

San Paulo.

66

outros diaños de frades-‐ sen defender a viña a golpes de varal da cruz contra os

rapiñeiros de Lerné272.

-‐ Voga, rapaz! -‐dixo Panurgo-‐ Todo vai ben. Frei Xoán non fai nadiña. Agora

chámase frei Xoán Lacazán e mira como eu estou a trabal ar e a suar axudando a este

bon home. Ei, mariñeiro-‐xefe, benquerido amigo! (E perdón pola pregunta, que non

vos quero molestar) De que espesor son as táboas desta nave?

-‐ Teñen ben dous dedos cumpridos, -‐dixo o piloto-‐ non teñades medo.

-‐ Polos cravos de Cristo! -‐dixo Panurgo-‐ Daquela estamos de contino a dous

dedos da morte. Seica este é un dos nove gozos do matrimonio273? Ah, noso amigo

benquerido, facedes ben en medirdes a ameaza por varas de medo! O que son eu, non

teño chisca de medo, chámome Guil erme sen medo274! Valentía, si, e ben dela. Non

digo valentía de ovel a senón valentía de lobo, sangue frío de criminal. E non teño

medo de nada, non sendo dos perigos.275

272

Alusión ao capítulo 27 do "primeiro libro" ( Gargantúa).

273

Unha obra satírica da Idade Media, Os quince gozos do matrimonio -título que parodiaba Os quince gozos (ou Os nove gozos) de Nosa Señora- ironizaba sobre a vida matrimonial, presentándoa como chea de perigos e de torturas para o home.

274

Seguramente alusión a Guillerme de Orange, heroe dunha canción de xesta.

275

Frase que no Monólogo do Arqueiro Franco de Bagnolet, do século XV, pronuncia o protagonista, un arqueiro fanfarrón que deixa translucir a cada paso o seu medo, como nesta frase que se fixo proverbial.

67

CAPÍTULO 24

COMO FREI XOÁN DECLARA QUE PANURGO TIVO MEDO SEN MOTIVO DURANTE

A TORMENTA

-‐ Bo día, señores! -‐dixo Panurgo-‐ Bo día a todos! Estades todos ben? Grazas a

Deus! E vós? Ben chegados sexades! Baixemos. Ei, espalderes, botade a pontel a!

Achega esa gamela! Axúdovos algo máis, aí? Teño unha fame de lobo de botar man e

trabal ar como catro bois. De certo que este é un bo sitio e a xente é ben boa. Rapaces

necesitades máis axuda miña? Non vos preocupar da suor do meu corpo, vál ame

Deus! Adán -‐quer dicir, o home-‐ naceu para laborar e trabal ar igual que o paxaro para

voar. Entendedes? Noso Señor quere que comamos o pan coa suor dos nosos corpos

e non sen facermos nada, coma ese pingal o de frade que aí vedes, frei Xoán, que bebe

e morre co medo. Velaquí o bo tempo. Arestora recoñezo o verdadeira e ben fundada

en razón que é a resposta de Anacarsis, o nobre filósofo, cando, preguntado que navío

l e parecía máis seguro, respondeu: "O que estea no porto".

-‐ Mel or aínda -‐dixo Pantagruel-‐ Cando, interrogado sobre cal era máis grande,

se o número dos mortos ou o dos vivos, preguntou el: "E en cal contades os que

navegan polo mar?", significando sutilmente que os que navegan polo mar están tan

perto do contino perigo de morte que viven morrendo e morren vivindo. Así Porcio

Catón dicía arrepentirse só de tres cousas, a saber: se algunha vez revelara un segredo

a unha mul er, se algunha vez pasara ocioso unha xornada, e se por mar viaxara a un

lugar outramente accesíbel por terra.

-‐ Polo digno hábito que eu levo! -‐díxol e frei Xoán a Panurgo-‐ Meu amigo

caral án, durante a tempestade ti tiveches medo sen motivo e sen razón. Porque o teu

destino fatal non é pereceres na auga. Seguramente ti has ser pendurado no aire, ben

alto, ou queimado viviño coma un Padre. Señor queredes un bo gabán contra a

chuvia? Deixádeme eses manteos de lobo e de teixugo. Mandái esfolar a Panurgo e

cubrídevos coa súa pel. Non vos acheguedes ao lume nin pasedes por diante das

fraguas dos ferreiros, Deus me val a! Nun momento habiadela ver reducida a cinza.

Mais á chuvia expondevos tanto como queirades, e mais á neve e á sarabia. E mesmo,

vál ame Deus!, mergul ádevos dentro do máis profundo da auga, que emporiso nunca

habedes estar mol ado. Facede con ela botas para o inverno e endexamais han col er

auga. Facede nasas para l es aprender aos mociños a nadar e han aprender sen perigo.

-‐ Daquela -‐dixo Pantagruel-‐ a súa pel viría sendo coma a herba chamada

Cabelo de Venus, que nunca está mol ada nin húmeda senón sempre seca, mesmo

que estivese no profundo da auga tanto tempo como vós quixerades; por iso é que l e

chaman " adiantum"276.

-‐ Panurgo, meu amigo, -‐dixo frei Xoán-‐ non teñas nunca medo da auga, por

favor: a túa vida ha ser rematada por elemento contrario.

-‐ E mais si -‐respondeu Panurgo-‐ Pero os cociñeiros dos diaños por veces andan

soñando e erran no seu oficio, e poñen en moitas ocasións a ferver o que se destinaba

a asar. Igual que na cociña de aquí os cociñeiros xefes lardean en moitas ocasións

perdices, pombos e pombas bravas coa intención verosímil de os poñer a asar, e mais

acontece que poñen a ferver, as perdices con verzas, os pombos con porros, e as

276

Adjanthos en grego "que non se molla"

68

pombas bravas con nabos. Escoitade, meus amigos, prometo diante desta nobre

compaña que a capela prometida ao señor San Nicolá entre Candes e Montsoreau ha

ser unha capela de auga de rosa

e nela non ha pacer ningunha vaca

porque eu heina botar ao fondo da auga277

-‐ Velaí un home de palabra! -‐dixo Eustenes-‐ De palabra e media! Cúmprese ben

o proverbio lombardo:

Passato el pericolo, gabato el santo278

277

A capela que Panurgo prometera edificar (V. nota 242) resulta non ser senón unha capela ou capacete de alambique para destilar, cambio que, unha vez salvado do perigo, el tenta xustificar co exemplo dos cociñeiros.

278

"Pasado o perigo, enganado o santo", refrán que lembra o noso " Pasou o día, pasou a romaría" .

69

CAPÍTULO 25

COMO DESPOIS DA TEMPESTADE PANTAGRUEL BAIXOU ÁS ILLAS DOS

MACREÓNS

No instante baixamos ao porto dunha illa que se chamaba illa dos macreóns279.

A boa xente do lugar fíxonos os honores. Un vel o macrobio 280 (así

denominaban eles o seu concel eiro maior) quixo levar a Pantagruel á casa común da

vila para repousar a vontade e tomar a refección. Pero el non quixo marchar do peirao

ata que toda a súa xente non estivese en terra. Despois de os ter recoñecido, mandou

que todos mudasen de roupa e que pousasen polo chan as vitual as todas que había

nas naves para que todos os remeiros puidesen comer a fartar. O que se fixo de

inmediato. E Deus sabe o que tal se bebeu e a festa rachada que houbo. Todos os

moradores do lugar aportaban víveres en abundancia. Os pantagruelistas dábanl es

aínda máis. Certo é que as súas provisións estaban algo estragadas pola precedente

tempestade. Rematado o xantar, Pantagruel rogoul es a todos que se aviaran e se

puxesen ao trabal o de reparar os danos. O que axiña fixeron ledamente. A reparación

foilles doada porque todos os moradores da il a eran carpinteiros e artesáns tal e como

vedes no estaleiro de Venecia, e a il a grande só estaba habitada en tres portos e dez

parroquias, sendo o resto bosque de altas árbores, e tan deserto como a foresta das

Ardenas.

A instancia nosa, o vello macrobio mostrou o que a il a tiña de admirar e de

importante. E pola foresta umbrosa e deserta descubríu varios vel os templos en

ruínas, varios obeliscos, pirámides, monumentos e sepulcros antigos, con inscripcións

e epitafios diversos, uns en letras xeroglíficas, outros en linguaxe xónica, outros en

lingua arábica, agarena, eslavónica e outras. Epistemón tomou copia delas

coidadosamente. Entrementres, díxol e Panurgo a frei Xoán:

-‐ Esta é a illa dos macreóns. Macreón, en grego, significa vedraño, home que

ten moitos anos.

-‐ E que queres que l e eu faga? -‐dixo frei Xoán-‐ Queres que o desfaga? Eu non

estaba no país cando o bautizaron así.

-‐ A propósito -‐respondeu Panurgo-‐ coido que o nome de merca-‐dons procede

de aí, porque é ás vel as a quen se l es mercan os dons das novas facendo de alcaiotas;

as mozas o que fan é darlle ao cú. Polo tanto, habería que pensar que esta fose a il a

Merca-‐dons281, modelo e prototipo da que está en París. Vamos pescar ostras na súa

cuncha.

279

Segundo a Breve Declaración "xentes que viven longamente". O nome está formado sobre o grego.

280

Segundo a Breve Declaración "home de longa vida". A palabra tamén está formada sobre o grego.

281

O xogo de palabras que Rabelais utiliza no orixinal é entre macreón e maquerelle ("alcaiota").

Non se ve moi ben por que esa "Illa das Alcaiotas" podería ser o modelo "da que está en París". Esta é a Île des Cygnes ("Illa dos cisnes"), chamada antigamente Île Maquerelle, que se atopa no Sena, hoxe limitada polas pontes de Passy e de Grenelle, e nela atópase a réplica, en tamaño pequeno, da estatua da Liberdade que o pobo de París regalou ao de Nova-Iorque. Os especialistas en historia parisiense explican que a denominación de Maquerelle se debe a unha alteración que o pobo de París fixo da denominación primitiva ( Île du Mât ou de Querelle, ou ben Île de mâle-querelle). Panurgo fai outra insinuación malévola das súas.

70

O vel o macrobio, en linguaxe xónica, preguntábal e a Pantagruel como e

mediante que industria e labor dera chegado ao seu porto aquel día, no que houbera

tais turbóns no aire e tan horrorosa tempestade no mar. Pantagruel respondeul e que

o alto Salvador tivera en consideración a sinxeleza e o sincero afecto da súa xente, que

non viaxaba por gaño nin trafego de mercadoría. Unha única causa os metera ao mar,

a saber, o fervente desexo de ver, aprender, coñecer, visitar o oráculo de Bacbuc e

teren a resposta da Botel a sobre algunhas dificultades propostas por algún dos

acompañantes. Con todo, non fora sen unha grande aflición e evidente perigo de

naufraxio. Despois preguntoul e cal l e parecía a causa desa espantosa treboada e se

os mares adxacentes a esta il a estaban tan suxeitos á tempestade como no mar

Océano están a marola de Saint Mathieu 282 e mais Maumusson 283 e, no mar

Mediterráneo o golfo de Adalia284, Montargentan285, Piombino286, o cabo Malia287 en

Laconia, o estreito de Xibraltar, a foz de Mesina e outros.

282

Na Bretaña.

283

No litoral atlántico francés, entre a costa de Royan e a illa de Oléron.

284

Na Asia Menor.

285

Porto di Telamone, na Toscana.

286

Fronte á illa de Elba.

287

No Peloponeso.

71

CAPÍTULO 26

COMO O BON MACROBIO LLE NARRA A PANTAGRUEL A PERMANENCIA E A

PARTIDA DOS HEROES

Entón respondeu o bon macrobio:

-‐ Amigos estranxeiros, esta é unha das il as Espóradas -‐non das vosas

Espóradas que están no mar Carpacio288 senón das Espóradas do Océano289-‐ algún día

rica, frecuentada, opulenta, comerciante, populosa e suxeita ao dominador de

Bretaña290, e hoxe, polo lapso do tempo e a declinación do mundo, pobre e deserta

como vedes.

Nesta escura foresta que vedes, de máis de setenta e oito mil parasangas291 de

longo e amplo, está a morada dos dáimons e dos heroes292, que se foron facendo

vel os, e cremos que -‐dado que xa non loce agora o cometa que se nos apareceu

durante os tres días anteriores enteiros-‐ debeu morrer algún deles, e co seu

falecemento se excitou esa horríbel tempestade que padecestes. Porque, en vivindo

eles, todo ben abonda neste lugar e as outras il as veciñas, e no mar hai bonanza e

serenidade continua. Mais cando un deles falece, de ordinario nós sentimos pola

foresta grandes e conmoventes laios, e vemos en terra pestes, derramos e desgrazas,

no aire turbóns e tebras, e no mar tempestade e treboada.

-‐ Ten sentido o que dicides -‐respondeu Pantagruel-‐ Porque, igual que a

antorcha ou a candea, durante todo o tempo que está viva e arde, reloce nos

asistentes, alumea todo de arredor, deleita a todos e a todos l es ofrece o seu servizo

e a súa claridade sen facer mal nin desagradar a ninguén, no instante en que se

extingue, co seu fume e cheiro torna o aire infecto, prexudica aos asistentes e a todos

desagrada. O mesmo acontece con estas almas nobres e insignes. Durante o tempo

que elas viven nos seus corpos, a súa estadía é pacífica, útil, deleitosa e honorábel, e á

hora da súa partida, xeralmente ocorren nas il as e no continente grandes turbóns no

aire, tebras, lóstregos e sarabia, en terra concusión293, tremores e abalos, no mar

treboada e tempestade, acompañados de laio dos pobos, mudanza das relixións,

transporte294 dos reinos e eversión295 das repúblicas.

-‐ Nós -‐dixo Epistemón-‐ temos visto a experiencia non hai tanto no pasamento

do arrizado e douto cabaleiro Guil aume du Bel ay296, en vida do cal Francia era tan

feliz que todo o mundo a envexaba, todo o mundo se aliaba a ela e todo o mundo a

288

O mar da illa de Cárpatos, unha das Espóradas, arquipélago de illas gregas no mar Exeo.

289

Plutarco menciona estas illas.

290

A actual Gran Bretaña.

291

Antiga medida dos persas equivalente a trinta estadios gregos, sendo, polo tanto duns seis mil metros.

292

O dáimon grego era un xenio mediador entre os homes e os deuses. Heroe tamén está usado no sentido orixinal grego de semideus, mortal divinizado despois da súa morte.

293

Conmoción.

294

Cambio.

295

Reviramento.

296

Rabelais acompañou a Guillaume du Bellay -señor de Langeais, virrei do Piemonte e irmán do cardeal Jean du Bellay, protector de Rabelais- cando Guillaume du Bellay foi enviado por Francisco I a Italia, asistíndoo na hora da súa morte.

72

temía. De sócato, despois do seu falecemento, foi ela desprezada por todo o mundo

longamente.

-‐ Igualmente, -‐dixo Pantagruel-‐ morto Anquises en Trapani, en Sicilia, a

tempestade produciul e terríbel sufrimento a Eneas. E pode que fose a causa pola que

Herodes, o tiránico e cruel rei de Xudea, véndose perto dunha morte de natureza

horríbel e espantosa (porque morreu dunha ftiriase297, comesto polos vermes e os

piol os, como denantes morreran Lucio Sila, Ferécides o Sirio, preceptor de Pitágoras,

o poeta grego Alcmán e outros) e prevendo que á súa morte os xudeus habían facer

lumeradas de festa, mandou reunir no seu serral o todos os nobres e maxistrados de

todas as vilas, burgos e castelos de Xudea baixo o motivo e pretexto fraudulento de

ter cousas importantes que l es comunicar para o goberno e tutela da provincia. De

chegados e comparecidos eles en persoa, mandounos encerrar no hipódromo do

serral o. E despois díxol e á súa irmá Salomé e o seu marido Alexandre: "Estou seguro

de que os xudeus se han alegrar da miña morte, pero, se queredes ouvir e executar o

que vos vou dicir, as miñas exequias serán honrosas e haberá nelas pública

lamentación. No instante en que eu morra, mandade -‐polos arqueiros da miña garda

aos que l es eu din orde expresa-‐ matar a todos eses nobres e maxistrados que están

encerrados aquí dentro. Ao facer isto, toda Xudea ha estar malia ela en dó e lamento,

e aos estranxeiros hal es parecer que é por causa do meu pasamento, como se

falecera unha alma heroica".

Outro tanto pretendía un tirano desesperado cando dixo: "En eu morrendo,

que a terra se mesture co lume", é dicir que pereza o mundo todo. Frase que o truán

de Nerón cambiou dicindo: "En eu vivindo", como testemuña Suetonio. Estas

detestabeis palabras, das que falan Cicerón no libro 3 De Finibus e Séneca no libro 2

De Clementia son atribuídas por Dion de Nicea e máis por Suidas ao emperador

Tiberio.

297

Doenza da pel provocada pola parasitación de piollos.

73

CAPÍTULO 27

COMO RAZOA PANTAGRUEL SOBRE A PARTIDA DAS ALMAS HEROICAS E DOS

HORROROSOS PRODIXIOS QUE PRECEDERON O TRÁNSITO DO FINADO SEÑOR

DE LANGEAIS

-‐ Eu non quixera -‐dixo Pantagruel continuando-‐ non ter padecido a tormenta

mariña, que tanto nos escarneceu e trabal ou, para non ouvir o que nos dí este bon

macrobio. Mesmo inclínome a crer doadamente o que el nos dixo do cometa que se

viu no aire durante uns días antes de tal partida. Porque algunhas almas son tan

nobres, preciosas e heroicas, que do seu desaloxo e tránsito énos dado anuncio dos

ceos uns días antes. E , do mesmo xeito que o médico prudente, vendo polos signos

prognosticadores entrar o seu cliente no decurso da morte, advirte algúns días antes á

mul er, aos fil os, aos parentes e amigos, do falecemento inminente do marido, pai ou

próximo, a fin de que nese tempo que l e resta por vivir eles o induzan a deixar en orde

a súa casa, exhortar e bendicir os seus fil os, encamiñar a viuveza da súa mul er,

aclarar o necesario para o coidado dos pupilos, e que non sexa sorprendido pola morte

sen testar e pór en orde a súa alma e a súa casa, igualmente tamén os ceos benévolos,

como ledos pola inmediata recepción destas beatas almas, antes do seu falecemento

semel a que fan lumeradas de festa con tais cometas e aparicións meteóricas,

enviados polos ceos aos humanos como prognóstico certo e verídica predición de que

en poucos días aquelas venerabeis almas van deixar os seus corpos e a terra.

Nin máis nin menos que antigamente en Atenas os xuíces areopaxitas, ao

emitiren a súa decisión no xuízo dos criminais presos, utilizaban certas notas segundo

a variedade das sentencias. Con Q significaban a condena a morte, con T a absolución,

e con A a ampliación, é dicir cando o caso non está aínda rematado. Expostas estas

publicamente, libraban de desacougo e de cavilacións aos parentes, amigos e demáis,

desexosos de saberen cal sería a sorte e o xuízo dos malfeitores detidos en prisión. Así,

con tais cometas, como con notas etéreas, din os ceos tacitamente: "Homes mortais,

se destas felices almas queredes algunha cousa saber, aprender, ouvir, coñecer ou

prever, sexa tocante ao ben e a utilidade pública ou privada, sede dilixentes en vos

presentardes a elas e en terdes delas resposta, porque o fin e o desenlace da comedia

se achega. E pasado este, en van vos arrepentiredes".

Aínda fan máis: para declararen que a terra e a xente terrena non é digna da

presenza, compaña e fruición de tais almas insignes, atordóana e estarrécena con

prodixios, portentos, monstros e outros signos precursores formados contra toda orde

da natureza. O que vimos varios días antes do partimento da tan ilustre, xenerosa e

heroica alma do douto e arrizado cabaleiro de Langeais, do que vós falastes.

-‐ Lémbrome diso -‐dixo Epistemón-‐ e aínda se me arrepía e estremece o

corazón dentro da súa cápsula cando penso nos prodixios tan diversos e horrorosos

que vimos nidiamente cinco e seis días antes da súa partida. De modo que os señores

de Assier298, Chemant, Mailly o Chosco, Saint-‐Ayl, Villeneuve-‐la-‐Guyart, mestre

Gabriel (médico de Savil an), Rabelais, Cohuau, Massuau, Maiorici, Bul ou, Cercu

298

Amigos, familiares e persoas do séquito de Guillaume du Bellay, señor de Langey. Entre eles figura o propio Rabelais, que o acompañou, como xa temos visto, na campaña de Italia e o atendeu na hora da morte.

74

(chamado Burgomestre), François Proust, Ferron, Charles Girard, François Bourré e

tantos outros amigos, domésticos e servidores do defunto, todos arrepuiñados,

mirábanse os uns aos outros en silencio, sen diciren palabra ningunha coa boca, mais

pensando e prevendo todos ben no seu entendemento que en breve Francia había

verse privada dun cabaleiro tan perfecto e necesario para a súa gloria e protección e

que os ceos estaban a reclamalo como se estivese a eles destinado por propiedade

natural. -‐ Polo caperuzo do hábito! -‐dixo frei Xoán-‐ Cando sexa velo quero ser letrado!

Mesmo teño bastante boa entendedeira.

Pregúntovos preguntante

coma o rei ao axudante

e a raíña ao seu infante:

Estes heroes e semideuses dos que falastes acaban morrendo? A Virxe me

valla! Eu pensaba panzativo299 que fosen inmortais coma anxos fermosos, Deus me

perdoe. Mais este reverendísimo macrobio di que finalmente morren.

-‐ Non todos -‐respondeu Pantagruel-‐ Os estoicos dicían que todos son mortais

excepto un, que é, el só, inmortal, impasíbel300 e invisíbel.

Píndaro di nidiamente que para as deusas hamadríadas non había máis fío fiado pola

roca e a fiaza dos destinos e das inicuas parcas (é dicir máis vida) que o que había para

as árbores por elas gardadas. Son os carbal os, dos que elas naceron segundo a

opinión de Calímaco e de Pausanias en Fócida, cos que coincide Martianus Capel a.

Canto aos semideuses -‐pans, exipáns, ninfas, heroes e dáimons-‐ houbo quen,

baseándose na suma total das diferentes idades calculadas por Hesíodo, concluíu que

as súas vidas tiñan nove mil setecentos vinte anos, número obtido pasando a unidade

á cuaternidade, e a cuaternidade enteira catro veces en si dobrada, e despois todo

multiplicado cinco veces por sólidos triángulos301. Consultade a Plutarco no libro do

Cesamento dos oráculos.

-‐ Isto non é materia de breviario -‐dixo frei Xoán-‐ Eu non creo do asunto senón o

que a vós vos apraza.

-‐ Eu creo que todas as almas intelectivas -‐dixo Pantagruel-‐ están exentas da

tesoura de Átropos302. Todas son inmortais, tanto as dos anxos, as dos demos e as

humanas. Vouvos contar, malia todo, a propósito diso, unha historia ben estraña, mais

escrita e asegurada por varios doutos e sabios historiógrafos.

299

Simple xogo de palabras por paronomasia.

300

Que non está sometido aos sentimentos, que non os padece.

301

Esta revirada explicación, que resulta un tanto críptica, foi expresada dende o punto de vista matemático por algún especialista actual do xeito seguinte: (4 x 20 + 1) x 3 x 8 x 5 = 9.720.

302

Nome da moira grega -equivalente á parca latina- que cortaba coa súa tesoura o fío da vida.

75

CAPÍTULO 28

COMO PANTAGRUEL CONTA UNHA CONMOVEDORA HISTORIA TOCANTE AO

PASAMENTO DOS HEROES

"Navegando Epitersis, pai de Emiliano o retórico, de Grecia a Italia dentro

dunha nave cargada de diversas mercadorías e moitos viaxeiros, contra o serán, ao

cesar o vento rente das il as Equínadas303, que están entre Morea e Túnez, foi a nave

levada ao carón de Paxos304. Estando alá ancorada, durmindo algúns dos viaxeiros,

outros despertos e outros bebendo e xantando, sentíuse unha voz de alguén que

dende a il a de Paxos chamaba moi forte: "Tamos!". Co berro, todos ficaron

estarrecidos. Ese Tamos era o piloto, natural de Exipto mais de nome descoñecido,

non sendo para uns pouquiños viaxeiros. Por segunda vez sentíuse aquela voz que

chamaba por Tamos con berros horrorosos. Ao non responder ninguén, senón ficaren

todos en silencio e trepidación, por terceira vez se sentíu aquela voz, máis terríbel que

dantes. Polo que Tamos respondeu: "Aquí estou. Que queres de min? Que queres que

eu faga?" Daquela sentíuse a voz aínda máis forte, dicíndol e e ordenándol e que

cando estivese en Palodes305 pregoase e anunciase que Pan, o gran deus, morrera.

Dicía Epitersis que, ouvidas estas palabras, todos os naucheiros e viaxeiros

ficaron asombrados e totalmente arrepiados. E, ao consultaren entre eles o que sería

mel or facer, se calar ou pregoar o que fora ordenado, Tamos dixo que a súa opinión

era que se ao chegaren tivesen vento en popa, pasasen por diante sen dicir nada, e se

o mar estivese en calma, comunicasen o que ouviran. Entón, cando estiveron cabo de

Palodes aconteceu que non tiveron vento nin corrente. Daquela Tamos, subindo á

proa e proxectando a súa vista contra a costa, anunciou, como l e fora ordenado, que o

gran Pan morrera. Aínda non acabara el a derradeira palabra cando se puideron

escoitar grandes saloucos, laios e brados en terra, e non dunha persoa só senón de

moitas xuntas.

A noticia disto, dado que moitas persoas estiveran presentes, divulgouse

decontado en Roma. E Tiberio César, entón emperador romano, mandou en procura

de Tamos. Despois de o sentir falar concedeul e creto ás súas palabras. E, inquirindo

entre a xente douta, que entón era numerosa na súa corte e máis en Roma, sobre

quen era aquel Pan, soubo a través dela que fora fil o de Mercurio e de Penélope306.

Así o escribiran denantes Herodoto e Cicerón no terceiro libro Da natureza dos

deuses. Con todo, eu interpretaríao coma se se tratase do gran Salvador dos fieis, que

foi morto ignominiosamente en Xudea pola envexa e a inicuidade dos pontífices,

doutores, sacerdotes e frades da lei mosaica. E non me semel a a interpretación

trabucada, porque ben pode el en lingua grega ser chamado Pan307 , visto que é o noso

Todo; todo o que nós somos, todo o que vivimos, todo o que temos, todo o que

esperamos é el, é del, é grazas a el e está nel. É o bon Pan, o gran pastor que, como

testemuña o bondadoso pegureiro Coridón308, non só l es ten amor e agarimo ás súas

303

Atópanse na entrada do golfo de Corinto.

304

Illa que se atopa ao sur de Corfú.

305

Porto da rexión do Epiro.

306

Esta é unha das varias atribucións da paternidade e maternidade de Pan que se orixinaron.

307

En grego significa "todo".

308

Nas Bucólicas de Virxilio.

76

ovel as senón tamén aos seus pegureiros. E na morte del houbo choros, saloucos,

brados e laios por toda a máquina do universo, ceos, terra, mar e infernos. Con esta

miña interpretación concorda a época, porque aquel bondadosísimo e grandísimo

Pan, o noso único Salvador, morreu cabo de Xerusalén reinando en Roma Tiberio

Cesar".

Rematadas estas palabras, Pantagruel ficou en silencio e profunda

contemplación. Pouco tempo despois vimos as bágoas escorreren dos seus ol os,

grosas coma ovos de avestruz. Deus me leve se eu conto niso algunha mentira.

77

CAPÍTULO 29

COMO PANTAGRUEL PASOU A ILLA DAS AGACHADAS NA QUE REINABA

CHOQUEIRO DE CORESMA

Reparadas e arranxadas as naves do ledo convoi, renovadas as vituallas, máis

que contentes os macreóns polo gasto que Pantagruel fixera e máis ledos os nosos

que de ordinario, no día seguinte, entre gran alegría, despregamos velas coa serena e

deliciosa airexiña. Contra o alto do día, Xenómano mostrou ao lonxe a il a das

Agachadas, na que reinaba Choqueiro de Coresma, de quen Pantagruel sentira falar

algunha vez e que gustaría de ver, se non fose que Xenómano o desanimou, tanto

polo grande desvío do camiño como polo magro lecer que, dixo, hai en toda a il a e

corte do señor.

-‐Alí veredes -‐dixo el-‐ como prato único, un gran papador de chícharos secos, un

gran caracoleiro, un gran apañador de toupas, un gran enfeixador de herba, un medio

xigante de peluxe roxelo e dobre tonsura, orixinario do país das Linternas, moi gran

linterneador309 el, gonfaloneiro310 dos ictiófagos311, dictador dos mostardenses312,

fustrigador de rapaciños, calcinador de cinza313, pai e nutridor dos médicos, acugulado

de perdóns, indulxencias e peregrinaxes, home de ben, bo católico e de gran

devoción. Pasa a chorar as tres partes do día. Nunca se atopa nas bodas314. É certo que

el é o máis industrioso fabricante de lardeadeiras e de espetos315 que se poida

encontrar en corenta reinos. Vai para seis anos que, ao eu pasar pola il a das

Agachadas, col ín doce ducias delas e l elas din aos carniceiros de Candes. Eles

estimáronas moito, e non sen motivo. Ao que esteamos de volta, heivos mostrar dúas

atadas á fachada principal316. Os alimentos dos que se mantén son lorigas, cascos,

morrións e capacetes, todos eles salgados. Por iso ás veces padece unhas fortes

purgacións. A súa roupa é alegre, tanto de feitío como de cor, porque vai de gris e frío,

nada por diante e nada por tras, e as mangas o mesmo.

-‐ Habédesme compracer ben -‐dixo Pantagruel-‐ se, do mesmo xeito que me

relatades os seus vestidos, os seus alimentos, a súa maneira de se comportar e os seus

leceres, me relatades tamén a forma e o aspecto de todas as partes do seu corpo.

-‐ Fai o favor, caral udiño, -‐dixo frei Xoán-‐ que o atopei no meu breviario pero

anda a me escapar seguindo as festas móbiles.

-‐ Con moito gusto -‐respondeu Xenómano-‐ Posíbelmente sintamos falar máis

amplamente del ao pasarmos a il a Fera, na que mandan as androl as317 reboludas, as

súas mortais inimigas, contra as que está en guerra sempiterna. E se non fose pola

axuda do nobre Martes de Antroido, o protector e bo veciño delas, ese gran

linterneador de Choqueiro de Coresma teríaas exterminado xa na súa morada.

309

Ver nota 117.

310

Porta-estandarte.

311

"Comedores de peixe", menú da Coresma.

312

A mostarda tamén formaba parte do menú da Coresma

313

Alusión ao "mércores de cinza".

314

Na Coresma non se podían facer casamentos.

315

Alusión, se cadra, ás fogueiras da Inquisición.

316

Son as dúas frechas do campanario da igrexa de Candes.

317

Aínda que a androlla galega non leva o mesmo recheo que a andouille francesa, mantemos a palabra galega pois os dous nomes teñen a mesma sonoridade e a mesma orixe.

78

-‐ Sonvos -‐preguntou frei Xoán-‐ femias ou machos? Mortais ou anxos? Doncelas

acaso? -‐ Pois son -‐respondeu Xenómano-‐ femias por sexo, mortais por condición,

algunhas doncelas e as outras non.

-‐ Doume ao demo se non estou a prol delas! -‐dixo frei Xoán-‐ Que desorde hai

na natureza cando se fai guerra contra as mul eres! Voltemos. Exterminemos ese

vilán. -‐ Combater contra Choqueiro de Coresma! -‐dixo Panurgo-‐ Por todos os demos,

non son eu tan tolo e tan afoutado ao tempo! Quid iuris318 se nos topamos envoltos

entre as androl as e Choqueiro de Coresma, entre a bigorna e os martelos? Un

chancro! Liscade de aquí! Vámonos axiña! Eu dígovos adeus, Choqueiro de Coresma!

Encoméndovos as androl as! E non esquezades os botelos319!

318

Formula xurídica: "Quén ten razón?".

319

Tampouco o noso botelo se corresponde co boudin francés, como acontecía coa androlla, xa que tamén existe diferencia no recheo, pero mantemos o noso nome xa que a parella andouille/boudin ten en paralelo a de androlla/botelo.

79

CAPÍTULO 30

COMO XENÓMANO ANATOMIZA E DESCRIBE A CHOQUEIRO DE CORESMA

-‐ Canto ás partes internas, -‐dixo Xenómano-‐ Choqueiro de Coresma ten (ou

polo menos tiña no meu tempo) o cerebro semel ante en tamaño, cor, substancia e

vigor ao col ón esquerdo dun arador da sarna320.

Os ventrículos coma un tirafondo.

A excrescencia vermiforme coma un pau de xogar á porca.

As membranas coma o capuchón dun frade.

O funil coma un covo321 de canteiro.

A bóveda coma un pucho de mul er.

A glándula pineal coma unha gaita.

A rede admirábel coma unha testeira.

Os aditamentos mamilares coma un zoco.

A caixa do tímpano coma un muíño pequeno.

Os osos petrosos coma un plumeiro.

A nuca coma un farol.

Os nervios coma unha bil a.

O pinguel coma unha cerbatana.

O padal coma unha manopla.

As glándulas salivares coma unha canela322.

As amígdalas coma lupas.

O istmo coma un coleiro

O gargueiro coma un cesto vendimo.

O estómago coma unha correaxe.

O píloro coma unha forcada de ferro.

A arteria áspera coma un coiteliño.

A gola coma unha bola de estopa.

O pulmón coma unha almocela323.

O corazón coma unha casula324.

O mediastino coma un cunquelo.

A pleura coma un bico de corvo325.

320

Rabelais inicia aquí unha especie de "antibrasón". O brasón era un xénero poético moi en voga na primeira metade do século XVI que ía nomeando laudatoriamente as partes e as cualidades dun ser ou dun obxecto. Moi coñecidos son os brasóns do corpo feminino, nomeadamente o de Clément Marot, poeta ligado á corte de Francisco 1º. No Terceiro Libro, Rabelais xa construíra varios brasóns paródicos.

Aquí, o albo do ferrete rabelesián é este choqueiro que representa a Coresma. Non entramos a explicar as denominacións das partes do corpo, que proceden de varias fontes: a medicina antiga, as denominacións populares e a terminoloxía dos especialistas contemporáneos. Sabido é que Rabelais, médico que foi un dos primeiros en practicar a disección no seu tempo, tiña un grande coñecemento nesa materia. Aquí, xunto coa parodia carnavalesca que presenta un choqueiro de Antroido armado cos adovíos máis variopintos, vai unha crítica ao método da medicina de Galeno, que parte das comparacións do corpo humano.

321

Pequeno depósito feito con táboas de madeira en ángulo para levar ao lombo coa masa.

322

Lanzadeira de tear.

323

Capiña curta ou peregrina, con capucha, que podían revestir as dignidades eclesiásticas.

324

Vestimenta sacerdotal.

80

As arterias coma unha capa bearnesa326.

O diafragma coma un pucho en crista de galo.

O fígado coma unha tenaza de corte.

As veas coma un bastidor327.

A paxarela coma un chamariz de paspal ás.

Os boches coma un tramal o.

O fel coma unha aixola.

A corada coma un gantelete

O mesenterio coma unha mitra abacial.

O intestino xexuno coma un alicate.

O intestino cego coma unha coiraza.

O colon coma un brinde328.

O boche cular coma un pichel monacal.

Os riles coma unha paleta.

Os lombos coma un cadeado.

Os poros uréteres coma unha gramal eira.

As veas emulxentes coma dous cichotes.

Os vasos espermáticos coma un pastel de masa en folla.

A próstata coma un depósito de plumas.

A vexiga coma un tiracoios.

O colo desta coma un badal.

O abdome coma un chapeo albanés329.

O peritoneo coma un brazal.

Os músculos coma un fol.

Os tendóns coma unha luva de falcoeiro.

Os ligamentos coma unha falchoca.

Os osos coma costradas330.

A médula coma unha alforxa.

Os cartílagos coma unha tartaruga do mato.

As adenas coma unha serpe.

Os espíritos animais coma moquetazos.

Os espíritos vitais como longas cotenadas.

O sangue fervente coma múltiples palmos de narices.

A urina coma un papafigos.

A xenitura coma un cento de craviños de ripas. E contábame a súa ama de leite

que cando casara coa Media Coresma enxendrara só unha manchea de

adverbios de lugar e algúns xexúns dobres331.

A memoria tíñaa coma unha esmoleira332.

O sentido común coma un bordón.

325

Ou bico de loro, nome dunha ferramenta, tenaza rematada en forma curva a xeito de bico desa ave.

326

Feita con lá branca groseira, con capuchón e sen mangas, que chega case á metade da perna.

327

De bordar.

328

Ver nota 85.

329

De abas amplas rematado en punta.

330

Tipo de doce.

331

Na metade da Coresma facíase excepción á prohibición de casar nesa época. O dos adverbios de lugar pode ser polas preguntas que se facían con eles para saber onde.

332

Falchoca para meter a esmola, ao pedir.

81

A imaxinación coma un repinique de sinos.

Os pensamentos coma un vó de estorniños.

A conciencia coma un revoar de garzas.

As deliberacións coma un saqueto de orxo.

O arrepentimento coma o equipo dun canón dobre.

A iniciativa coma a saburra333 dun galeón.

O entendemento coma un breviario rachado.

A intelixencia coma limachas ao saíren dos amorodos.

A vontade coma tres noces nunha escudela.

O desexo coma seis feixes de esparcela

O siso coma un calzador.

A discreción coma unha manopla334

A razón coma un tamboril.

333

Area que se levaba nun navío para servir de lastre.

334

Aparece por segunda vez neste "antibrasón".

82

CAPÍTULO 31

ANATOMÍA DE CHOQUEIRO DE CORESMA CANTO ÁS SÚAS PARTES EXTERNAS

-‐ Canto ás partes externas, -‐dixo Xenómano-‐ Choqueiro de Coresma estaba un

pouco mel or proporcionado, non sendo as sete costelas que tiña a maiores da forma

común dos humanos.

As dedas tíñaas coma unha espineta con órgano.

As unl as coma un trado.

Os pés coma unha guitarra.

Os calcaños coma unha moca.

A planta coma un cruxol.

As pernas coma un engado335.

Os xeonllos coma un escabel.

As coxas coma unha balesta.

Os cadrís coma un berbequí.

A barriga de bazuncho, abotoada á moda antiga e cinxida polo antebusto.

O embigo coma unha zanfona.

O pentello coma un flan

O membro coma unha pantufa.

Os col óns coma frascos.

Os xenitores coma un legón.

Os cremasteres coma unha raqueta.

O perineo coma un pífano.

O ol o do cú coma un espel o de cristal.

As nádegas coma unha grade.

Os riles coma unha cunca para manteiga.

O sacro coma un pau para empurrar bolas.

O lombo coma unha balestra de asedio.

Os espóndilos coma unha cornamusa.

As costelas coma unha roda de fiar.

O esterno coma un baldaquino.

As omoplatas coma un morteiro.

O peito coma un xogo de flautas.

Os mamilos coma un corno de caza.

Os sovacos coma un dameiro.

Os ombros coma unha padiola.

Os brazos coma un caperuzo.

Os dedos coma trasfogueiros dunha confraría.

Os osos do pulso coma dous zancos.

Os cotobelos coma cotarelos.

Os cóbados coma angazos.

As mans coma unha rascadeira.

O pescozo coma unha almofia.

A gorxa coma un filtro de hipocrás336.

335

Pano de cor que se move para atrer os paxaros.

83

O nó coma un barril do que pendían dous galoxos337 de bronce ben fermosos e

armónicos, en forma dun reloxo de area.

A barba coma unha linterna.

O mentón coma un cabazo.

As orel as coma dous mitóns.

O nariz coma un borceguín enxertado cun brasón.

As ventas coma un carapuchiño.

As cel as coma unha pingadeira338.

Enriba da cel a esquerda tiña un signo de forma e tamaño dun urinal.

As pálpebras coma un rabel.

Os ollos coma o estoxo dun pente.

Os nervios ópticos coma un esqueiro.

A fronte coma un gávedo339.

As tempas coma un billote340.

As fazulas coma dúas zocas.

As queixadas coma un gobilete.

Os dentes coma unha azagaia. Deses seus dentes de leite habedes atopar un

en Coulanges-‐les-‐Royaux, no Poitou, e dous en La Brousse, en Saintonge,

enriba da porta da adega.

A lingua coma unha harpa.

A boca coma unha goldrapa.

O rostro, labrado coma unha angarel a de mulo.

A testa contorneada coma un alambique.

O cranio coma unha capacha.

As costuras coma un anelo de pescador.

A pel coma un tabardo.

A epiderme coma un bortel.341

Os cabelos coma un cepil o do calzado.

O pelo tal como quedou dito.

336

Viño azucarado no que se mesturan diversas especies como a canela e o cravo.

337

Bocios.

338

Bandexa para recoller o pingo ou graxa debaixo dun espeto.

339

Recipiente de panza ancha.

340

Billa para transvasar o viño do tonel.

341

Peneira.

84

CAPÍTULO 32

CONTINUACIÓN DAS ACTITUDES DE CHOQUEIRO DE CORESMA

-‐ Caso admirábel na natureza -‐dixo Xenómano continuando-‐ é ver e ouvir o

estado de Choqueiro de Coresma.

Se cuspía, eran paneladas de cardos.

Se se soaba, eran meixóns salgados.

Se choraba, eran parrulos en salsa de cebola.

Se tremía, eran grandes pastelóns de lebre.

Se suaba, eran bacal aos en manteiga fresca.

Se arrotaba, eran ostras en cuncha.

Se espirraba, eran pipos cheíños de mostarda.

Se tusía, eran caixas de doce de marmelo.

Se saloucaba, eran mancheas de agrións.

Se bocexaba eran potadas de ervil as pisadas.

Se suspiraba, eran linguas de boi afumadas.

Se asubiaba, eran cestadas de macacos verdes.

Se roncaba eran pucheiros de fabas esmagadas.

Se regañaba, eran pezuños de porco en baña.

Se falaba, era groso burel da Auvernia; tan lonxe estaba de ser seda carmesín,

coa que Parisatis quería que estivesen tecidas as palabras dos que l e falaban

ao seu fil o Ciro, rei dos persas.

Se sopraba, eran boetas para as indulxencias.

Se chiscaba os ol os eran melindres e obleas.

Se roñaba, eran gatos de Marzo.

Se abaneaba a cabeza, eran carretos ferrados.

Se amuaba, eran redobres de tambor.

Se moumeaba, eran escenificacións da xente da curia.

Se espernexaba, eran demoras e aprazamentos de quinquenios.

Se recuaba, eran biosbardos de mar.

Se bababa, eran fornos de leva.

Se estaba rouco, eran danzas mouriscas.

Se botaba peidos, eran polainas de vaca teixa.

Se botaba bufas, eran botiñas de cordobán.

Se se rañaba, eran ordenanzas novas.

Se cantaba, eran chícharos na casula.

Se ciscaba, eran cabazos e cogumelos.

Se fungaba, eran verzas con aceite, alias caules amb olif.

Se discorría, eran neves de antano342.

Se se preocupaba, era touciño e soá343.

Se daba algo, outro tanto era para o bordador.

342

Cita do retrouso dun célebre poema de Villon. As neves de antano veñen sendo os tempos pasados.

343

No orixinal, a referencia é a un vello refrán francés, equivalente ao galego Tanto dá touciño como soá.

85

Se soñaba, eran nabos voando e agatuñando por unha mural a.

Se deliraba, eran rexistros de rendas.

Caso estraño: trabalaba non facendo nada e non facía nada trabalando344.

Velaba durmindo e durmía velando, cos ol os abertos como fan as lebres da

Champaña, temendo algún ataque nocturno das androl as, súas vellas inimigas. Ría

mordendo e mordía rindo. Nada non comía xexuando e xexuaba nada non comendo.

Ril aba por sospeitas e bebía por imaxinación. Bañábase enriba dos altos campanarios

e secábase dentro das lagoas e os ríos. Pescaba no aire e nel pil aba camaróns

enormes. Cazaba no profundo do mar e alí atopaba cervos, corzos e gamos. A todas as

choias col idas ás agachadas de ordinario l es pinchaba os ol os. Non había cousa á que

temese non sendo a súa propia sombra e os berros dos cabritos gordechos. Algúns

días dábal e ao zoco. Burlábase das reliquias das antas. Batía co puño no canto do

martelo. Escribía en pergamiño veloso, co seu gordo porta-‐plumas, prognósticos e

almanaques.

-‐ Velaí o galán -‐dixo frei Xoán-‐ Ese é o meu home. É o que eu busco. Voulle

mandar unha carta de desafío.

-‐ Velaí unha estraña e monstruosa membrura de home, -‐dixo Pantagruel-‐ se é

que l e debo chamar home. Traédesme á memoria a forma e a actitude de Desmesura

e Discordancia.

-‐ E que forma tiñan? -‐preguntou frei Xoán-‐ Nunca sentín falar delas, Deus me

perdoe. -‐ Vouvos contar -‐respondeu Pantagruel-‐ o que lin sobre elas nos apólogos

antigos. Fisis (é dicir a Natureza), na súa primeira xestación, enxendrou a Beleza e

Harmonía sen copulación carnal, pois xa en por ela é extraordinariamente fecunda e

fértil. Antifisis, que toda a vida foi a adversaria da Natureza, de contadiño tivo envexa

deste fermoso e nobre parto, e, levando a contraria, enxendrou a Desmesura e

Discordancia pola copulación con Telumón345.

Tiñan estas a cabeza totalmente esférica e redonda, coma un globo, e non

suavemente comprimida polos dous lados como é a forma humana. Tiñan as orel as

requichadas para arriba, grandes coma orel as de burro; os ol os fóra da cabeza,

chantados enriba duns osos semel antes aos talóns, sen cel as, duros coma os dos

cangrexos; os pés redondos coma pelotas; os brazos e as mans revirados contra atrás,

cara aos ombreiros, e camiñaban sobre das súas cabezas, en roda e acaneándose de

contino, co cú por cima da cabeza e os pés contra arriba. E, tal como vós sabedes que

ás macacas os seus macaquiños l es parecen máis fermosos que cousa ningunha do

mundo, tamén Antifisis louvaba e se esforzaba en probar que a forma dos seus fil os

era máis bonita e xeitosa que a dos fil os de Fisis. Dicía que ter así os pés e a cabeza

esféricos e camiñar así en círculo, acaneándose, era a forma competente e o

movemento perfecto e acaído a unha porción de divinidade, que dá esta configuración

aos ceos e a todas as cousas eternas. Ter os pés no aire e a cabeza embaixo era

imitación do Creador do Universo, visto que os cabelos son no home como raíces e as

pernas como pólas, porque as árbores están máis cómodamente chantadas na terra

344

Iníciase a relación dunha serie de accións contradictorias, paradóxicas, ridículas e mesmo imposíbeis, moitas veces consistentes en tomar ao pé da letra unha frase feita ou facer un simple xogo de palabras.

345

Divinidade romana que personificaba a potencia xeradora da Terra.

86

sobre das súas raíces do que poderían estar sobre das súas pólas. Con esta

demostración, alegaba que moito máis feitos e moito mel or conformados eran os

seus fil os, coma unha árbore dereita, que os de Fisis, que eran coma unha árbore do

revés. Canto aos brazos e as mans, probaba que é máis razoábel estaren revirados

cara aos ombreiros, porque esta parte do corpo non debe quedar sen defensas, dado

que a dianteira estaba completamente gornecida polos dentes e a persoa pode, non

só utilizalos mascando sen axuda das mans, senón tamén defenderse por medio deles

contra as cousas nocivas.

Así, co testemuño e exemplo das bestas salvaxes, tiraba a todos os tolos e

insensatos para a opinión dela e era admirada por todas as xentes sen miolos e

desprovistas de bo xuízo e de sentido común. Dende entón, ela produciu os

caroqueiros346 , beateiros e papasantos, os maníacos pistoletes, os demoníacos

calvinos, impostores de Xenebra, os enrabiados poios herbosos, al áparos,

aduanantes, soinamoinas, caníbales e outros monstros deformes e contrafeitos a

despeito da Natureza.

346

Rabelais lanza a súa diatriba -como en libros anteriores- contra os hipócritas, beatóns e mentireiros que o hostigaron de contino a el e a todos aqueles que tomaron o partido da Liberdade e da Tolerancia. Alude directamente a Gabriel de Puy-Herbault ( Poio Herboso) e a Calvino, que en varias publicacións acababan de lle dirixir violentos ataques persoais.

87

CAPÍTULO 33

COMO PANTAGRUEL DEXERGOU UN MONSTRUOSO FISETERIO

PERTO DA ILLA FERA

Contra o altor do día, ao se achegaren á ila Fera, Pantagruel dexergou ao lonxe

un grande e monstruoso fiseterio347 que viña dereito cara a nós, bruando, urrando,

inchado, máis elevado en altura que as gavias dos navíos, e que lanzaba ao aire,

diante súa, auga pola boca coma se fose un caudaloso río que caise dende unha

montaña. Pantagruel amosoul o ao piloto e a Xenómano. Por consel o do piloto

fixeron resoar as trompetas dando o toque de estar alerta e de se achegar.

A este son, todos os navíos, galeóns, rambargos e liburnas, segundo fose a súa

disciplina naval, puxéronse en orde e figura tal como é o Y grego, letra de Pitágoras348,

tal como vedes formar aos grous no seu vó, tal como se atopa nun ángulo agudo. No

cono e base dela estaba a devandita Talamega en disposición de combater

valentemente. Frei Xoán subíu, gal ardo e moi decidido, ao castelo de proa cos

bombardeiros. Panurgo comezou a berrar e a laiar máis ca nunca.

-‐ Bababibibúúú -‐púxose el-‐ Endexamáis cousa peor vin. Lisquemos! Caso en tal,

é o Leviatán descrito polo nobre profeta Moisés na vida do santo home Xob. Vainos

tragar todiños, xentes e navíos, coma pílulas. Na súa enorme gorxa infernal nós non

imos avultar máis ca unha chisquiña de ferraña na gorxa dun burro. Velaí o ven!

Lisquemos, poñámonos en terra! Coido que é o mesmo monstro mariño que

antigamente foi destinado a devorar Andrómeda. Estamos perdidos, todos! Mágoa

non estar aquí para aniquilalo algún intrépido Perseo!

-‐ Per se o habedes ver morto, que eu heino traspasar! -‐respondeu Pantagruel-‐

Non teñades medo.

-‐Polos cravos de Cristo! -‐dixo Panurgo-‐ Facede que desaparezan os motivos do

medo. Cando queredes que eu teña medo senón cando o perigo é evidente?

-‐ Se tal é o voso destino fatal -‐dixo Pantagruel-‐ como algún día espuxo frei

Xoán, debedes ter medo de Pireis, Eous, Aetón e Flegón, célebres cabalos flamívomos

do Sol, que botan lume polas ventas. Dos fiseterios, que non botan máis ca auga polos

ouvidos e pola boca, non debedes ter medo ningún. Nunca pola súa auga habedes

estar en perigo de morte. Por este elemento, antes vos habedes ver protexido e

preservado que molestado ou afectado.

-‐ Éche boa! -‐dixo Panurgo-‐ Desta man non levades trunfos349. Que o remo350

me non coma! Seica non vos espuxen dabondo a transmutación dos elementos e a

estreita relación que hai entre asado e fervido, entre fervido e asado? Malpocado de

min! Velaí o ven! Voume esconder aí embaixo! Desta morremos todos! Estou vendo

enriba da gavia a Átropos, a traidora, coas súas tesouras recén afiadas, disposta a nos

cortar a todos o fío da vida. Coidado! Velaí o ven! Es ben horríbel e abominábel, ho! Xa

tes afogado a moitos outros que non se gabaron do asunto. Arredemo! Se botase un

347

Palabra de orixe grega que significa "soprador" e que foi empregada en latín por Plinio para se referir á balea ou o cachalote

348

Pitágoras atribuíalle a esta letra un valor simbólico pois era o trazado do camiño da vida cara ao vicio ou a virtude.

349

Alusión ao xogo de cartas.

350

Exclamación eufemístico-humorística.

88

bo viñiño branco ou tinto, gorenteiro e delicioso, en lugar desa auga amarga,

cheirenta e salgada, aínda sería tolerábel, aínda podería pasar, como l e aconteceu a

aquel milord inglés convicto de crimes, ao que l e ordenaron que escol ese a forma de

morrer e escol eu morrer afogado dentro dun tonel de malvasía351 Velaí o ven! Fou!

Fou! Demoníaco Satanás! Leviatán! Non podo verte, de tan noxento e detestábel que

es! Vaite para a audiencia! Vaite onde os notifiqueiros!

351

Segundo o historiador francés Commynes aconteceulle a George, duque de Clarence, a quen seu irmán, Eduardo IV, fixo perecer en 1478.

89

CAPÍTULO 34

COMO O MONSTRUOSO FISETERIO FOI DERROTADO POR PANTAGRUEL

O fiseterio, ao entrar dentro dos caneiros e ángulos dos navíos e galeóns,

lanzaba toneis de auga contras os primeiros, como se fosen as cataratas do Nilo, en

Etiopía. Dardos, azagaias, venablos, chuzos, córsicas352 e alabardas chovían sobre del

de todas partes. Frei Xoán empregábase a fondo. Panurgo morría co medo. A artil aría

atroaba e lostregaba de moito demo, e facía o seu deber de dar sen rir. Mais de pouco

servía, porque os grandes bolóns de ferro e de bronce, ao penetraren na súa pel, vistos

de lonxe, semel aban fundirse como as tel as baixo o sol. Entón Pantagruel,

considerando a ocasión e a necesidade, abríu os seus brazos e mostrou o que sabía

facer.

Vós dicides, e está escrito, que o loubán de Cómodo, o emperador de Roma,

tan destramente tiraba co arco que dende ben lonxe pasaba as frechas entre os dedos

dos rapaciños que levantaban a man no aire, sen os ferir nadiña.

Tamén nos contades dun arqueiro indio do tempo no que Alexandre o Grande

conquistou a India, que tan experto era en tirar que de lonxe pasaba as súas frechas

polo interior dun anelo, mesmo tivesen elas tres cóbados de longo e o seu ferro fose

tan groso e pesado. E que con elas furaba espadas temperadas, escudos espesos,

coirazas de aceiro e absolutamente todo canto tocaba, por máis firme, resistente,

duro e robusto que puiderades dicir.

Falásdesnos tamén maravil as da industria353 dos antigos franceses, que eran

preferidos a todos na arte saxitaria e que na caza de bestas pardas e rubias354 fregaban

o ferro das súas frechas con eléboro para que a carne do animal así ferido fose máis

gorenteira, salubre e deliciosa, facendo, con todo, un cerco e baleirando todo de

arredor a parte así atinxida.

Igualmente narrades dos partos que tiraban cara a atrás máis enxeñosamente

do que o facían outras nacións cara a adiante. Tamén celebrades esta destreza nos

escitas, dos que antigamente un embaixador enviado a Darío, rei dos persas, l e

ofreceu un paxaro, unha ra, un rato e cinco frechas, sen dar fala ningunha. Interrogado

sobre o que significaban tais presentes, e se tiña a encomenda de dicir algo,

respondeu que non. Polo que ficou Darío golpeado de estupor e co entendemento

paralizado, se non fose que un dos sete capitáns que mataran aos magos355, chamado

Gobrio, l o explicou e interpretou, dicindo:"Con estes dons e ofrendas dinvos

tácitamente os escitas: se os persas non voan para o ceo coma paxaros, ou non se

agachan no centro da terra coma ratos, ou non se acochan na profundidade dos

estanques e das lagoas coma ras, han ser, todos, exterminados pola potencia e as

setas dos escitas".

O nobre Pantagruel era sen comparanza o máis admirábel na arte de lanzar

hastas e dardos. Porque cos seus terríbeis venablos e arpóns (que propiamente

352

Tipo de alabarda ou chuzo empregado pola infantaría corsa.

353

A palabra ten aquí o significado antigo de "enxeño".

354

Distinguíanse, na caza, as bestas pardas (porco bravo, lobo, raposo e lontra) das bestas rubias (cervo, corzo, gamo e lebre)

355

Á morte de Cambises, dous magos impostores que tomaran o poder foron derrocados por sete capitáns que nomearon rei dos Persas a Darío.

90

semel aban pola longura, grosor, peso e ferraxe as grosas trabes que sosteñen as

pontes de Nantes, Saumur, Bergerac e as pontes do Cambio e dos Muiñeiros356 en

París) abría a mil pasos de distancia as cunchas das ostras sen l es tocar os bordes,

sacudía a mecha dunha candea sen apagala, batíal es ás pegas nun ol o, tiraba a sola

das botas sen as estragar, separaba o forro dos caperuzos sen estropear nada, e

pasaba as fol as do breviario de frei Xoán, unha após doutra, sen a menor rachadela.

Con tais dardos, dos que había gran provisión na súa nave, ao primeiro golpe

ferrou ao fiseterio na fronte, de xeito que l e traspasou as dúas queixadas e a lingua,

polo que non volveu abrir a boca nin a zugar nin a lanzar auga. Ao segundo golpe

creboul e o ol o dereito, e ao terceiro, o ol o esquerdo. E, con gran xúbilo de todos,

viuse o fiseterio levar estes tres cornos na fronte, pendendo un pouco por diante, en

figura de triángulo equilátero, e revirarse para un lado e outro, cambaleando

descarreirado, como atordoado, cego e a pé da morte.

Non contente disto, Pantagruel arreboloul e outro dardo sobre o rabo,

igualmente inclinado cara a atrás, e despois outros tres sobre o lombo, en liña

perpendicular, a igual distancia, repartida exactamente tres veces entre o rabo e o

bico. Finalmente, lanzoule sobre os flancos cincuenta dun lado e cincuenta do

outro. De maneira que o corpo do fiseterio semel aba a quil a dun galeón de tres

gavias coas súas trabes competentemente ental adas, como se foran os anelos das

cordas da carena. Era cousa moi grata de ver.

Entón, morrendo, o fiseterio deborcouse panza arriba como fan todos os

peixes mortos, e así deborcado, coas trabes contra abaixo, no mar, semel aba unha

escolopendra, serpente que ten cen pés, como a describe Nicandro, o sabio da

antigüidade.

356

Antigas pontes de París.

91

CAPÍTULO 35

COMO PANTAGRUEL BAIXA Á ILLA FERA, VELLA MORADA DAS ANDROLLAS

Os espalderes da nave linterneira levaron o fiseterio amarrado á costa da ila

veciña, chamada Fera, para l e facer a anatomía357 e recol er a graxa dos riles, pois

dicían que era moi útil e necesaria para a curación de certa enfermidade que l e

chamaban falta de cartos358. Pantagruel non se interesou niso, pois xa tiña visto outros

semellantes, e mesmo máis enormes aínda, no oceano gálico. Con todo, para que se

puidesen secar e restaurar algúns do seus homes mollados e lixados polo malvado

fiseterio, condescendeu en baixar á illa Fera, nun portiño deserto do sur situado cabo

dunha touza alta, fermosa e agradábel da que saía un delicioso regato de auga doce,

clara e arxentina. Alí, debaixo dunhas boas tendas, ergueron as cociñas sen repararen

en gasto de leña. Cada quen mudou de roupa ao seu gusto e frei Xoán tocou despois a

campaíña. A este toque, levantáronse as mesas e servíronse axiña.

Xantando Pantagruel ledamente cos seus, ao traeren o segundo prato

dexergou unhas androl iñas mansas que gaveaban e subían sen dicir palabra a unha

árbore alta perto de onde estaba o viño a refrescar. E preguntoul e a Xenómano

pensando que fosen esguiros, donosiñas, martuxas ou armiños:

-‐ Que animais son estes?

-‐ Son androllas -‐respondeu Xenómano-‐ Esta é a il a Fera, da que vos eu falaba

esta mañán. Entre elas e Choqueiro de Coresma, seu maligno e vel o inimigo, hai unha

guerra a morte dende hai moito tempo. E coido que polos canonazos tirados contra o

fiseterio teñen algo de medo e de dúbida de que o seu inimigo estea aquí coas súas

forzas para as sorprender ou facer dano na súa il a , como xa varias veces intentara en

van e sen proveito por mor do coidado e a vixilancia das androl as. A estas -‐como l es

dicía Dido aos compañeiros de Eneas que querían atracar en Cartago sen o seu

coñecemento e licenza-‐ a malignidade do seu inimigo e a veciñanza das súas terras

obrigábanas a estar en garda e a vixiar.

-‐ Abofé, meu amigo, -‐dixo Pantagruel-‐ se vedes que a través dalgunha maneira

honrada podemos nós poñer fin a esta guerra e reconcilialos aos dous, facédema

saber. Eu heime empregar nela de todo corazón e non aforrar esforzo ningún para

atemperar e moderar a controversia entre as dúas partes.

-‐ Nestes momentos non é posíbel -‐respondeu Xenómano-‐ Hai arredor de catro

anos que, ao pasar por aquí e as Agachadas, púxenme eu ao labor de tratar a paz

entre eles, ou polo menos unha longa tregua, e agora habían ser bos amigos e veciños

se tanto un coma outro se tivesen despoxado do seu apaixonamento só un puntiño.

Choqueiro de Coresma non quería comprender no tratado de paz os botelos salvaxes

nin os salchichóns montíxenos359, bos compañeiros e confederados daquelas de vel o.

As androl as reclamaban que a fortaleza dos Cascos360 fora rexida e gobernada pola

súa discreción, como é o castelo do Salgadoiro361, e que dela se expulsase a non sei

357

Disección.

358

A caza da balea era unha actividade importante e moi productiva.

359

Parece que estas son alusións aos protestantes da Selva Negra (máis en diante fálase dos botelos silváticos) e de Suiza.

360

Cascos de fustalla, como aqueles nos que se puñan os arengues afumados.

361

Pío para salgar a carne.

92

que cheirentos, malvados, asasinos e bergantes que a tiñan. Sobre o que non houbo

acordo, e semel aban inxustas as condicións para unha e mais a outra parte.

Así, non se chegou ao arranxo. Con todo, ficaron inimigos menos severos e

máis leves do que eran no pasado. Mais dende a denuncia do concilio de Chesil362, pola

que elas foron abesul adas, abouradas e conminadas -‐e pola que tamén Choqueiro de

Coresma foi declarado embostado, enlamado e bacal aosalgado no caso de que con

elas fixese alianza ou arranxo ningún-‐ agriáronse, envenenáronse, indignáronse e

obstináronse terríbelmente os seus corazóns, e non é posíbel remedialo. Antes

dariades vós reconciliado entre eles os gatos e os ratos ou os cans e as lebres.

362

O concilio de Trento reafirmara en 1547 a obriga do xexún da Coresma e lanzara anatemas contra os que se opuñan a el.

93

CAPÍTULO 36

COMO AS ANDROLLAS FERAS PREPARAN UNHA EMBOSCADA CONTRA

PANTAGRUEL

Mentres que Xenómano contaba isto, frei Xoán dexergou no ancoradoiro

vintecinco ou trinta androl as mozas de tal a mediana que se retiraban a paso lixeiro

cara a súa vila, cidadela, castelo e forte das Chemineas, e díxol e a Pantagruel:

-‐ Vai haber couces, chéirame a min. Estas venerabeis androl as poderíanvos, se

cadra, tomar por Choqueiro de Coresma, aínda que non l e asemel edes en nada.

Deixemos esta paparota e poñámonos en medida de l es resistir.

-‐ Non estaría mal facelo -‐dixo Xenómano-‐ As androl as sempre son androl as,

dobres e traidoras.

Entón érguese Pantagruel da mesa para ol ar fóra da touza, e volve de

contadiño asegurándonos que descubrira pola esquerda unha emboscada de androl as

repoludas e pola banda da dereita, a unha media legua de alá, un gran batal ón

doutras potentes e xigantescas androl as, ao longo dun outeiriño, que marchaban

furiosas en batal a cara a nós, ao son de gaitas e chifres, vinchas e boches, ledos

pífaros e tambores, claríns e trompetas. Polo cálculo das setenta e oito enseñas que el

contaba, estimabamos que o seu número non baixaba de corenta e dúas mil. A orde

que mantiñan, o seu firme xeito de camiñar e os seus rostros decididos facíannos

pensar que non eran carniña fresca senón androl as veteranas de guerra. Nas fileiras

de diante, ata perto das enseñas, ían todas armadas de alto aparel o363, con picas que -‐

polo que nos parecía de lonxe-‐ eran pequenas pero ben aceiradas e puntiagudas. Ían

flanqueadas nas alas por un grande número de botelos silváticos, de chouláns macizos

e de salchichóns a cabalo, todos eles de boa estatura, xente insular, bandoleira e fera.

Pantagruel precupouse profundamente, e non sen motivo, aínda que

Epistemón l e argumentase que podía ser uso e costume do país agasal ar así e recibir

en armas aos seus amigos estranxeiros, do mesmo xeito que os nobres reis de Francia

son recibidos e saudados polas boas cidades do reino con ocasión da súa primeira

entrada tras do seu coroamento e acceso ao trono.

-‐ Poida -‐dicía-‐ que sexa a garda ordinaria da raíña do lugar que, advertida polas

androl as mozas da patrul a que vistes subir á árbore, de como arribaba a este porto o

bonito e pomposo convoi dos vosos navíos, pensou que debía ser algún rico e

poderoso príncipe e venvos visitar en persoa.

Non satisfeito con isto, Pantagruel reuníu o seu consel o para escoitar

rapidamente o seu parecer sobre o que debían facer nesta situación de incerta espera

e evidente temor.

Entón argumentoul es brevemente como tal modo de recibir en armas, baixo a

aparencia de agasal o e amizade, ocasionara a miúdo mortal prexuízo.

-‐ Así -‐dicía el-‐ o emperador Antonino Caracal a unha vez matou aos

alexandrinos e outra derrotou ao exército de Artabán, rei dos persas, baixo aparencia

e finximento de querer casar coa súa fil a. O que non ficou impune, porque pouco

despois el perdeu a vida alí. Así os fil os de Xacob, para vengaren o rapto da súa irmán

Dina exterminaron aos siquemeos. Desta maneira hipócrita foron derrotados dentro

de Constantinopla os guerreiros polo emperador romano Galeno. Así, baixo aspecto

363

Armadura enteira

94

de amizade, Antonio atraeu a Artavasdes, rei de Armenia, e despois mandouno atar

con grosas cadeas de ferro, e finalmente mandouno matar. Outras mil historias

semellantes atopamos nos antigos monumentos364. E con moita razón se louva ata os

nosos días a grande prudencia do rei Carlos VI de Francia, que, ao regresar á súa boa

cidade de París tras da vitoria sobre os flamengos e os ganteses, cando sentíu no lugar

de Le Bourget, da Il a de Francia365, que os parisienses saíran da súa cidade en

escadróns nun total de vinte mil combatentes coas súas mazas (por iso foron

alcumados como mazadores366), non quixo entrar nela (aínda que l e argumentasen

que levaban esas armas para recibilo con máis honores, sen outra intención oculta nin

animosidade) antes que eles se retirasen desarmados para as súas casas.

364

Manuscritos, documentos.

365

France ("Francia"), e máis tarde Île de France ("Illa de Francia") era o nome da rexión parisiense e arredores (orixinalmente "terra dos Francos"). Despois denominou o territorio dos reis de París, reino que se foi agrandando progresivamente

366

En 1383 a poboación de París, armándose con mazas (en francés maillets ou maillotins ), revoltouse contra os impostos. Máis tarde déuselles aos sublevados o nome de maillotins.

95

CAPÍTULO 37

COMO PANTAGRUEL MANDOU EN PROCURA DOS CAPITÁNS RAPANDROLLAS E

TALLABOTELOS, CUN NOTÁBEL DISCURSO SOBRE OS NOMES PROPIOS DOS

LUGARES E DAS PERSOAS

A resolución do consel o foi que estarían vixiantes ante toda circunstancia.

Entón Carpalim e Ximnasta, por mandato de Pantagruel, chamaron aos guerreiros que

estaban nas naves Brindeira367 (dos que o coronel era Rapandrol as368) e Coleireira (dos

que o coronel era Tal abotelos o mozo)

-‐ Vou aliviar a Ximnasta desta carga -‐dixo Panurgo-‐ E mais tamén precisades

que el estea aquí convosco.

-‐Polo hábito que eu levo! -‐dixo frei Xoán-‐ Ti o que queres é escapar do

combate, caral án, e a fe que non pensas voltar! Non é moita perda. Non había este

facer senón chorar, laiar, berrar e desanimar aos bos soldados.

-‐ De certo que hei voltar axiña, frei Xoán, meu pai espiritual -‐dixo Panurgo-‐

Dade só a orde de que esas molestas androl as non gabeen ás naves. Entrementres

que vós combatedes, eu hei pregar a Deus pola nosa vitoria, seguindo o exemplo do

cabaleiroso capitán Moisés, conductor do pobo israélico.

-‐ A denominación destes dous vosos coroneis Rapandrol as e Tallabotelos -‐

díxolle Epistemón a Pantagruel-‐ prométenos neste conflito seguranza, sorte e vitoria,

se por acaso estas androl as nos quixeren aldraxar.

-‐ Entendédelo ben -‐dixo Pantagruel-‐ e apráceme que polos nomes dos nosos

coroneis poidades prever e prognosticar a nosa vitoria. Tal maneira de prognosticar

por nomes non é moderna. Antigamente foi ela celebrada, e relixiosamente

observada, polos pitagóricos. E foi de proveito para moitos grandes señores e

emperadores da antigüidade. Octavio Augusto, segundo emperador de Roma,

atopando un día un paisano chamado Eutiquio, é dicir "Ben afortunado", que levaba

un burro chamado Nicón (o que é "Vitorioso" en lingua grega), movido pola

significación dos nomes tanto do burro como de quen o levaba, ficou seguro da total

prosperidade, felicidade e vitoria. Vespasiano, igualmente emperador de Roma,

estando un día en oración, completamente só, no templo de Serapis, ao ver chegar

inopinadamente un seu servidor chamado Basílides (é dicir "Real") que el deixara

doente nun lugar lonxe de alí, tirou esperanza e seguridade de obter o imperio

romano. Non foi Rexiliano elexido emperador polos guerreiros por outra causa ou

ocasión senón o significado do seu propio nome. Mirade o Cratilo do divino Platón...

-‐ Pola miña sede! -‐dixo Rizótomo-‐ Heino ler: téñovos ouvido citalo ben veces.

-‐ ...Mirade como os pitagóricos, por razón dos nomes e dos números, chegan á

conclusión de que Patroclo tiña que morrer a mans de Héctor, Héctor de Aquiles,

Aquiles de Paris e Paris de Filoctetes. Déixame atónito pensar na invención admirábel

de Pitágoras, quen polo número par ou impar das sílabas do nome propio de calquera,

expuña de que lado eran as persoas coxas, lombudas, choscas, gotosas, paralíticas,

367

As naves "brindeira" e "coleireira" fóronnos presentadas no capítulo I: son as que levan por enseña un brinde e mais un coleiro.

368

No capítulo 29 de Pantagruel, un capitán de Lobishome recibe o mesmo nome.

96

pleuríticas e outras eivas na súa natura: a saber, asignando o número par ao lado

esquerdo do corpo e o impar ao dereito.

-‐ Certamente -‐dixo Epistemón-‐ eu puiden velo por experiencia en Saintes,

nunha procesión xeral, estando presente o tan bon, tan virtuoso, tan douto e tan

equitativo presidente Briand Val ée, señor de Douhet369. En pasando un coxo ou unha

coxa, un chosco ou unha chosca, un lombudo ou unha lombuda, informábano do seu

nome propio. Se as sílabas do nome eran de número impar, de imediato, sen ver as

persoas, el dicía que eran eivadas, choscas, coxas ou lombudas do lado dereito. Se

eran de número par, do lado esquerdo. E así era de certo, nunca atopamos excepción

ningunha.

-‐ Por esta invención -‐dixo Pantagruel-‐ afirmaron os doutos que Aquiles, cando

estaba axeonl ado, foi ferido pola frecha de Paris no talón dereito, porque o seu nome

é impar en sílabas (cómpre dicir aquí que os antigos se axionl aban co pé dereito). E

que Venus foi ferida diante de Troia por Diomedes na man esquerda, pois o seu nome

en grego ten catro sílabas. E pola mesma razón era Vulcano coxo do pé esquerdo, e

Filipo, rei de Macedonia, e mais Aníbal, choscos do ol o dereito. Aínda poderiamos

particularizar canto aos ciáticos, hernias e hemicranias 370 con este razoamento

pitagórico.

Mais, volvendo aos nomes, considerade como Alexandre o Grande, fil o do rei

Filipo de quen xa falamos, pola interpretación dun só nome acadou a súa empresa.

Estaba el sitiando a cidade de Tiro e levábaa batendo con todas as súas forzas dende

había varias semanas, mais todo era en van porque nada daban feito as súas máquinas

e enxeños de demolición: todo era de inmediato reparado e reconstruído polos tirios.

Polo que comezou a cavilar en levantar o asedio, con gran melancolía371, ao ver nesa

marcha unha eminente mingua da súa reputación. En tal lideira e desacougo,

adormeceu. Ao dormir, soñou que un sátiro estaba dentro da súa tenda, bailando e

saltaricando cos súas patas de castrón. Alexandre queríao pil ar mais o sátiro

escapábal e sempre. Finalmente, ao perseguilo por un paso estreitiño, o rei acañouno.

Nese momento acordou, e consultándol es o soño aos filósofos e sabios da súa corte,

escoitou que os deuses l e prometían vitoria e que Tiro había ser tomada axiña, porque

esa palabra Satyros, dividida en dúas, é Sa Tyros, que significa Túa é Tiro372. E

efectivamente, ao primeiro asalto que fixo tomou a cidade pola forza e cunha grande

vitoria subxugou ese pobo rebelde.

Á inversa, considerade como polo significado dun nome se desesperou

Pompeio. Estando vencido por César na batal a da Farsalia, non tivo outro xeito de se

salvar senón mediante a fuxida. Fuxindo por mar chegou á il a de Chipre. Perto da

cidade de Pafos dexergou na ribeira un belido e suntuoso palacio. Ao l e preguntar ao

piloto como l e chamaban a ese palacio, escoitou que l e chamaban Kakobasileia, é

dicir Malrei. Ese nome produciul e tal terror e abominación que entrou na

desesperación, como seguro de ser inevitábel que había perder a vida decontado. De

modo que os asistentes e naucheiros sentiron os seus berros, saloucos e laios. E

369

Xa no capítulo 10 de Pantagruel gaba Rabelais a este xurista, seu amigo e amigo dos humanistas .

370

Xaquecas.

371

Estado de tristura e amuamento que na medicina antiga atribuíase á bile negra (en grego melancolía).

372

En grego, naturalmente.

97

efectivamente, pouco tempo despois un tal Aquilas, paisano descoñecido, cortoul e a

cabeza. Aínda poderiamos a propósito disto citar o que le aconteceu a Lucio Paulo

Emilio cando foi elexido polo senado romano emperador, é dicir xefe do exército que

enviaban contra Perseo, rei de Macedonia. Ese día, cara ao serán, voltando á súa casa

para preparar o traslado, ao bicar a unha súa fil iña chamada Tracia, decatouse de que

ela estaba algo triste. "Que foi, miña Traciña?" preguntoul e el-‐ "Por que estás así,

tristeira e amuada?" "Meu pai -‐respondeul e ela-‐ morreu Persa" (Así l e chamaba ela a

unha cadeliña á que quería con delicia). Con esas palabras ficou Paulo seguro da

vitoria contra Perseo.

Se o tempo permitise que puidésemos percorrer as sagradas biblias dos

hebreus, atoparíamos cen pasaxes eminentes que nos mostran de xeito evidente a

observancia e a fe na que tiñan os nomes propios cos seus significados.

Cara á fin deste discurso chegaron os dous coroneis, acompañados polos seus

soldados, todos ben armados e decididos. Pantagruel fíxol es unha breve alocución

para que se mostrasen esforzados no combate se por un caso eran obrigados (pois

aínda non podía crer que as androl as fosen tan traidoras) coa prohibición de

comenzaren o enfrontamento e púxol es a expresión Martes de Entroido como

contraseña.

98

CAPÍTULO 38

COMO CÓMPRE NON MENOSPREZAR AS ANDROLLAS ENTRE OS HUMANOS

Vós chufádesvos disto, bebedores, e non credes que sexa en verdade así como

vos eu conto. Non sei eu o que l e había facer. Crédeo se é que queredes, e se non

queredes ídeo ver. Eu ben sei o que vexo. Foi na il a Fera. Estou a vola nomear.

Relembrade a forza dos xigantes antigos, que se propuxeron colocar o alto monte

Pelión enriba do Osa e envolver o umbroso Olimpo co Osa para combateren aos

deuses e desaniñalos do ceo373. Non era unha forza vulgar nin mediocre. E mais

aqueles non eran senón androl as na metade do corpo, ou serpes, non quero mentir.

A serpe que tentou a Eva era andról ica. Con todo, dela está escrito que era

máis fina e cautelosa que todos os outros animais. E aínda sosteñen en certas

universidades que esa tentadora era a androl a chamada Itífalo, na que outrora foi

transformado o bon micer Príapo, gran tentador das mul eres nos paraísos (en grego)

que son os xardíns (en francés). Qué sabemos nós se os suízos, pobo agora ardido e

belicoso, non eran algún tempo salchichas? Non quixera eu poñer a man no lume. Os

himantópodos, pobo ben insigne da Etiopía, son androl as e non outra cousa, segundo

a descrición de Plinio.

Se este discurso non satisfai a incredulidade das vosas señorías, arestora

(quero dicir, despois de beber) visitade no Poitou Lusignan, Parthenay, Vouvent,

Mervent e Pouzaugues. Alí habedes atopar vel as testemuñas de renome e de boa

forxa que vos han xurar sobre o brazo de san Rigomé374 que Melusina375, a súa primeira

fundadora, tiña corpo feminino ata a bolsa do nabo, e que dalí para abaixo era

androlla serpentina ou ben serpe andról ica. E mais tiña un nobre e galante andar, que

hoxe é imitado polos danzantes bretóns ao bailaren o seu triori376 cantarolado.

Cal é a causa pola que Erictonio foi o primeiro en inventar as carrozas, liteiras e

palanquíns? Foi porque Vulcano enxendrárao con pernas de androl as e, para as

esconder, el quixo mel or ir en liteira que de a cabalo. Porque aínda no seu tempo non

eran as androl as reputadas. Do mesmo xeito a ninfa escítica Ora tiña medio corpo de

mul er e medio de androl a. E mais semel oul e tan belida a Xúpiter que se deitou con

ela e tivo un fermoso fil o chamado Colaxes.

Deixade, por tanto, de vos chufar e crede que non hai nada tan certo coma o

Evanxelio.

373

Segundo a mitoloxía, os xigantes Oto e Efialtes, para poderen escalar ao Olimpo, puxeron o monte Pelión enriba do monte Osa

374

As reliquias de San Rigomé conservábanse en Maillezais e a súa devoción consérvase ata hoxe.

375

Jean d'Arras narrou no século XIV a historia de Melusina, a quen as lendas atribúen numerosas fundacións de castelos e pegadas no Poitou

376

Danza bretoa de ritmo moi vivo que se acompaña cantarolando.

99

CAPÍTULO 39

COMO FREI XOÁN SE XUNTA COS COCIÑEIROS PARA COMBATER AS ANDROLLAS

Vendo frei Xoán esas furiosas androlas avanzaren todas dispostas, díxole a

Pantagruel:

-‐ Ha ser un bo combate de pal a377, polo que eu vexo. Ai, ho, habemos recibir

grandes honores e louvanzas magníficas pola nosa vitoria! Eu quixera que vós

quedarades dentro da nave como simple espectador deste enfrontamento, e que no

resto me deixarades facer a min coa miña xente.

-‐ Que xente? -‐preguntou Pantagruel.

-‐ Materia de breviario -‐respondeu frei Xoán-‐ Por que Putifar, cociñeiro maior

das cociñas do faraón, o que mercou a Xosé e o que Xosé puido facer cornudo se

quixera, foi xefe da cabalaría de todo o reino de Exipto? Por que Nabuzardán,

cociñeiro maior de Nabucodonosor, foi elexido entre todos os outros capitáns para

asediar e poñer en ruinas Xerusalén?

-‐ Dicide -‐respondeu Pantagruel.

-‐ O buraquiño da señora! -‐dixo frei Xoán-‐ Atreveríame a xurar que noutro

tempo eles combateran as androl as, ou a xente tan pouco estimada coma as

éndrol as, e por telas batido, combatido, domeado e afundido son eles sen

comparanza cociñeiros moitísimo máis idóneos e suficientes que todos os soldados e

guerreiros do mundo, de a pé ou de a cabalo.

-‐ Traédesme á memoria -‐dixo Pantagruel-‐ o que está escrito nas graciosas e

alegres respostas de Cicerón. Polo tempo das guerras civís de Roma entre César e

Pompeio, el inclinábase máis por natureza cara ao partido pompeiano, inda que César

procurábao e favorecíao grandemente. Un día, escoitando que os pompeianos en

certo encontro tiveran unha elevada perda de xente, quixo visitar o seu campamento.

Nel descubríu pouca forza, menos valentía e moito desorde. Entón, prevendo que

todo acabaría mal para eles (como así foi despois) comezou a chufarse e burlarse, ora

dos uns ora dos outros, con ferretes agres e picantes, do estilo que el ben sabía.

Algúns capitáns, querendo pasar por agudos, dixéronl e, póndose moi seguros e

decididos:"Non vedes cantas águias" -‐que eran as enseñas dos romanos en tempo de

guerra-‐ "temos aínda?".”Habíanvos vir ben se estiverades en guerra contra as pegas"

respondeu Cicerón. Daquela, visto que temos que combater contra as androl as, vós

deducides que é unha batal a culinaria e querédesvos xuntar cos cociñeiros. Facede

segundo entendedes. Eu hei quedar aquí, agardando a saída desa fanfarria.

Frei Xoán vai a escape ás tendas das cociñas e dil es ledamente e con

amabilidade aos cociñeiros: "Rapaces, hoxe quérovos ver a todos con honores e

triunfos. Habedes facer grandes feitos de armas aínda nunca vistos pola nosa

memoria. Bandul o contra bandullo! Ou seica non contan os valentes cociñeiros?

Vamos combater esas baltroteiras das Androl as! Eu hei ser o voso capitán. Bebamos,

amigos! Veña, ánimo!

377

Caracterización carnavalesca. "De risa, sen ser de certo". Como os que se facían con monecos de palla, con espantallos.

100

-‐ Capitán -‐respondéronl e os cociñeiros-‐ Tendes razón. Estamos ás vosas ordes.

Baixo o voso mando queremos vivir e morrer.

-‐ Vivir si -‐dixo frei Xoán-‐ Morrer non, iso é para as androl as. Poñámonos, pois,

en formación. A vosa contraseña vai ser Nabuzardán378

378

Xeneral e intendente de palacio (encargado, por tanto, tamén das cociñas) de Nabucodonosor.

101

CAPÍTULO 40

DE COMO FREI XOÁN ERGUE A PORCA E DOS ARRIZADOS COCIÑEIROS

PECHADOS NO INTERIOR DESTA

Entón, por orde de frei Xoán, os enxeñeiros ergueron a gran porca379 que

estaba no interior da nave picheleira. Era un enxeño extraordinario, feito en tal

disposición que, polos canóns pedreiros colocados en fileiras todo de arredor, lanzaba

grosas bolas e proxectís forrados de aceiro, e no espazo interior podían doadamente

combater e permaneceren a cuberto douscentos homes e máis. Estaba feito seguindo

o modelo da porca de La Réole, por medio da cal os ingleses tomaron Bergerac, cando

reinaba en Francia o rei Carlos VI, que daquela era mozo380.

Séguese o número e o nome dos arrizados e valentes cociñeiros que, como no

interior do cabalo de Troia, entraron no interior da porca381:

Mollopicante

Mestre Lordento

Furafollas

Bochegordo

Gabacho

Pisamorteiro

Cocainas

Chapaviño

Corricho

Ervil ada

Cochón

Cabritada

Pezuño

Carbonada

Compango

Tripal ada

Pousafoles

Caldeirada

Cul ereiro

Picaracha

Salmoira

Escachado

Caradefil ós

Guisote

Todos estes nobres cabaleiros levaban nos seus escudos de armas en campo de

goles unha lardeadeira de sinople riscada por un chaveirón arxénteo pendendo á

esquerda

Touciñiño

Arquitouciño

Touciñazo

Antitouciño

Gordotouciño

Ripatouciño

Trabatouciño

Atatouciño

Tiratouciño

Rañatouciño

Grantouciño

Marcatouciño

Levatouciño

379

Un tipo de artefacto militar.

380

Os ingleses tomaron a vila de Bergerac en 1378 (reinando Carlos V de Francia e non Carlos VI) e utilizaron unha porca que fixeran traer de La Réole, localidade situada na rexión do río Gironde.

381

É imposíbel comentarmos os nomes dos cociñeiros que emprega Rabelais. Son en xeral termos de cociña, de pratos, utensilios, alimentos e accións relacionadas con ela. As denominacións humorísticas e festivas -por veces creación léxica do autor- xogan moitas veces con ese sentido culinario, de xeito que, mesmo sen que semelle a primeira vista, existe unha relación entre a palabra orixinal e un significado dialectal ou expresivo que o liga á cociña. Este significado é o que predominaba na súa época. Por esta razón nós abandonamos nalgúns casos a literalidade para optarmos pola evocación culinaria. Un só exemplo: a palabra maindegourre, mandrágora, era certamente un nome da planta, pero tamén evocaba main de gourre, man de porco, por iso nós traducímola por pezuño.

102

Estouciño, nativo de Rambouil et, co seu nome transformado por síncope xa

que era Estetouciño, do mesmo xeito que dicides idólatra por idolólatra.

Rillatouciño

Botouciño

Autotouciño

Novotouciño

Docetouciño

Agretouciño

Mascatouciño

Rolatouciño

Pillatouciño

Chiscatouciño

Durotouciño

Pesatouciño

Furatouciño

Foldetouciño

Moscatouciño

Miratouciño

Nomes descoñecidos entre os marranos e os xudeus.

Caral udo

Salsaverde

Ensaladeiro

Picaespeto

Porraldagrións

Termapotes

Raspanabos

Fendepotes

Porqueiro

Crebapotes

Peldecoello

Fregapotes

Agrazo

Tremelicas

Pastelada

Gorxasalgada

Lardorraso

Caracolada

Chuladoce

Caldoseco

Mostardeiro

Sopamarza

Viñote

Soá

Potaxe

Presoiro

Xoldeiro

Mazapán

Boafé

Falchoco

Faragul as, este foi tirado da cociña á cámara, para servizo do nobre cardeal Le

Veneur, Derramasados Costelán

Escovón

Lombelo

Carapuchiño

Pernileiro

Esgarabel ador

Leitemazado

Pichiño

Corremontes

Picholo

Sopraemboche

Pichel

Estruga

Pichón

Afartacáns

Pichorro

Bazuncho

Pichoco

Rabisaco

Espicho

Louzán

103

Carrapicho

Escachado382

Repichado

Enfarruscado

Mondam, que foi o inventor da salsa Madame, e por tal invención puxéronle a

el o nome en linguaxe escoceso-‐francesa383.

Chascadentes

Barquil eiro

Fociñudo

Zafrañoso

Miralinguas

Malamañado

Bicodarcea

Pasmón

Enxaguapotas

Nabeiro

Uropipinga

Rabanudo

Cotroso

Botelada

Bacallas

Ranchiño

Roberto, que foi o inventor da salsa Roberto, tan salubre e necesaria para os

coel os asados, parrulos, porcos frescos, ovos escalfados, bacallao salgado e mil

outras viandas tais,

Anguía-‐fría Salpicado

Raiarrubia

Fritentixola

Escacho

Trafugueiro

Papaxouvas

Batente

Lapabroas

Nabizo

Fendetestas

Cagarrizo

Esguiro

Garrafón

Carneasada

Ciscoso

Caldococido

Mormoso

Lisquiñas

Matacochas

Arengueafumado

Bandullo

Boleardo

Biobardo

Bicogordo

Conacho

Lambecazolas

Papán

Lobeón

Mamote

Cardoasneiro

Bragado

Dentro da porca entraron estes nobres cociñeiros varudos, galanos, lizgairos e

prestos para o combate. Frei Xoán, coa súa gran cimitarra, entrou o derradeiro e

pechou as portas dende dentro co ferrol o.

382

Repetido tamén no orixinal.

383

Parece que os gardas escoceses da Corte pronunciaban mondam a palabra madame.

104

CAPÍTULO 41

COMO PANTAGRUEL LLES MAZOU A COTENA ÁS ANDROLLAS

Tanto se achegaron aquelas androlas que Pantagruel dexergou como elas

despregaban os brazos e comezaban xa a baixar as lanzas. Daquela envía a Ximnasta

para ouvir o que elas querían dicir e por que motivo de disputa querían elas sen desafío

ningún loitar contra os seus vel os amigos, que nada fixeran nin dixeran en contra

delas.

Ximnasta, de diante das primeiras fileiras, fixo unha grande e profunda

reverencia e exclamou tan alto como puido:

-‐ Vosos, vosos, vosos somos nós todos, e estamos ás vosas ordes. Todos

seguimos a Martes de Antroido, o voso vello aliado.

Algúns, despois, contáronme que el dixo Marte dea en todo e non Martes de

Antroido. Fose como fose, a estas palabras un gran chanfaino salvaxe e reboludo,

anticipándose diante da fronte do seu batal ón, quixo pil alo pola gorxa.

-‐ Así Deus me salve! -‐dixo Ximnasta-‐ Non has entrar nela non sendo en

tal adas, que enteiriño non darías podido.

Entón saca a súa espada Bícame o cu (que así lle chamaba el) coas dúas mans,

e tronzou o chanfaino en dous anacos. Santo Deus, que cheo de graxa estaba!

Lembreime do gordo Touro de Berna, que resultou morto na batal a de Marignan

cando da derrota dos suízos384. Podédesme crer que non tiña menos de catro dedos de

touciño na andorga.

Escachanfal ado o chanfaino, correron as androl as riba de Ximnasta e

brutalmente tiraron con el polo chan, onde se atopaba cando Pantagruel acudíu ás

alancadas coa súa xente para socorrelo. Entón comezou o combate marcial, todos

revoltos. Rapandrol as rapaba androl as e Tallabotelos tallaba botelos. Pantagruel

mazaba a cotena ás androl as. Frei Xoán estaba caladiño dentro da súa porca,

observando e considerando todo, cando os chouláns, que estaban emboscados, saíron

todos con moito arrepío enriba de Pantagruel.

Entón, ao Frei Xoán ver o desarranxo e tumulto, abre os portelos da súa porca

e sae cos seus bos soldados, uns levando espetos de ferro, outros trasfugueiros,

gramal eiras, tixolas, pas, potes, grel as, atizadoiros, tenazas, pingadeiras, vasoiras,

marmitas, morteiros e pisóns, todos na mesma formación que se fosen queimadores

de casas 385 , berrando e oubeando todos xuntos espantosamente: Nabuzardán!

Nabuzardán! Nabuzardán! Con tais berros e abalo bateron nos chouláns e atravesaron

os salchichóns. As androl as ao socato se decataron deste novo reforzo e fuxiron a

escape como se acabaran de ver a todos os diaños. Frei Xoán, a poder de bolas de

pedra, derrubábaas a mancheas coma moscas, e os seus soldados non quedaban

atrás. Daba mágoa. O campo estaba todo cuberto de androl as mortas ou

escontromiñadas. E o conto di que se Deus non chega a pór remedio, a xeración

384

Alusión a un suceso xa citado no capítulo 1 de Pantagruel. Na batalla de Marignan (1515) na que os franceses venceran aos suízos, un bernés -tocador de corno de touro- inutilizou varios canóns franceses antes de ser finalmente morto.

385

É dicir, en ben pouca formación.

105

andról ica tería toda ficado exterminada. Mais aconteceu un suceso maravil oso. Vós

habedes crer o que queirades.

Da banda da estrela do Norte apareceu voando un grande, graso, groso e gris

porco que tiña unhas ás longas e amplas coma as aspas dun muíño de vento. E o seu

penuxe era vermel o carmesín coma o dun fenicóptero, que en Godcitania386 é

chamado flamengo. Tiña os ol os vermel os e flamexantes coma un píropo387, as

orel as verdes coma unha esmeralda prasina388, os dentes amarelos coma un topacio,

o rabo longo, negro coma un mármore luculiano389, os pés brancos, diáfanos e

transparentes coma un diamante, e anchamente palmeados, como son os das ocas e

como antigamente en Tolosa levaba a raíña Pedauca390. E tiña un colar de ouro ao

pescozo, arredor do que había unhas letras gregas das que só din lido dúas palabras:

ΥΣ ΑΘΗΝΑΝ, porco que l e dá leccións a Minerva391.

O tempo era fermoso e claro. Mais á chegada deste monstro sentiuse unha

treboada tan forte pola banda da esquerda que todos quedamos abraiados. As

androl as, tan axiña como o viron, tiraron coas súas armas e paus, e axeonl áronse

todas no chan, erguendo dereitas as súas mans xuntas, sen diciren palabra, como se o

adorasen.

Frei Xoán, coa súa xente, seguía a bater e a espetar androl as. Mais por orde de

Pantagruel tocouse retirada e cesaron todas as armas. O monstro, despois de voar e

revoar varias veces entre os dous exércitos, lanzou vintesete pipos de mostarda riba

do chan, e logo desapareceu voando polo aire e berrando sen cesar:

-‐ Martes de Antroido! Martes de Antroido!

386

O orixinal xoga con goth ("godo") – seguramente en alusión a Carlos V, emperador de Alemaña, que era de Flandes (flamengo) e roxo do pelo- transformando Languedoc en Languegoth. Coa mesma, nós transformamos Occitania en Godcitania.

387

Carbúnculo

388

Prasino ("verde") é un adxectivo que procede do grego e que xa emprega Plinio en latín para denominar unha determinada pedra preciosa.

389

Mandado traer de Exipto por Lúculo, político e militar romano que se distinguíu polo seu gusto do luxo, a suntuosidade e os excelentes manxares.

390

A raíña Pedauca ("pe de oca") é unha figura lexendaria da rexión occitana do val do Garona, e en Tolosa (Toulouse) había unha ponte que levaba o seu nome.

391

A frase grega ("Porco de Atenea") pasou ao latín Sus Minervam e era proverbial para denominar un parvo fachendoso

106

CAPÍTULO 42

COMO PANTAGRUEL PARLAMENTA CON NIFLESETH, RAÍÑA DAS ANDROLLAS

Non aparecendo máis o devandito monstro e permanecendo os dous exércitos

en silencio, Pantagruel pediu parlamentar con dona Nifleseth392 (así lle chamaban á

raíña das androl as) que estaba a carón das enseñas, dentro da súa carroza. O que foi

doadamente concedido.

A raíña baixou ao chan e saudou afectuosamente a Pantagruel recibíndoo de

grado. Pantagruel laiouse desta guerra. Ela presentoul e as súas desculpas

cortesmente, alegando que cometeran o erro debido a informes falsos e que os seus

espías denunciáranl e que Choqueiro de Coresma, o seu vel o inimigo. desembarcara

en terra e pasaba o tempo en observar a urina dos fiseterios. Despois rogoul e que

tivera a ben perdoarlle esa ofensa, alegando que nas androl as dase atopado merda

antes que fel, e que se así o fixer, ela e todas as Nifleseth sucesoras súas, por sempre

habían manter toda a il a e o país en vasalaxe e alianza del e dos seus sucesores,

habían obedecer en todo e en calquera lugar os seus mandados, habían ser amigas

dos seus amigos e inimigas dos seus inimigos, e cada ano, en recoñecemento desta

fidelidade, l e habían enviar setenta e oito mil androl as reais para que l es servisen de

entrante na mesa durante seis meses do ano.

O que ela fixo, pois envioul e no outro día en seis grandes bergantíns o

devandito número de androl as reais a Gargantúa baixo o mando de Nifleseth a nova,

infanta da illa. O nobre Gargantúa enviounas como presente ao gran rei de París. Pero

co cambio de aire, e mais por falta de mostarda (bálsamo natural e restaurador de

androl as), morreron case que todas. Por disposición e vontade do gran rei foron

enterradas en montiños nun lugar de París que ata agora é chamado rúa do enlousado

de androllas393.

A petición das damas da corte real foi salvada Nifleseth a nova, e tratada con

todos os honores. Despois casárona en bo e rico lugar e fixo moitos fermosos fil os.

Louvado sexa Deus por isto!

Pantagruel deul e as grazas afectuosamente á raíña, perdoou toda a ofensa,

rexeitou a oferta que ela fixera e regaloul e un fermoso coiteliño de Perche394. Logo

preguntoul e con curiosidade sobre a aparición do devandito monstro. Ela

respondeul e que era a idea395 de Martes de Antroido, o seu deus tutelar en tempo de

guerra, primeiro fundador e orixe de toda a raza andról ica. Por esta razón asemel aba

el a un porco, pois que as androl as foron extraídas do porco. Pantagruel preguntou

por que motivo e con que intención curativa lanzara en terra tanta mostarda. A raíña

392

En hebreu "membro viril" di a Breve Declaración. A forma correcta naquela lingua debería ser mipleseth, seica.

393

Existía en París esa rúa, na antiga montaña de Santa Xenoveva, no Barrio Latino. Hoxe é a Rue Séguier.

394

A bisbarra de Perche, entre París e a Normandía, é coñecida polas súas mazáns e a súa sidra, e máis polos seus cabalos de carga (percheróns). Rabelais tena citado en varias ocasións. Agora alude á práctica habitual dos colonizadores de todos os tempos ante os indíxenas de lles regalar chilindradas rechamantes (normalmente en troco do espolio). Jacques Cartier, o descubridor normando do Canadá, distribuía tamén esta pacotilla entre os nativos.

395

Emprega aquí Rabelais idea no sentido da filosofía de Platón: a verdadeira imaxe, a única realidade.

107

respondeul e que a mostarda era para elas santo grial e bálsamo celestial, que

poñendo un pouquiño del nas feridas das androl as derrubadas, en pouquechiño

tempo as escontromiñadas sandaban e as mortas resucitaban.

Non tivo máis conversa Pantagruel coa raíña e retirouse á súa nave. Tamén o

fixeron todos os bos compañeiros coas súas armas e a súa porca.

108

CAPÍTULO 43

COMO PANTAGRUEL BAIXOU NA ILLA DE RUAKH

Dous días despois chegamos á illa de Ruakh396, e xúrovos polo setestrelo que

atopei o estado e a vida do pobo máis estraños do que vos digo. Non viven senón de

vento. Non beben nin comen cousa ningunha senón vento. Por casa non teñen senón

cataventos. Nas súas hortas non sementan senón as tres especies de anémonas397; a

ruda e outras herbas carminativas arríncanas coidadosamente. O pobo común, para se

alimentar, usa abanos de plumas, de papel ou de tecido segundo a súa facultade e

potencia. Os ricos viven de muíños de vento. Cando fan algún festín ou banquete,

poñen a mesa baixo un ou dous daqueles muíños. Alí fartúcanse coma nun casamento,

e durante o xantar discuten sobre a bondade, excelencia, salubridade e rareza dos

ventos de igual xeito que vós, bebedores, nos banquetes filosofades en materia de

viños. Un louva o siroco, outro o lebeche398, outro o garbino, outro o sieiro, outro o

céfiro, outro a galerna, e así os máis. Outro, o vento da camisa, para os repolistrados e

os namorados. Para os enfermos usan os ventos que se coan polas regandixas nas

casas, como tamén na nosa terra se coan os alimentos dos enfermos.

-‐ Oh! -‐dicíame un inchadiño-‐ Quen puidera ter unha vincha dese ventiño de

Gothcitania que l e chaman cercio! O nobre médico Schyron399, ao pasar un día por

este país, contábanos que é tan forte que é quen de revirar os carros cheos. Moito ben

l e había facer á miña perna edipódica.400. As gordas non son as mel ores.

-‐ Éo unha gorda pipa dese viñiño da Gothcitania que medra en Mirevaux,

Canteperdrix e Frontignan! -‐ dixo Panurgo.

Alí vin un home de boa aparencia, moi semel ante ao aldrope, encarraxado

amargamente contra un seu gordo e grande criado e un paxiño, aos que zoscaba de

moito diaño baténdol es cunha chinela. Ignorando a causa da carraxe, pensei que fose

por consel o dos médicos, como cousa salubre para o amo o encarraxarse e bater, e

para os criados que l es batan. Mais sentín que l e reprochaba aos criados teren

roubado a metade dun odre de vento garbino que el gardaba coidadosamente, como

vianda rara, para o final do outono.

Nesta illa non ciscan, nin mexan, nin cuspen. En compensación botan copiosos

peidos, bufas401 e arrotos. Padecen toda caste e especie de enfermidades. E toda

enfermidade nace e procede da ventosidade, como expón Hipócrates no libro De

flatibus. Pero a máis epidemial é o cólico ventoso. Para l e pór remedio usan amplas

ventosas e tiran grandes ventosidades. Todos morren hidrópicos timpaníticos, os

homes botando peidos e as mul eres bufas. Así l es sae a alma polo cu.

Despois, paseándonos pola il a, atopamos tres gordos cabezas de vento que

gozaban do lecer de miraren as píl aras, que abundan alá e viven da mesma dieta. Eu

decateime de que así como vós, bebedores, ao andardes terras adiante, levades

396

En hebreu "espírito, sopro, vento"

397

O nome procede do grego anemos "vento"

398

Vento mediterráneo.

399

Médico e profesor da Facultade de Medicina de Montpellier que apadriñou a Rabelais nos seus estudos naquela facultade.

400

"Inchada, grosa como as tiña Edipo, o adiviñador, que en grego significa pé inchado" di a Breve Declaración.

401

Peidos calados.

109

frascas, botos e botel as, do mesmo xeito cada un deles levaba un fol. Se por un caso

o vento l es faltaba, eles fabricábano fresquiño con estes foles, por expulsión e

atracción recíproca, pois ben sabedes vós que o vento, en definición esencial, non é

outra cousa senón aire flutuante e ondeante.

Nese momento, foinos ordenado polo seu rei que en tres horas non

acol eramos nos nosos navíos home nin mul er ningún do país. Porque l e roubaran un

odre cheo do propio vento que antigamente l e deu a Ulises o bo roncador de Eolo

para guiar a súa nave en tempo calmo, e que o rei gardaba relixiosamente como un

novo santo grial. Con el curaba moitas enormes enfermidades, só con ceibar e

esparexer nos enfermos tanto como fose necesario para fabricar un peido virxinal: é o

que as santimoniais402 chaman un soneto403

402

"Arestora son chamadas monxas" explica a Breve Declaración.

403

Xoga aquí Rabelais co diminutivo de son que denominaba tres cousas : un tipo de canción así chamada xa dende a Idade Media, a denominación da estrofa de orixe italiana que comezaba a utilizarse en Francia, e mais o significado de 'peido'.

110

CAPÍTULO 44

COMO CHUVIA PEQUENA DERRUBA GRANDE VENTO404

Pantagruel louvou a súa organización e o seu xeito de vivir, e díxol e ao seu

rexedor Hipanemio405.

-‐ Se aceptades a opinión de Epicuro, que di que o ben soberano consiste no

deleite (quero dicir, o deleite doado e non custoso), considérovos moi felices. Porque

o voso vivir do vento non vos custa nada ou ben poco. Non se precisa senón soprar

-‐ E mais é certo! -‐respondeu o rexedor-‐ Pero nesta vida ninguén acada a

felicidade plena. Moitas veces, cando estamos na mesa, alimentándonos con algún

gran ventiño de Deus como maná celeste, vivindo como abades, ven algunha chuvia

pequena, que nolo leva e derruba. Así se perden moitos xantares ao se derramaren as

vituallas.

-‐ Igual lle pasou a Jenin de Quinquenais406-‐ dixo Panurgo-‐ que ao l e mexar

enriba das nádegas a Quelot, súa mul er, espaxotou o vento fétido que saía delas

como dunha maxistral eolópila407. Hai tempo eu fixen unha xeitosa décima sobre o

caso:

Cataba unha noitiña Jenin o viño novo,

que aínda estaba avolto e na pipa fervía,

e pediulle a Quelot que fixese algún ovo

por darse unha encherola na cea daquel día.

Así preparou ela, e sen melancolía,

xa ceados se deitan, trebel an, e no leito

Quelot queda dormida mais el non o dá feito:

a mul er cos seus peidos volve o aire fedorento.

Mexa entón riba dela e di: "Velaí o xeito

como chuvia pequena derruba grande vento".

-‐ De por parte -‐dixo o rexedor-‐ nós temos unha calamidade anual ben grande e

danosa. E é que un xigante chamado Nafresfungantes, que vive na il a de Tohú, por

consel o dos seus médicos trasládase aquí anualmente na primavera para se purgar e

devóranos un gran número de muíños de vento como pílulas, e igual fai cos foles, que

l e saben moito. O que nos provoca gran miseria, obrigándonos ao xexún tres ou catro

coresmas cada ano se non facemos certas rogativas e oracións.

-‐ E non podedes evitalo? -‐preguntou Pantagruel.

404

Petite pluie abat grand vent é un refrán francés que no tempo de Rabelais tiña -dende a Idade Media- un sentido puramente meteorolóxico. Mais tarde tomou un sentido figurado, o de que cousiñas pequenas poden solucionar problemas importantes.

405

Nome creado a partir do grego ("que vive baixo o vento").

406

Quinquenais é unha aldea perto de Chinón.

407

Palabra creada a partir do grego ("porta de Eolo"). Na Breve Declaración Rabelais explica: "É

un instrumento de bronce chouso, no que hai un furadiño polo que, se botades auga e o achegades ao lume, veredes saír vento continuamente. Así son enxendrados os ventos no aire e as ventosidades nos corpos humanos, por quentamento ou concocción comezada e non rematada, como expón Claudio Galeno. Lede o que escribiu arredor del o noso gran amigo o señor Philander sobre o primeiro libro de Vitrubio".

111

-‐ Por consel o dos nosos mestres mezarims408 -‐respondeu o rexedor-‐ puxemos

dentro dos muíños, no tempo que el adoita vir aquí, unha chea de galos e de galiñas. A

primeira vez que os tragou, houbo morrer: cantábanl e dentro do corpo e voábanl e a

través do estómago, polo que caía en lipotimia, dor cardíaca e convulsión horríble e

perigosa, como se l e tivera entrado pola boca unha serpe ao interior do estómago.

-‐ Velaí unha comparación mal ao caso e incongruente -‐dixo frei Xoán-‐ Porque

en tempos sentín dicir que se unha serpe entra no estómago non provoca repugnancia

ningunha, e que volve para fóra de contadiño se penduran polos pés ao paciente e l e

sitúan pertiño da boca un barreñón cheo de leite quente.

-‐ Vós sentístelo dicir -‐replicou Pantagruel-‐ e tamén o sentiran os que volo

contaron. Mais tal remedio nunca foi visto nin lido. Hipócrates, no libro quinto das

Epidemias, escribe que o caso se dera no seu tempo e que o paciente morrera

subitamente en espasmo e convulsión.

-‐ A maiores -‐seguíu o rexedor-‐ entráronl e pola gorxa todos os raposos do país

perseguindo as galiñas, e púñase á morte a cada paso. Bo foi que, por consel o do

badoco dun encantador, no momento crítico, botou os fígados como antídoto e

contraveneno. Despois daquilo pensouno mel or, e agora remédiao cunha lavativa que

lle poñen, feita coa decocción de grans de trigo e de paínzo -‐que atraen as galiñas-‐ ao

que se l e engaden miúdos de parrulos, que atraen os raposos. Tamén con pílulas que

toma pola boca, feitas de lebréis e de cans cazadores de raposos. Velaí a nosa

desgraza.

-‐ Non teñades medo de agora en diante, boas xentes -‐díxol e Pantagruel-‐ Ese

gran Nafresfungantes, tragador de muíños de vento, morreu. Asegúrovolo. E morreu

asfixiado e esganado ao comer unha nisca de manteiga fresca na gorxa dun forno

quente, segundo a prescrición dos médicos.

408

Aínda que non é seguro, parece que esta palabra tería orixe hebrea e significaría "ventos do norte".

112

CAPÍTULO 45

COMO PANTAGRUEL BAIXOU Á ILLA DOS PAPÍFIGAS

Na mañán seguinte atopamos a illa dos papífigas que antigamente eran ricos e

libres e chamábanl es gal ardetes mais arestora eran pobres, desgrazados e sometidos

aos papímanos. A cousa acontecera así:

Un día da festa da procesión anual, o burgomaestre, os síndicos e os grandes

rabinos gal ardetes foran pasar o tempo e ver a festa a Papimanía, il a próxima. Un

deles, ao ver o retrato papal (pois era louvábel costume mostralo públicamente nos

días de procesión solemne), fíxol e a figa409, que neste país é signo de desprezo e de

bulra manifesta. Para vengala, os papímanos, uns días despois, sen diciren nada,

puxéronse todos en armas, sorprenderon, saquearon e arruinaron toda a illa dos

Gal ardetes, pasando polo gume da espada a todo home barbado410. Perdoaron as

mul eres e mociños coa mesma condición que o emperador Federico Barbarroxa

utilizara antigamente cos milaneses.

Os milaneses, na súa ausencia, rebeláranse contra deste e botaran fóra da

cidade a emperatriz, súa mul er, ignominosamente montada enriba dunha mula vel a

chamada Thacor411 cabalgando co diante para atrás, é dicir o cú virado contra a testa

da mula e a cara contra a grupa.

Federico, á súa volta, despois de os ter sometido e apresado, obrou con tal

dilixencia que recuperou a célebre mula Thacor. Entón, no medio da praza maior, por

orde súa, o verdugo puxo entre as partes vergoñentas de Thacor un figo, en presenza

e vista dos cidadáns prisioneiros. Despois gritou en nome do emperador, acompañado

do son de trompa, que calquera que quixera fuxir da morte debería arrancar

publicamente o figo cos seus dentes, e despois volvelo pór no mesmo lugar sen axuda

das mans. Calquera que rexeitase, sería ao socate pendurado e estrangulado. Algúns

deles tiveron vergoña e horror de faceren tan abominábel castigo e déronl e

preferencia sobre o medo a morreren, polo que foron pendurados. Nos outros o medo

da morte dominou sobre tal vergoña. Estes, despois de tiraren o figo a poder de

dentes, mostrábanl o ao verdugo abertamente, dicindo: Ecco lo fico412.

Con ignominia parel a foron preservados e salvados da morte o resto dos

pobres e desolados gal ardetes. Fixéronos escravos e tributarios e impuxéronl es o

nome de papífigas porque l e fixeran a figa ao retrato papal. Dende ese momento,

aquela pobre xente non dera prosperado. Todo os anos sufrían sarabia, tempestade,

409

A expresión facer a figa ou poñer a figa , que denomina o xesto de tender o puño introducindo o dedo gordo entre o índice e o medio, procede do italiano fare la fica, lingua na que fica é unha das denominacións populares da vulva. O xesto, pois, ten un carácter obsceno. A súa utilización contra o demo e os espíritos malignos, fixo que despois se utilizara como amuleto e medio de esconxuro contra meigallos.

410

Hai quen vé nos papífigos os valdenses de Mérindol e Cabrières, que foron masacrados por herexes en 1545. Os Du Bellay defendían a tolerancia e intentaron que se respeitase esta comunidade, instalada dende había dous séculos na Provenza pero impuxéronse as teses do seu rival o cardeal de Tournon.

411

Nome de procedencia hebrea e que a Breve Declaración explica como "figo no fundamento" o que podería interpretarse como tumor hemorroidal. En todo caso é un encadeamento entre a figa e o figo que se introduce no parágrafo seguinte.

412

En italiano: "Eis o figo, velaí o figo".

113

peste, fame e todas as desgrazas, como pena eterna polo pecado dos seus

antepasados e parentes.

Ao vermos a miseria e calamidade do pobo non quixemos penetrar máis en

diante. Só para col ermos auga bendita e nos encomendarmos a Deus entramos

nunha capeliña rente do porto, que estaba en ruínas, desolada e sen teito, como está

en Roma o templo de San Pedro413. Ao entrarmos na capela e tomarmos auga

bendita, dexergamos dentro da pía un home vestido de estolas e todo tapado pola

auga, coma un parrulo cando se mergul a, non sendo que botaba o nariz un pouquiño

fóra para respirar. De arredor del había tres cregos ben rapados e tonsurados a leren

no grimorio e esconxuraren os diaños.

Pantagruel atopou o caso ben estraño, e ao preguntar a que xogo estaban a

xogar, explicáronl e que dende había tres anos reinara na il a unha pestilencia tan

horríbel que máis da metade do país ficara deserto e as terras sen amos. Pasada a

pestilencia, ese home que se escondía dentro da pía estaba a arar un campo grande e

vizoso e a sementalo de alforfón no día e hora en que un demiño (que aínda non sabía

facer treboadas nin sarabia senón de riba do perixel e das verzas, e mais tampouco

aínda non sabía ler nin escribir) obtivera de Lucifer o poder vir recrearse e ter lecer

nesta illa dos papífigas onde os diaños tiñan gran familiaridade cos homes e mul eres e

adoitaban ir pasar moito tempo.

Chegado este diaño ao lugar, dirixiuse ao labrador e preguntoul e o que facía.

O pobre do home respondeul e que estaba a sementar o campo de alforfón para

axudarse a vivir o ano seguinte.

-‐ Moi ben -‐díxolle o demo-‐ mais o campo non é teu, que é meu, perténceme a

min. Porque dende o punto e hora que l e fixestes a figa ao papa, todo este país nos foi

adxudicado, atribuído e abandonado. Con todo, sementar trigo non é o meu oficio.

Polo tanto, déixoche o campo, mais a condición de que partamos o proveito.

-‐ De acordo -‐respondeu o labrador.

-‐ Co que tiremos de proveito, imos facer dous lotes -‐dixo o diaño-‐ Un co que

medre por riba da terra, e o outro co que quede cuberto por ela. Hei ser eu quen

escol a, porque son un diaño que procede dunha nobre e antiga raza e ti non es máis

ca un aldeán. Eu escol o o que quede dentro da terra, e ti has levar o de enriba. Cando

será a col eita?

-‐ A mediados de xullo -‐respondeu o labrador.

-‐ Pois non hei faltar de vir -‐dixo o diaño-‐ Ti fai o teu deber. Trabal a, aldeán,

trabal a! Eu vou ir tentar co xeitoso pecado da luxuria ás nobres monxas de Peidoseco

e mais tamén aos papasantos e soinamoinas. Das súas querenzas estou máis que

seguro. Ao se xuntaren comezará o combate.

413

As obras de construción da basílica duraron 120 anos, de 1506 a 1626. Cando Rabelais estivo en Roma a construción aínda non ía moi avanzada e carecía de teito, de cúpula.

114

CAPÍTULO 46

COMO UN LABRADOR DE PAPIFIGARIA ENGANOU AO DEMIÑO

De que chegaron mediados de xulo, o demo volveuse presentar no lugar,

acompañado por un escadrón de demachiños aprendices. E, atopando alí o labrador,

díxolle: -‐ E logo, aldeán? Como che foi des que eu marchei? É tempo de facermos as

partes. -‐ Tes razón -‐ respondeule o labrador.

Entón empezou o labrador coa súa xente a segar o trigo. Coa mesma, tamén os

demachiños arrincaban do chan os restrol os. O labrador mal ou o seu trigo na eira,

aventouno, meteuno en sacos e foino vender á feira. Os demachiños fixeron o mesmo

e, na feira, sentáronse pertiño do labrador para venderen os seus restrol os. O

labrador vendeu moi ben o seu trigo e cos cartos encheu un zoco vel o que levaba

pendurado ao cinto. Os demachiños non venderon nada senón que, polo contrario, os

paisanos todos da feira chufáronse deles.

Rematada a feira, díxol e o demo ao labrador:

-‐ Ouviches, aldeán, desta vez enganáchesme, pero doutra non me has

enganar.

-‐ Señor diaño -‐respondeul e o labrador-‐ Como vos eu daría enganado, se vós

escollestes primeiro? É certo que coa vosa escol a pensabades me enganar, esperando

que non saíse nada da terra para a miña parte e atopardes debaixo enteiriño o gran

que eu sementara. Con el habiades tentar a xente arregueixada, beateira e avarenta, e

coa tentación facela caír no voso ichó. Pero sodes novo de máis no oficio. O gran que

vistes en terra morreu e apodreceu, e o apodrecemento deste foi a xerazón do outro

que me vistes vender. Así escol estes o peor. Por iso fostes malditos no Evanxelio.

-‐ Abonda de parola -‐dixo o demo-‐ De que pensas sementar o noso campo para

o ano que ven?

-‐ Para tirar ben proveito -‐respondeu o labrador-‐ compría sementalo de nabos.

-‐ Es un aldeán agudo! -‐dixo o diaño-‐ Sementa nabos a eito, que eu gardareinos

da treboada e non l es hei botar a sarabia enriba. Pero escóitame ben: eu quedo coa

parte do que está por riba da terra e ti has levar o de baixo. Trabal a, aldeán, trabal a!

Eu vou tentar os herexes: son almas moi gorenteiras, preparadas en carbonada. O

señor Lucifer anda de cólico e hanl e prestar moito.

Chegado o tempo da col eita, apareceu o demo no lugar cun escadrón de

demachiños axudantes. E, atopando alí o labrador coa súa xente, comezou a cortar e a

recol er as fol as dos nabos. Atrás del, o labrador sachaba e tiraba os grandes nabos e

metíaos en sacos. Coa mesma, vanse xuntos para a feira. O labrador vendeu moi ben

os nabos, e o demo non vendeu nada. Peor aínda: chufáronse del públicamente.

-‐ Ben vexo, aldeán, que me enganaches -‐púxose entón o demo-‐ Quero

rematar con isto de partirmos o campo entre ti e eu. Ímonos rabuñar un ao outro, e o

primeiro que se rinda perde a súa parte do campo. Vai quedar enteiro para o vencedor.

Ha ser de hoxe en oito días. Ai, aldeán, heite rabuñar de diaño! Pensaba de ir tentar os

rapiñantes notifiqueiros, disfrazadores de preitos, notarios falseadores e avogados

prevaricadores, pero mandáronme dicir por un intermediario que eran enteiriños de

115

meu. Tamén a Lucifer l e anoxan as almas deles, e de ordinario pásal as aos demos

vascul adores das cociñas, non sendo que estean salpimentadas. Vós dicides que non

hai almorzo coma o dos estudantes, xantar coma o dos avogados, merenda coma a

dos vendimadores, cea coma a dos comerciantes, sobrecea coma a das criadas, nin

comida calquera coma a dos trasnos414. É certo: de feito, o señor Lucifer, pápavos

trasnos como entrante de todas as súas comidas. E adoitábavos almorzar estudantes.

Mais -‐coitado!-‐ non sei por que desgraza, dende hai algúns anos, eles engadíronl es

aos seus estudos a Santa Biblia. Por esta causa non damos tirado un para o demo. E

coido que se os camanduleiros non nos axudan, quitándol es con ameazas, inxurias,

forza, violencia e lume o seu San Pablo de entre as mans, non imos dar ril ado máis

ningún aí embaixo415.

Avogados adulteradores do dereito e rapiñadores dos pobres, almórzaos de

ordinario e non l e faltan. Pero un anóxase de comer sempre o mesmo pan. Non hai

moito dixo en pleno capítulo que l e prestaría comer a alma dun camanduleiro que

esquecera no seu sermón de se encomendar a el, e prometeu dobre paga e

importante retribución a aquel que l e levase unha quentiña do forno. Puxémonos

todos á procura, mais sen proveito ningún. Todos eles están a aconsel ar as nobres

damas, e contan con as persuadiren416.

De merendar abstívose dende que tivo ese forte cólico, causado porque nas

bisbarras boreais aldraxaran dun xeito ben ruín aos seus provedores de alimentos,

víveres, carnes curadas e carbóns417. Cear, cea moi ben comerciantes usureiros,

boticarios falsarios, alteradores de moedas, adulteradores de mercadorías. E ás veces,

cando está de boas, sobrecea criadas que despois de l es beberen o viño aos seus

amos enchen o pipo con auga choca.

Trabal a, aldeán, trabal a! Eu vou tentar os estudantes trapisondistas para que

abandonen pais e nais, renuncien ás regras comúns da sociedade, desobedezan os

edictos do seu rei, vivan en infernal liberdade, desprecen a todos, de todos fagan

bulra e, pondo o belido e ledo carapuchiño da inocencia poética, se fagan todos

xeitosos trasnos418.

414

As veces Rabelais alude co nome de trasnos aos franciscanos. Lembremos que el foi frade franciscano no mosteiro de Fontenay onde -seguindo as directrices dos teólogos da Sorbona que prohibiran o estudo do grego por considerar que era un portelo para a herexía- os superiores lle confiscaran os seus libros.

415

Novo posicionamento arriscado de Rabelais en favor do Evanxelismo.

416

Novo ataque aos beateiros hipócritas e frades corruptos, dobrado por un xogo de palabras que os acusa de buscaren os favores sexuais das damas ás que pretendían aconsellar.

417

Desta vez, a alusión parece dirixida contra os luteranos.

418

Vese que o ataque vai contra os que estudan para trasnos.

116

CAPÍTULO 47

CÓMO UNHA VELLA DE PAPAFIGARIA ENGANOU AO DEMO

O labrador, ao volver á súa casa, estaba triste e pensativo. En o vendo así, a súa

mul er coidaba que l e roubaran na feira. Mais, ao escoitar a causa da súa melancolía, e

tamén ao ver a súa faldriqueira chea de cartos, confortouno agarimosamente e

aseguroul e que desta rabuxeira non l e había vir mal ningún. Só con que se apoiase

nela e trabal ase como ela quería, que xa ela tiña pensado como l e entrar.

-‐ No peor dos casos -‐dicía o labrador-‐ non hei levar senón un rabuñazo, porque

me hei render ao primeiro golpe, abandonándol e o campo.

-‐ Nadiña! -‐díxolle a vella-‐ Apóiate en min e trabal a como eu quero. Ti déixame

facer. Dixéchesme que é un demiño: eu hei facer que sexa el o que se renda e o campo

ha quedar para nós. Se fose un demo grande inda habería que pensalo.

O día en que chegamos á il a era o día sinalado. Pola mañán cediño, o labrador

confesara moi ben, comungara como bo católico e, por consel o do cura, mergul árase

tapado na pía, no estado en que nós o atoparamos.

No momento en que nos contaban esta historia tivemos novas de que a vel a

enganara ao demo e gañara o campo. Esta foi a maneira:

O demo achegouse á porta do labrador e, petando, dixo:

-‐Ei, aldeán! Veñan esas poutas!

E despois, entrando na casa, galano e decidido, e non atopando o labrador,

dexergou a súa mul er que estaba a chorar e laiarse.

-‐ Que é isto? -‐preguntou o demo-‐ Onde vai el? Que anda a facer?

-‐ Ai! -‐ púxose a vella-‐ Onde vai o ruín! O verdugo! O bandido! Fíxome reloucar,

estou perdida, morro coa dor que me meteu!

-‐ Como? -‐dixo o demo-‐ Que foi? Ha levar ben que rañar, de contadiño!

-‐ Ai! -‐púxose a vella-‐ O verdugo, o tirano, o rabuñador dos demos, díxome que

hoxe estaba citado para se rabuñar convosco, e para probar as unl as rabuñoume un

pouquiño só, co dedo maimiño, aquí entre as pernas, e fíxome reloucar toda. Estou

perdida! Endexamáis hei curar! Mirade! E aínda foi á casa do ferrador para que l e

aguce e l e afíe as poutas! Estades perdido, meu amigo señor demo! Sálvádevos! Non

vai parar! Retirádevos, facede o favor!

Entón descubriuse ata o queixelo na forma en que antigamente as mul eres

pérsidas se presentaron aos seus fil os que fuxían da batal a e mostroul e o seu cómo

lle chaman419. O diaño, ao ver a enorme solución de continuidade en todas as súas

dimensións, exclamou:

-‐ Mafoma, Demiurgo, Mexera, Alecto, Perséfone420! A min non me pilla!

Voume a todo coso! Veña, déixolle o campo!

Ao escoitarmos o desenlace e final da historia, retirámonos á nosa nave. E non

volvemos facer alí outra estadía. Pantagruel meteu na boeta da fábrica da igrexa

dezaoito mil moedas de ouro en consideración á pobreza do pobo e á calamidade do

lugar.

419

Xa no Pantagruel Rabelais utilizou este eufemismo.

420

Na Idade Media, era corrente porlle aos demos nome de deuses pagáns e representacións do paganismo.

117

CAPÍTULO 48

COMO PANTAGRUEL DESCENDEU Á ILLA DOS PAPÍMANOS

Abandonando a illa desolada dos papífigas, navegamos por un día en

serenidade e total pracer, cando se ofreceu á nosa vista a bendita illa dos papímanos.

Tan axiña como botamos as nosas áncoras no porto, antes de termos tempo de

amarrar os calabres, viñeron cara a nós nunha barquiña catro personaxes vestidos

cada un dun xeito diferente421: un de frade con hábito, todo emporcal ado e calzado

con botas, outro de falcoeiro, cun engado e luvas para paxaros, outro de solicitador de

preitos, cun gran saco na man, cheo de informes, convocatorias, notificacións e

citacións, e outro de vendimador de Orléans, con belidas polainas de pano e un cesto

e un podón á cintura. Des que estiveron ao carón da nosa nave, exclamaron todos

xuntos en voz alta preguntando:

-‐ Vístelo, viaxeiros? Vístelo?

-‐ A quen? -‐ preguntou Pantagruel.

-‐ A aquel -‐responderon eles.

-‐ Quen é el? Arrecontra, heino mal ar a paus! -‐dixo frei Xoán pensando que

preguntasen por algún ladrón, criminal ou sacrílego.

-‐ Como, estranxeiros? -‐dixeron eles-‐ Vós non coñecedes o Único?

-‐ Meus señores -‐díxolles Epistemón-‐ nós non entendemos tais termos. Mais,

explicádenos, por favor, a quen vos referides e nós dirémosvos a verdade sen

desimulo.

-‐ É aquel que é -‐dixeron eles-‐ Vístelo algunha vez?

-‐ Aquel que é, -‐respondeu Pantagruel-‐ na nosa doutrina teolóxica é Deus. Con

esta frase se definiu el a Moisés. De certo que nunca o vimos, é invisíble para os ol os

corporais.

-‐ Nós non estamos a falar daquel alto Deus que domina nos ceos -‐dixeron eles-‐

Estamos a falar do Deus que está na Terra422. Vistelo algunha vez?

-‐ A fe que se refiren ao papa! -‐dixo Carpalim.

-‐ Si, si, meus señores -‐respondeu Panurgo-‐ Si tal. Eu vin tres423, e non me foi de

moito proveito telos visto.

-‐ Como? -‐dixeron eles-‐ As nosas sacras Decretais424 proclaman que nunca hai

vivo senón un.

-‐ Quero dicir uns despois dos outros -‐respondeu Panurgo-‐ Outramente dito:

non vin senón un de cada vez.

421

Alegoría dos catro estados ou estamentos da sociedade: o clero, a nobreza, a toga e o campesiñado.

422

Os canonistas empregaban a expresión Deus na terra nun sentido xurídico referíndoo á

"plenitude da potencia" política que facía do papa "o único verdadeiro Monarca universal, espiritual e temporal" cousa á que se opuña o galicanismo, que inspira esta sátira rabelesiá dos papímanos.

423

Rabelais nas súas viaxes a Roma vira sucesivamente a Clemente VII, Paulo III e Xulio III.

424

O Corpus iuris canonici, estabelecido segundo o modelo do Corpus iuris civilis, comprendía dúas partes: unha, o Decreto de Graciano, anterior a 1150, que era admitida polos galicanos, e outra posterior, formada polos cinco libros de Decretais, de Gregorio IX (1234), o Sexto, de Bonifacio VIII (1298), as Clementinas, de Clemente V (1313), e as Extravagantes, de Xoán XXII (promulgadas en 1325) e chamadas así por estaren fóra do corpus e non formaren parte del ata o século XVI. Esta segunda parte era duramente atacada polos xuristas franceses por ser expresión e instrumento do poder temporal dos papas sobre a soberanía dos reis.

118

-‐ Oh, xente tres e catro veces feliz! -‐puxéronse eles-‐ Sodes ben e moito máis

que ben vidos!

Entón axeonl áronse diante nosa e quixeron nos bicar os pés. O que non

quixemos permitirllo, facéndol es reparar en que, se por fortuna o papa en persoa

viñese alí, non poderían eles facerlle cousa maior425.

-‐Fariamos, si -‐responderon eles-‐ Xa o temos decidido entre nós. Bicariamosl e

o cú sen folla, e os collóns igualmente. Porque ten col óns, o Padre Santo, atopámolo

nas nosas fermosas Decretais, outramente non había ser papa426. De sorte que en sutil

filosofía decretalina é necesaria esta consecuencia: é papa, logo ten collóns. E se no

mundo faltasen os collóns, non habería no mundo papa.

Pantagruel preguntoul e entrementres a un grumete desa barquiña quen eran

estes tres personaxes e el respondeu que eran os catro estados da il a, engadindo de

por parte que seriamos ben recibidos e ben tratados, pois que viramos ao papa.

Pantagruel comunicoul o a Panurgo, que l e dixo en segredo:

-‐Fago votos a Deus, iso é! Todo acaba chegando para o que sabe agardar. Ver o

papa nunca nos fixera proveito ningún, e arestora -‐por todos o diaños!-‐ hanos

aproveitar, segundo eu vexo.

Entón baixamos a terra e veu diante nosa, como en procesión, todo o pobo do

país, homes, mul eres e rapaces. Os nosos catro estados dixeron en voz alta:

-‐ Eles vírono! Eles vírono! Eles vírono!

Tras esta proclamación, todo o pobo se axeonl ou diante nosa, erguendo as

mans xuntas ao ceo e gritando:

-‐ Oh, xente feliz! Oh, benaventurados!

E esta grita durou máis dun cuarto de hora. Despois acudíu o mestre de escola,

acompañado por todos os seus preceptores, párvulos e escolares, xostrándoos

maxistralmente, como se adoitaba xostrar nas nosas bisbarras cando penduraban

algún malfeitor, a fin de que l es lembrase. Pantagruel enfadouse e díxol es:

-‐ Meus señores, se non deixades de xostrar a eses rapaces, voume de aquí!

O pobo ficou abraiado en ouvindo a súa voz estentórea, e eu vin un lombudiño

de longos dedos que l e preguntaba ao mestre de escola:

-‐Vállanme as Extravagantes! Os que ven o papa vólvense tan grandes coma ese

que nos ameaza? Ai, moito me tarda velo, para poder medrar e volverme tan grande

coma el!

Tan grandes foron as exclamacións deles que acudiu alí Homazo427 (así lle

chaman eles ao seu bispo) enriba dunha mula sen rédeas engoldrapada de verde428,

acompañado polos seus coordinados (como eles dicían) e mais dos seus subordinados,

que portaban cruces, bandeiras, gonfalóns, baldaquinos, fachos e pías de auga

bendita. E tamén el quixo nos bicar os pés a toda custa (como l e fixo ao papa

425

Bicábase a chinela do papa en sinal de sumo respecto. Nótese a ironía de Rabelais, máis en diante, ao presentar a Homazo montado nunha mula, pois a chinela do papa era chamada a mula do papa.

426

Alusión á historia da papisa Xoana, unha muller que -segundo unha tradición que recolleron distintas obras- tería chegado ao pontificado co nome de Xoán VIII , morrendo de parto nunha procesión.

Dis que por este motivo, posteriormente os futuros papas eran sometidos a unha observación dos seus órganos sexuais antes de seren proclamados. A idea da existencia desta papisa estivo tan asentada que, ao parecer, durante dous séculos, a partir de 1400, o seu busto figurou na catedral de Siena entre os dos demais papas.

427

Parece que este personaxe é unha caricatura do papa Xulio III.

428

Cor dos arcebispos, dos bispos... e mais dos tolos.

119

Clemente o bo de Christian Valfinier429) dicindo que un dos seus hipofetas430,

desengrasador e glosador das súas santas Decretais deixara escrito que, así como o

Mesías, tan e tanto tempo agardado polos xudeus, finalmente se l es presentara, do

mesmo xeito algún día o papa viría a aquela il a. Na espera dese ledo día, se chegara

alí alguén que o tivera visto en Roma ou en calquera outra parte, que o festexasen ben

e o tratasen con reverencia. Con todo, nós desculpámonos educadamente de que o

fixese .

429

Personaxe e episodio descoñecido.

430

Explica a Breve Declaración "os que falan das cousas pasadas como os profetas falan das cousas futuras".

120

CAPÍTULO 49

COMO HOMAZO, BISPO DOS PAPÍMANOS, NOS MOSTROU AS URANÓPETAS431

DECRETAIS

Despois, díxonos Homazo:

-‐ As nosas santas Decretais prescríbennos e ordénannos visitar antes as igrexas

que as tabernas, polo tanto, non nos desviando deste belido precepto, vamos á igrexa;

logo iremos ao banquete.

-‐ Home de ben, -‐dixo frei Xoán-‐ ide vós diante e nós habemos vos seguir.

Falastes como unha persoa de siso e como un bo cristián. Abofé que había tempo que

non atopabamos alguén así. Moito se alegra o meu corazón e penso que por isto

hame prestar máis a comida. Boa cousa é atopar homes de ben.

Ao nos achegarmos á porta do templo, dexergamos un gran libro dourado,

todo cuberto de finas e preciosas pedras, rubíns, esmeraldas, diamantes e perlas máis

espléndidas que as que Octaviano consagrou a Xúpiter Capitolino, ou cando menos

tanto. E pendía no aire atado con dúas grosas cadeas de ouro ao friso do pórtico. Nós

contemplámolo con admiración. Pantagruel col euno coas mans e deul e a pracer

voltas e máis voltas, pois podía tocalo doadamente. El asegurounos que ao tocar

aquelas sentía un doce proído polas unllas e cóchegas polo brazos, xunto con, no

sentido, unha vehemente tentación de l e bater a un alguacil ou dous, con tal de que

non tivesen tonsura432.

Entón. díxonos Homazo:

-‐ Antigamente Moisés entregoul es aos xudeus a lei escrita polos propios dedos

de Deus. En Delfos, diante da fachada do templo de Apolo, atopouse esta sentencia

escrita pola divindade ΓΝΩΘΙ ΣΕΑΥΤΟΝ433. E , transcorrido certo lapso de tempo,

viuse ΕΙ434, igualmente escrita pola divindade e transmitida polos ceos. A efixie de

Cibeles foi enviada polos ceos a Frixia a un campo chamado Pesinonte. Tamén o foi a

Táuride a efixie de Diana, se credes a Eurípides. A oriflama435 foi enviada polos ceos

aos nobres e moi cristiáns reis de Francia para combater os infieis. Reinando en Roma

Numa Pompilio, segundo rei dos romanos, viuse descer do ceo o escudo cortante

chamado Ancilo. Na Acrópole de Atenas antigamente caíu do ceo empíreo a estatua

de Minerva. Do mesmo xeito, aquí vedes as sagradas Decretais escritas pola man dun

anxo querubín... Vós, xentes transpontinas436 non o habedes crer...

-‐ Ben pouco -‐ respondeu Panurgo.

-‐ ... e enviadas aquí a nós dende o Ceo dos Ceos, do mesmo xeito que Homero,

pai de toda filosofía (exceptuadas sempre as divinas Decretais), denomina diípeta437 o

río Nilo. E pois que tedes visto o papa, evanxelista destas e seu protector sempiterno,

431

"Procedente do ceo", palabra formada a partir do grego.

432

Os eclesiásticos non podían ser xulgados por tribunais civís senón eclesiásticos e as Decretais ameazaban coa excomuñón a aqueles que os agrediran ou castigaran, mesmo que fosen reis.

433

"Coñécete a ti mesmo".

434

Sería en grego "Ti es".

435

Estandarte que se atopaba dende o século XII na igrexa de Saint-Denis e que os reis de Francia levaban como enseña protectora nas campañas importantes, pois dicíase que fora enviado polo Ceo 436

"Da outra banda do mar".

437

"Que procede de Zeus".

121

nós habemos vos permitir velas e bicalas polo interior, se desexades. Mais, antes,

teredes que xexuar tres días e confesardes regularmente, debul ando coidadosamente

e inventariando os vosos pecados tan polo miúdo que non se perda nin unha

circunstancia, como divinamente nos cantan as divinas Decretais que estades a ver.

Para iso, cómpre tempo.

-‐ Home de ben -‐respondeu Panurgo-‐ Xa temos visto abondo Decotrais438,

quero dicir Decretais, fose en papel, en pergamiño linternado439, en vitela, escritas a

man e mais impresas en molde440. Non é preciso que pasedes o traballo de nos

mostrar estas: contentámonos coa boa vontade e agradecémosvolo igual.

-‐ Éche boa! -‐dixo Homazo-‐ Estas, anxelicalmente escritas, non as tedes visto

nunca. As do voso país non son senón transcrición das nosas, como atopamos

sinalado por un dos nosos antigos escoliastas441 decretalinos. Alén diso, rógovos que

non pensedes no trabal o que eu pase. Considerade só se queredes facer o conato442

de confesar e xexuar os tres diíñas de Noso Señor.

-‐ Moi ben o do conato -‐dixo Panurgo-‐ Ora ben, o do xexún, vennos mal a xeito,

porque na travesía xexuamos tanto que as arañas teceron as súas arañeiras na nosa

boca. Velaí tedes o bo de frei Xoán das Carnespicadas...

Ao escoitar estas palabras, Homazo deul e unha apertiña garimosa.

-‐ ...medroul e o musgo na gorxa por falta de mover e exercitar o queixelo e os fociños.

-‐ E mais é certo! -‐respondeu frei Xoán-‐ A poder de tantísimo xexún acabei todo

lombudo.

-‐ Entremos daquela na igrexa -‐dixo Homazo-‐ e perdoade se neste momento

non vos cantamos a fermosa misa de Deus. Pasou xa a hora do mediodía, despois da

que as nosas sagradas Decretais nos prohiben cantar misa, quero dicir misa alta e

lexítima. Pero heivos dicir unha baixa e seca443

-‐ Gustaríame máis unha ben mol ada por un viñiño de Anjou -‐dixo Panurgo-‐

Adiante, logo, con ela! Brava e tesa!444

-‐ Vállame esa!-‐dixo frei Xoán-‐ Desgústame moito que o meu estómago estea

aínda en xexún. Porque, en tendo almorzado ao estilo monacal, se por ventura el nos

cantase ese Requiem xa eu levaba comigo o pan e o viño do pasamento445. Paciencia!

Sacai, petai, metei, pero rapidiño, que non se enferruxe! E mais tamén por outro

motivo, facei o favor!

438

Lapsus voluntario de Panurgo que se burla das Decretais alterando a denominación ( de cotra) 439

Posibelmente o pergamiño que se empregaba nas linternas ou farois.

440

Letras de molde, a imprenta, logo.

441

Anotadores, comentaristas.

442

Empregamos o latinismo conato ("esforzo") para intentarmos trasladar o xogo de palabras de índole sexual que fai Rabelais.

443

Misa reducida e sen comuñón.

444

Frase ambigua de dobre sentido, tamén sexual, como máis adiante Sacai, petai...

445

Novo xogo de palabras: pasamento é “a acción de pasar, de tragar ao comer” e máis

“falecemento”. Na misa de difuntos, os fieis facíanlles unha ofrenda de pan e viño.

122

CAPÍTULO 50

COMO HOMAZO NOS MOSTROU O ARQUETIPO DUN PAPA

Finalizada a misa, Homazo tirou dunha arca, rente do altar maior, un gran

mañuzo de chaves coas que abriu trinta e dous pechos e catorce cadeados dunha

fiestra de ferro ben protexida con barrotes que estaba situada enriba do devandito

altar. Despois, con gran misterio, cubriuse cun saco mol ado e, correndo unha cortina

de satén carmesí mostrounous unha imaxe (bastante mal pintada na miña opinión),

tocouna cunha variña longa e mandounos bicar a punta que a tocara446. Despois,

preguntounos:

-‐ Que vos parece esta imaxe?

-‐ É a representación dun papa -‐respondeu Pantagruel-‐ Recoñézoo pola tiara, o

capuz, o roquete e a pantufa.

-‐ Dicides ben -‐declarou Homazo-‐ É a idea daquel Deus de bondade na terra, do

que nós agardamos devotamente a chegada e a quen esperamos ver neste país unha

vez. Que día tan feliz e desexado! E que esperado! E vós, felices e benaventurados,

que tan favorabeis tivestes os astros que vistes fronte a vós, en vivo e realmente,

aquel bon Deus na terra, de quen abonda con vermos o retrato para gañarmos a plena

remisión de todos os nosos pecados lembrados, e máis da terceira parte, con dezaoito

cuarentésimas447, dos pecados esquecidos! Tamén non a vemos senón na festa

grande do ano!

Entón Pantagruel dixo que era unha obra tal como as facía Dédalo448. Aínda

que fose deforme e mal feita, había malia todo, latente e oculta nela, unha enerxía

divina en materia de indulxencias.

-‐ Iso é como dunha vez en Seuilly, -‐dixo frei Xoán-‐ cando un día de festa

estaban os tunantes no hospicio, ceando e gabándose, un de ter gañado aquel día seis

brancas449, outro dous soldos, outro sete carolus. Un esmoleiro groso gabábase de ter

gañado tres boas moedas de prata. "Tamén ti tes unha perna de Deus",

respondéronl e os compañeiros. Como se unha divinidade estivese escondida nunha

perna toda esfacelada450 e podre.

-‐ Cando contedes esas cousas -‐dixo Pantagruel-‐ lembrádevos de me traerdes

unha tina: pouco faltou para que non botase as tripas. Utilizar así o sagrado nome de

Deus en cousas tan porcal entas e abominabeis! Fou! Dá noxo! Se dentro da vosa

fradaría facedes tal abuso das palabras que utilizades, deixádeo alá, non o trasladedes

fóra dos claustros.

-‐ E mais os médicos din que nalgunhas enfermidades hai unha participación

certa da divindade -‐dixo Epistemón-‐ De igual xeito, Nerón louvaba os cogumelos e,

446

Ao parecer, Rabelais alude a un retrato de Cristo que había no sancta sanctorum, a capela papal do palacio de Letrán. Ese retrato era coñecido coa denominación de aqueropoeta (é dicir "feito por anxos") . Estaba protexido por reixas e cuberto por suntuosos panos, e só se expuña ao público unha vez no ano, a víspera da Asunción. Aquí, os papímanos, como noutras ocasións, aparecen substituíndo a Cristo polo papa, o Deus na terra.

447

A ironía de Rabelais contra as indulxencias é aquí mordaz.

448

Atribuíase a Dédalo a arte de traducir o movemento en escultura.

449

Brancas, soldos e carolus eran diferentes moedas.

450

Anegrada e cuberta de chagas.

123

con expresión grega, denominábaos "vianda dos deuses", porque con eles envenenara

ao seu predecesor, o emperador romano Claudio.

-‐ Paréceme que este retrato falla tocante aos nosos últimos papas, porque eu

téñol es visto levar na cabeza non capuz senón casco, estampado cunha tiara persa, e

-‐estando en paz e silencio todo o imperio cristián-‐ eles sós faceren guerra traizoeira e

moi cruel.

-‐ Porque era contra os rebeldes, herexes e protestantes para os que non hai

esperanza, ao non obedeceren a santidade deste bon Deus na terra. Iso non só l e está

permitido e l e é lícito, senón ordenado polas sagradas Decretais, e ten o deber de

pasar a ferro e fogo emperadores, reis, duques, príncipes e repúblicas tan axiña como

eles transgrediren só unha vírgula dos seus mandados, espolialos dos seus bens,

desposuílos dos seus reinos, proscribilos, anatematizalos, e non só matar os seus

corpos e os dos seus fil os e parentes, senón tamén condenar as súas almas á

profundidade da máis quente caldeira que haxa no Inferno451.

-‐Por todos os demos! -‐dixo Panurgo-‐ Aquí non hai herexes como

Raminagrobis452 ou como hai nas Alemañas e Inglaterra. Vós sodes cristiáns ben

peneirados.

-‐ Somos, de certo -‐dixo Homazo-‐ Tamén nos habemos salvar todos. Vamos

tomar auga bendita, logo iremos xantar.

451

A seguir, Rabelais condena as guerras do papa Xulio II, que chegou a pensar nunha cruzada contra Francia, como tamén alude, a continuación, aos cismas luterano e anglicano. De todos xeitos, na obra rabelesiá abundan as condenas do dogmatismo e da imposición relixiosa a ferro e fogo en toda parte e todo momento. Unha páxina ben negra destas persecucións contra os "herexes" foi a aniquilación dos cátaros ou albixenses do sur de Francia a comezos do século XIII. Enviado polo papa Inocencio III, Simón de Montfort fixo aniquilar os vinte mil habitantes (homes, mulleres e meniños) da cidade de Béziers e, ante os reparos dalgúns dos seus que argumentaban que no medio habería inocentes, pronunciou a célebre e sinistra frase: "Matádeos a todos, Deus ha recoñecer os seus".

452

Alusión a un personaxe do Terceiro Libro.

124

CAPÍTULO 51

FALARES QUE SE TIVERON NO XANTAR EN LOUVANZA DAS DECRETAIS

Reparade, bebedores, en que durante a misa seca de Homazo tres sacristáns

da igrexa, cada un cunha bandexa na man, paseaban por entremedias do pobo,

dicindo en voz alta:

-‐ Non esquezades a xente feliz que o viu de fronte!

Ao saír do templo, entregáronl e a Homazo as súas bandexas, cheíñas de

moeda papímana. Homazo díxonos que era para facermos festa, e que desta

contribución e gabela, unha parte sería empregada en ben beber e outra en ben

comer, seguindo unha mirífica glosa agachada en certo recunchiño das súas santas

Decretais.

O que fixemos, e foi nunha boa taberna que tiraba moito á de Guil ot en

Amiens453.

Podedes crer que a papatoria foi copiosa e as bebidas numerosas. Neste xantar

reparei en dúas cousas memorabeis: unha, que non houbo carne que trouxesen, fose

cal fose (cabritos, capóns, porcos -‐que se atopan a eito en Papimanía-‐, pombos,

coel os, lebrachos, galos de Indias ou outra) na que non houbese un abundante recheo

maxistral454; e outra, que todo o servicio e a recol ida da mesa estivo ao cargo das

raparigas doncelas casadeiras do lugar, fermosas -‐asegúrovolo-‐ gorenteiriñas,

rubechiñas, amorosiñas e ben xeitosas, que vestidas con longas, brancas e delicadas

albas de dobre cintura, coa cabeza descuberta e o cabelo incrustado de tiriñas e fitiñas

de seda violeta e sementado de rosas, caraveis, ourego, fiuncho, herba madroa e

outras floriñas cheirosas, a cada pausa invitábannos a beber con sabias e lindas

reverencias. E toda a asistencia mirábaas con agrado. Frei Xoán botábal es ol adas de

esguello, coma un can que leva na boca unha ala de pita.

Ao retiraren o primeiro prato, cantaron elas melodiosamente un épodo en

louvanza das sacrosantas Decretais.

Ao serviren o segundo, Homazo, todo ledo e contente, dirixiuse a un dos

mestres copeiros dicíndol es:

-‐ Clerice455, esclarece!

A estas palabras, unha das raparigas presentoul e prontamente unha gran

copa chea de viño extravagante456. El sostívoo na man e, sospirando profundamente,

díxol e a Pantagruel:

453

Xa no capítulo XI Rabelais aludiu aos asadoiros de Amiens. Un deles, famoso en toda Europa, era o de Guillaume Artus.

454

Rabelais emprega a palabra farce ("recheo") palabra que xa nese momento resulta ambigua en francés porque tamén denomina á farsa, xénero teatral, e daí pasa a significar broma, impostura, falcatrúa. Ben sabido é que o nome do xénero teatral ( farce) provén do de" recheo" ( farce) pois o entreacto cómico medieval, intermedio de recheo no descanso das longas pezas relixiosas, foise desenvolvendo e deu orixe a este xénero cómico. Por outra parte o recheo maxistral/farsa maxistral dirixe de novo o ferrete da súa ironía contra os teólogos da Sorbona ( magistri nostri) xa ridiculizados en distintas ocasións como no capítulo 7 de Pantagruel, no catálogo dos libros da Biblioteca de Saint-Victor.

455

Palabra latina, vocativo de clericus. Rabelais aprovéitao para facer un xogo de palabras.

456

Xogo de palabras co dobre sentido de extravagante, o primitivo, que alude ás disposicións do papa Xoán XXII (ver nota 419) e o posterior de "excesivo, desarranxado, demente, estraño".

125

-‐ Señoría, e vós, nobres amigos, bebo por vós todos de moi bo corazón. Sede

moi benvidos!

E, ao que rematou de beber e l e volveu a copa á rapariga xeitosa, exclamou

ben forte:

-‐ Oh, divinas Decretais! Vós facedes atopar tan bó o bo viño!

-‐ Inda non foi o peor! -‐dixo Panurgo

-‐ Mel or fora que por elas o mal viño se fixese bo -‐dixo Pantagruel

-‐ Oh, seráfica Sexta! -‐dixo Homazo proseguindo-‐ Que necesaria sodes para a

salvación dos pobres humanos! Oh, querúbicas Clementinas! Como está en vós

propiamente contida e descrita a perfecta institución do verdadeiro cristián! Oh,

Extravagantes anxélicas! Como sen vós habían perecer as pobres almas, que aquí

embaixo erran en corpos mortais neste val de miseria! Ai! Cando será dado aos

humanos ese don de graza particular, que desistan de todo outro estudo e negocio

para vos leren, entenderen, saberen, usaren, practicaren, incorporaren, sanguificaren

e incentricaren457 nos profundos ventrículos dos seus cerebros, nas internas médulas

dos seus osos, nos intrincados labirintos das súas arterias? Oh, que feliz daquela o

mundo, e non antes nin doutro xeito!

A estas falas ergueuse Epistemón e díxol e ao dereito a Panurgo:

-‐ A fal a de cadeira furada obrígame a marchar de aquí. Este recheo

desentaloume o boche cular. Non hei tardar.

-‐ Oh, daquela, que ausencia de sarabia, de lazo, de xeada e de turbóns! -‐dixo

Homazo-‐ Oh, daquela, que abundancia de todos os bens na terra! Oh, daquela, que

paz obstinada e infranxíbel458 no Universo! Que cesación de guerras, de pil axes, de

asoballos, de esbul os e de asasinatos, non sendo contra os herexes e rebeldes

malditos! Oh, daquela que ledicia, alegría, contente, solaz, gozo, pracer e delicia en

toda a natureza humana! Oh, que grande doctrina, inestimábel erudición, preceptos

deíficos chantados polos divinos capítulos destas eternas Decretais! Oh, como con só

ler medio canon delas, un parágrafo pequeniño, unha frase só destas sacrosantas

Decretais, sentides vós inflamarse nos vosos corazóns a chama do amor divino, da

caridade para co voso próximo (con tal que non sexa herexe), desprezo firme de todas

as cousas superfluas e terrenais, extática elevación dos vosos espíritos -‐mesmo ata o

terceiro ceo-‐ e contente certo de todos os vosos degoros!

457

Levado polo verbo incorporar (creado sobre corpo), Rabelais crea sanguificar, formado sobre sangue e cunha certa ambigüidade pola semellanza fonética con santificar, a mais de remitirnos ao corpo e sangue de Cristo. Tamén incentricar ("facer entrar no centro") é un seu neoloxismo.

458

Latinismo: "irrompíbel, increbábel".

126

CAPÍTULO 52

CONTINUACIÓN DOS MILAGRES CAUSADOS POLAS DECRETAIS

-‐ A música éche boa -‐dixo Panurgo-‐ mais eu créochel e o menos que podo.

Porque xa me aconteceu un día en Poitiers, co Escocés Doutor Decretalipotens459, de

ler un capítulo delas. E que o demo me leve se, ao lelo, non quedei tan entalado do

ventre que por máis de catro e mesmo de cinco días, non dei botado senón unha

cagal iña! Sabedes como era? Tal como Catulo460 dí que eran as de Furio, o seu veciño:

En todo un ano non botas dez cagallas

e por moito que coas mans fregues decote

nunca nelas os dedos te emporcal as

pois son máis duras que faba ou que cachote

-‐ Ha! Ha! -‐púxose Homazo-‐ San Xoán me val a, meu amigo! Por ventura

estabades vós en estado de pecado mortal.

-‐ Ese é de distinto pau -‐dixo Panurgo.

-‐ Un día, en Seuilly, -‐dixo frei Xoán-‐ limpara eu o cú cunha fol a dunhas ruíns

Clementinas que Jean Guimard, o noso ecónomo, guindara no patio do claustro.

Doume aos demos todos se non me viñeron unhas fístulas e hemorroides tan horríbeis

que o meu pobre ol o de atrás quedou todiño chosco!

-‐ San Xoán me val a! -‐ dixo Homazo-‐ Foi evidente castigo de Deus, en venganza

polo pecado que vós fixerades ciscando neses sagrados libros que debiades bicar e

adorar, con adoración de latría ou de hiperdulía461 cando menos, digo eu. O

Panormitano462 nunca mentiu niso.

-‐ Xan Paxarolo463 -‐dixo Ponócrates-‐ mercaráral es en Montpel ier aos frades de

Saint-‐Olary unhas fermosas Decretais escritas en bo e grande pergamiño de

Lamballe464 para amortecer con elas o ouro ao batelo en fol as. Por un estraño

malfado, nunca unha peza se bateu que se dera aproveitado. Todas saíron aburacadas

e escalazadas.

-‐ Castigo e venganza divina -‐dixo Homazo.

459

Trátase probabelmente de Robert Ireland, profesor de Dereito na Universidade de Poitiers.

Lembremos que no capítulo 5 de Pantagruel. Rabelais conta o periplo deste polas universidades de Francia, deténdose particularmente na de Poitiers, o que sen dúbida ten alicerces autobiográficos.

460

Catulo: Carmina, XXXIII, 20-23.

461

O culto de latría é o que se lle profesa a Deus e o de dulía aos santos. Homazo esixe, cando menos o de hiperdulía para as Decretais, é dicir para o papa.

462

Nicolas Tedesco, canonista italiano do século XV.

463

Personaxe inexistente e proverbial. Os máis dos personaxes que aparecen neste capítulo son de importancia menor para a comprensión do texto ou son descoñecidos.

464

Tiñan moita sona os pergamiños de Lamballe (Bretaña) .

127

-‐ En Le Mans -‐dixo Eudemón-‐ François Cornu, boticario, empregara como

cartuchos unhas Extravagantes engurradas: o demo non me asista se todo o que foi

empaquetado nelas non ficou de sutaque envenenado, apodrecido e derramado:

incenso, pementa, cravo, cinamomo, azafrán, cera, especias, canafístula, ruibarbo,

tamarindo... todo en xeral: drogas, gogas e xenogas465

-‐ Venganza e castigo divino -‐dixo Homazo-‐ Abusar en cousas profanas destas

tan sagradas escrituras!

-‐ En París -‐dixo Carpalim-‐ o alfaiate Groignet empregara unhas vel as

Clementinas en patróns e medidas. Oh, estraño caso! Todas as pezas de roupa

cortadas sobre tais patróns e deseñados sobre tais medidas estragáronse e

perdéronse: vestidos, capas, manteos, saios, chupas, casaquiños, coletes, perpontos,

cotas, gonelas, verdugadas... Groignet, coidando cortar unha capa, cortaba a forma

dunha bragueta. En lugar dun saio cortaba un chapeo de ameixas chuchadas466. Sobre

a forma dun casaquiño cortaba unha peregrina. Sobre o patrón dun perponto saíal e

un corte carapucheiro. Os seus criados, despois de o coseren, dábanl e uns cortes por

baixo e tiraba cara a un pucheiro de asar castañas. Para un colete, facía unha chinela.

Sobre o patrón dunha verdugada cortaba un caperuzo. Pensando facer un manteo

facía un tamboril de suizo. De tal xeito que o home foi condenado en xustiza a pagar o

pano de todos os seus clientes e agora está en bancarrota.

-‐ Castigo e venganza divina -‐dixo Homazo.

-‐ En Cahussac -‐dixo Ximnasta-‐ fíxose unha partida de tiro ao branco entre os

señores de Estissac e o visconde de Lausun. Perotou despezara a metade dunhas boas

Decretais do bon cóengo La Carte e coas fol as recortara o albo do fito. E eu doume,

véndome, propóñome aos demos todos se endexamais un bésteiro do país (que son

excelentes en toda a Güiena) deu metido unha frecha dentro! Todas foron para as

beiradas. Nada do sacrosanto branco esborranchado foi desflorado nin encertado. E

mais Sansornin o vel o, que estaba a vixiar o que se apostaba, xurábanos por Figas

douro (o seu xuramento preferido) que vira claramente, visíbelmente e

manifestamente a seta de Carquelin, cando entraba dereitiña no círculo negro do

medio do albo a punto de tocalo e afundirse nel, arredarse unha vara contra a beira

cara onde estaban os fornos.

-‐ Milagre! -‐exclamou Homazo-‐ Milagre! Milagre! Clerice, esclarece. Bebo á

saúde de todos! Vós semel ádesme bós cristiáns!

A estas palabras, as raparigas comezaron a troulear entre elas. Frei Xoán

regañaba o fociño como se fose rinchar coma un faco ou ornear coma un burro e

cubrilas como a miseria cobre aos pobres.

-‐ Paréceme que naqueles brancos había un estar máis seguro do tiro da frecha

do que algún tempo estivo Dióxenes –dixo Pantagruel.

-‐ O que? -‐ preguntou Homazo-‐ Como? Seica el era decretalista?

-‐ Esa foi ben botada! -‐dixo Epistemón voltando dos seus asuntos.

465

Drogas son as substancias usadas na medicina antiga, gogas e xenogas son termos da medicina antiga formados a partir do sufixo grego - agogo/a (condutor) e denominaban ao parecer certos purgantes.

466

Se cadra pola súa forma ou polos seus adornos.

128

-‐ Querendo Dióxenes ter lecer un día -‐respondeu Pantagruel-‐ foi ver os

arqueiros que estaban a tirar ao branco. Entre estes, había un tan faltoso, imperito e

pouco destro, que cando era a súa vez de tirar, todos os espectadores se arredaban,

por medo a que el os ferira. Dióxenes, despois de telo visto lanzar un tiro tan ao torto

que a frecha caíu máis dun estadal467 lonxe do fito, no segundo disparo, cando todo o

público se arredaba botándose lonxe por unha banda e mais pola outra, foi correndo e

mantívose ao carón do albo, afirmando que este era o lugar máis seguro e que o

arqueiro antes había de dar en calquera outro lugar distinto do branco, único sitio

seguro ante o tiro.

-‐Un paxe do señor de Estissac chamado Chamouil ac -‐dixo Ximnasta-‐ dexergou

o encantamento. Polo seu consel o, Perotou mudou o branco e empregou agora os

papeis do preito de Pouillac468. Entón tiraron ben os uns e mais os outros.

-‐ En Landerousse -‐dixo Rizótomo-‐ no casamento de Jean Delif, o banquete

nupcial foi notábel e suntuoso, como era daquela o costume do país. Despois da cea,

representáronse varias farsas, comedias e rexoubas, danzáronse varias mouriscas con

axóuxeres e pandeiros, presentáronse diversas clases de máscaras e momarías. Meus

compañeiros de escola e mais eu, para honrarmos canto puidésemos a festa (porque

pola mañán a todos nos agasal aran con belidas fitas brancas e violeta469), contra o

final, fixemos unha leda barbadoría470 cun eito de cunchas de San Miguel471 e bonitas

caracolas de coscos. A falta de colocasia472, bardana, personata e papel, coas fol as

dun Sexto vello que estaba alí abandonado fixemos as nosas caras falsas, cortándoas

un pouco no sitio dos ol os, do nariz e da boca. Maravil oso caso! Rematadas as nosas

bailadelas e os nosos puerís leceres, ao tirarmos as nosas caras falsas, aparecimos

máis feos e noxentos que os demachiños da paixón de Doué473, de tan estragadas que

tiñamos a cara nos lugares que tocaran as devanditas fol as. Un tiña as bexigas negras,

outro o mormo, outro a sífilis, outro o sarampelo, outro grandes furunchos.

Resumindo, que aquel de nós que tiña menos era aquel ao que l e cairan os dentes.

-‐ Milagre! -‐exclamou Homazo-‐ Milagre!

-‐ Aínda non é tempo de rir -‐dixo Rizótomo-‐ As miñas dúas irmáns, Catherine e

Renée, meteran dentro dese fermoso Sexto como en prensas (porque as súas

cubertas estaban feitas con grosas táboas e ferradas como para andar por riba do

lazo) as súas toucas, gorgueiras e manguitos recén lavadiños, ben branquiños e

almidonadiños. Así Deus me salve como...

-‐ Agardade! -‐dixo Homazo-‐A que Deus vos referides?

-‐ Non hai senón un -‐respondeu Rizótomo

-‐ Ben, si, nos ceos -‐dixo Homazo-‐ Mais, na terra, non temos outro?

467

Medida de lonxitude equivalente a doce pés.

468

Non se sabe a que proceso alude a frase.

469

Fitas coas córes do noivo, que este distribuía como agasallo en lembranza do casamento.

470

Mascarada no que os participantes se disfrazaban e puñan unha barba postiza.

471

Os peregrinos que ían ao Mont Saint-Michel, entre a Normandía e a Bretaña, tamén levaban cunchas coma os de Santiago, aínda que máis pequenas, fosen estas da mesma especie (vieira) ou doutras próximas como a volanteira e a zamburiña

472

As follas destas tres plantas son amplas e permiten confeccionar máscaras con elas. A colocasia e a personata son plantas acuáticas.

473

Aos demachiños desta localidade da Turena xa se aludiu no capítulo XIV ao citar diferentes paixóns.

129

-‐Arre, adiante! -‐dixo Rizótomo-‐ A fe que non pensaba niso. Daquela: así Deus

Papa terra me salve como as súas toucas, gorgueiras, peiteiras, cofias e outros lenzos

se puxeron máis negros que o saco dun carboeiro

-‐ Milagre! -‐exclamou Homazo-‐ Clerice, esclarece e anota estas fermosas

historias.

Frei Xoán preguntou:

-‐ E logo, como é que din isto?:

Desque o Decreto mudou ao l e engadir o tal474,

o soldado nunha arca trocou o seu morral

e o frade anda a cabalo, contra o que é natural,

neste mundo de noso abundou todo mal

-‐ Xa entendo -‐dixo Homazo-‐ Son andrómenas dos novos herexes

474

Converteuse logo en Decretal. Este dito era moi popular e aparece xa antes de Rabelais en diferentes sátiras antipapais.

130

CAPÍTULO 53

COMO POLA VIRTUDE DAS DECRETAIS TIRAN SUTILMENTE O OURO DE FRANCIA

A ROMA

-‐ Mel or quixera ter pagado unha ola de tripas para larpar -‐dixo Epistemón-‐ e

que puidésemos colacionar475 co orixinal os terroríficos capítulos Execrabilis, De multa,

Si plures, De annatis per totum, Nisi essent, Cum ad monasterium, Quod dilectio,

Mandatum476 e certos outros, que tiran cada ano de Francia para Roma catro centos

mil ducados e aínda máis.

-‐ E seica é moito, iso? -‐dixo Homazo-‐ Pois a min paréceme pouquiño, dado que

a moi cristiá Francia477 é a única que alimenta a corte romana. Mais, atopádeme no

mundo libros -‐sexan de filosofía, de medicina, de matemáticas, de letras humanas ou

mesmo, o meu Deus me val a!, da Santa Escritura-‐ que poidan tirar tanto como eles.

Nadiña! Nin res! Non habedes atopar ningún con esta auríflua enerxía, asegúrovolo

eu! E mais estes diaños de herexes non os queren aprender e saber. Queimái, trincái,

atenazái, afogái, aforcái, empalái, crebái, desmembrái, destripái, decotái, asái,

enfornái, torái, crucificái, escaldái, apachocái, descuartizái, esmendrel ái, esnocrái,

esturrái eses malvados herexes decretalífugos, decretalicidas, peores que homicidas,

peores que parricidas, decretalíctones478 do diaño!

Vosoutros, xentes de ben, se queredes ser chamados e reputados verdadeiros

cristiáns, suplícovos coas mans xuntas de non crerdes outra cousa, outra cousa non

pensardes, nin dicirdes, nin emprenderdes, nin facerdes, senón únicamente o que

conteñen as nosas santas Decretais e as súas engádegas: ese fermoso Sexto, esas

fermosas Clementinas, esas fermosas Extravagantes. Oh, libros deíficos! Así seredes

con gloria, honor, exaltación, riquezas, dignidades e prelacións reverenciados por

todos neste mundo, temidos por cada quen, preferidos a todos e elixidos e escollidos

antes que todos. Porque non existe baixo a capa do ceo estamento no que atopedes

xentes máis idóneas para facer e manexar todo senón o daqueles que, por divina

presciencia e eterna predestinación, se teñen adicado ao estudio das santas Decretais.

Queredes escol er un valente emperador, un bo capitán, un digno xefe e

condutor dun exército en tempo de guerra, que saiba prever ben todos os

inconvenientes, evitar todos os perigos, conducir ben as súas xentes ao asalto e ao

combate con alegría, non arriscar nada, vencer sempre sen perda dos seus soldados e

ben usar a vitoria? Collédeme un decretista. Non, non, quero dicir un decretalista!479

-‐ Éche bo engano -‐dixo Epistemón.

475

Dobre sentido da palabra colacionar: comparar co orixinal un texto e mais tomar a colación.

476

Constitucións tiradas das Decretais, e mais disposicións papais diversas, que regulan a acumulación de beneficios eclesiásticos, aspectos da vida monástica, dispensas de casamento entre parentes, estabelecen pagos ao papado por diferentes beneficios, etc. Os reis de Francia opuñánse a estas disposicións non só por evitaren a fuxida de diñeiro cara a Roma senón por limitaren o poderío do papa.

477

Os reis de Francia tomaron o título de Moi Cristián Rei, Súa Maxestade Moi Cristiá.

478

Na oratoria latinizante e empolada de Homazo -que contrasta co emprego dos termos populares no inquisitorial parágrafo anterior que pide a exterminación dos herexes- aparece a palabra decretalictones ("matadores de Decretais") que Rabelais critica na Breve Declaración chamándolle "voz monstruosa, composta dunha palabra latina e outra grega".

479

O "lapsus" de Homazo é importante porque os decretistas eran os xuristas expertos no Decreto de Graciano, que os galicanos respectaban (ver nota 424).

131

-‐ Queredes en tempo de paz atopar un home apto e capacitado para ben

gobernar o estado dunha república, dun reino, dun imperio ou dunha monarquía,

manter a Igrexa, a nobreza, o senado e o pobo na riqueza, a amistade, a concordia, a

obediencia, a virtude e a honradez? Col édeme un decretalista.

Queredes atopar un home que pola súa vida exemplar, boas falas e santas

admonicións en pouco tempo, sen efusión de sangue humano, conquiste a Terra

Santa e convirta á santa fe os malcrentes dos turcos, xudeus, tártaros, moscovitas,

mamelucos e sarabaítas480? Collédeme un decretalista.

Que é o que volve en moitos países o pobo rebelde e destragado, os paxes

cobizosos e maos e os estudantes pasmóns e burráns? Os seus gobernantes, os seus

escudeiros e os seus profesores non eran decretalistas.

E mais quen -‐en conciencia-‐ estabeleceu, confirmou e autorizou estas

fermosas ordes relixiosas que ornan, decoran e ilustran todos os recantos da

Cristiandade como o firmamento as súas claras estrelas? As Divinas Decretais.

Quen fundou, alicerzou e construíu, quen mantén, quen substenta, quen nutre

os devotos relixiosos cos conventos, mosteiros e abadías sen os continuos rezos dos

cales -‐diurnos e nocturnos-‐ estaría o mundo en perigo evidente de retornar ao antigo

caos? As Sagradas Decretais.

Quen orixina e diariamente aumenta, con abundancia de todos os bens

temporais, corporais e espirituais, o famoso e célebre patrimonio de San Pedro? As

Santas Decretais.

Quen fai á Santa Sede apostólica de Roma tan temíbel en todo tempo e na

actualidade no Universo enteiro , que cómpre -‐gústelles a eles ou non-‐ que todos os

reis, emperadores, potentados e señores dependan dela, estean suxeitos a ela, por ela

sexan coroados, confirmados, autorizados e vaian alá para bicaren, prosternados, a

mirífica pantufa da que vistes o retrato? As fermosas Decretais de Deus.

Quérovos revelar un gran segredo. As Universidades do voso mundo, nos seus

escudos de armas e divisas levan en xeral un libro, unhas aberto e outras pechado.

Que libro pensades que poida ser?

-‐ De certo que non sei -‐respondeu Pantagruel-‐ nunca nel lin.

-‐ Son as Decretais -‐dixo Homazo-‐ sen as que perecerían os privilexios de todas

as Universidades. Debédesme esta! Ha, ha, ha! Ha, ha, ha!

Aquí comezou Homazo a arrotar, peidear, rir, babar e suar, e entregou o seu

gordo e graso bonete de catro braguetas481 a unha das raparigas, que o pousou de riba

da súa fermosa cabeciña con gran alegría, depois de o bicar amorosamente, como

prenda e seguranza de que había ser a primeira en casar.

-‐ Vivat! -‐exclamou Epistemón-‐ Vivat! Fifat! Pipat! Bibat! 482 Oh segredo

apocalíptico!

480

Monxes exipcios dos primeiros tempos do monacato que vivían en grupos de dous ou tres sen regra ningunha nin abade ou outra autoridade e que se guiaban só pola realización dos seus gustos e praceres. O termo xa foi empregado por Rabelais en Pantagruel como sinónimo de “baldreus” 481

A sátira do bonete ten unha continuación nos bicos da rapariga.

482

A partir do Vivat! aparece a mesma palabra con pronunciacións xermánicas e española. Ao tempo Viva! convírtese en Beba!

132

-‐ Clerice -‐dixo Homazo-‐ Clerice, esclarece con dobre linterna. A froita, doncelas!

Dicía eu, daquela, que adicándovos así ao estudo único das sagradas Decretais,

habedes vós ser ricos e colmados de honores neste mundo. Digo, en consecuencia483,

que no outro habedes estar infalibelmente a salvo no bendito reino dos Ceos, do que

as chaves son entregadas ao noso bon Deus decretaliarca. Oh, meu bon Deus que eu

adoro e non vin nunca, por graza especial ábrenos, polo menos no artigo da morte,

este sagrado tesouro da nosa santa madre Igrexa, do que ti es o protector,

conservador, promecondo484, administrador e dispensador! E dá orde de que esas

preciosas obras de supererogación485, esas fermosas indulxencias non nos falten na

necesidade, para que os demos non atopen o que morder nas nosas pobres almas e

que a gorxa horrorífica do Inferno non nos engola! Se cómpre pasarmos polo

Purgatorio paciencia! No teu poder está, e arbitra de nos liberar del cando ti queiras.

Aquí comezou Homazo a verquer grosas e quentes bágoas, a bater no peito e a

bicar os seus pulgares cruzados.

483

Ao contrario da incompatibilidade evanxélica entre a riqueza e o reino dos Ceos, a relixión de Homazo asocia claramente o poder terrenal co seu "ceo".

484

Latinismo que Rabelais explica na Breve Declaración como "despenseiro, celeireiro, gardián que coida e distribúe o ben do señor".

485

Penitencias e obras suplementarias (por riba da rogación, da oración) como misas cantadas, ofrendas etc. cos que moitos (maiormente ricos) pretendían suplir a devoción verdadeira.

133

CAPÍTULO 54

COMO HOMAZO LLE DEU A PANTAGRUEL PERAS DE BON CRISTIÁN

Epistemón, frei Xoán e Panurgo, ao veren este penoso desenlace, comezaron a

berrar, a cuberto detrás dos seus panos de mesa, "Miáaa! Miáaa! Miáaa!" facendo no

entanto arremedo de secaren os ol os, como se tivesen chorado. As raparigas

demostraron estar ben aprendidas e a todos l es presentaron copas cheas de viño

clementino con abundantes confeitados. Así se volveu alegrar de novo o banquete.

Ao final da comida, Homazo deunos un gran número de grosas e boas peras,

dicindo: -‐ Tomade, amigos: son peras singulares que non habedes atopar noutra parte.

Non todas as terras producen todo. Só a India produce o negro ébano. De Saba

procede o bo incenso. Da il a de Lemnos a terra esfraxítida486. Só aquí, nesta illa,

nacen estas fermosas peras. Facede alcoubos delas nas vosas bisbarras, se vos parece

ben. -‐ E como lles chamades? -‐preguntou Pantagruel-‐ A min parécenme moi boas e

de boa auga. Se as coceran en cazolas, cortadiñas en cuarteiróns cun pouco de viño e

azucre, penso que había ser vianda ben salubre, tanto para os enfermos como para os

sans. -‐ Non pode ser doutro xeito -‐respondeu Homazo-‐ Nós somos xente sinxela

porque a Deus l e apraz. E chamámosl es aos figos, figos, ás ameixas, ameixas, e ás

peras, peras.

-‐ De certo -‐dixo Pantagruel-‐ cando eu estea na miña casa (ha ser, se Deus

quere, axiña) heinas plantar e enxertar na miña horta da Turena, á beira do río Loira, e

hanse chamar peras de bon cristián487. Porque nunca vin cristiáns mellores que estes

bos papímanos.

-‐ A min gustaríame igual que el nos dera dúas ou tres carradas das súas

raparigas -‐dixo Panurgo.

-‐Para facer o que? -‐preguntou Homazo.

-‐ Para as sangrar dereitiño entre as dedas con certas naval as de moi bo toque -‐

respondeu frei Xoán-‐ Ao facer isto, enxertariamos nelas fil os de bon cristián e a raza

deles multiplicaríase nas nosas bisbarras, onde non son alá moi bos.

-‐ De certo que non habemos facer tal! -‐dixo Homazo-‐ Habiádesl es meter a

tolemia dos mozos. Coñézovos polo voso nariz e mais nunca vos eu vira488. Veña!

Veña! Sodes bo rapaz queredes condenar a vosa alma? As nosas Decretais prohíbeno.

Ben quixera eu que as aprenderades.

486

Tipo de terra vermella utilizada na pintura e mais na medicina antiga, que só se vendía cun selo ou carimbo (en grego σφαγίσ). Explica Rabelais na Breve Declaración:"os boticarios chámanlle terra sigillata" .

487

A denominación desta variedade de peras como de bon chrestien (que do francés pasou a outras linguas como o portugués) procede dunha "etimoloxía popular" a partir do latín poma panchresta que á súa vez provén do grego pankhréston "froito útil para todo". A tradición atribuíalle a introdución destas peras na Turena a San Martiño de Tours. Rabelais, como noutras ocasións, refunda historias e tradicións

"enxertándoas" na epopea dos seus xigantes.

488

Xa no capítulo 40 de Gargantúa, Rabelais aludíu á crencia na proporcionalidade entre o nariz e outro órgano saínte do corpo masculino.

134

-‐ Paciencia! -‐dixo frei Xoán-‐ Pero si tu non vis dare, praesta, quesumus. É

materia de breviario489. Non teño medo de home que teña barba490, mesmo que fose

doutor de cristalino (digo Decretalino) con triple borla491.

Rematado o xantar, tomamos licenza de Homazo e de todo o bo pobo,

dándolles a grazas humildemente e, como retribución de tantos bens,

prometéndol es que, de chegados a Roma, fariamos tanto co Padre Santo que en

breve había ir velos en persoa. Despois regresamos á nosa nave. Pantagruel, por

liberalidade e recoñecemento do sagrado retrato papal, deul e a Homazo nove pezas

de pano bordado en ouro, rizo sobre rizo. para seren postas diante da fiestra ferrada,

fixo encher a boeta da reparación e fábrica toda con dobres escudos con zoco492, e

mandou entregarlle a cada unha das raparigas que serviran a mesa durante o xantar

novecentos saúdos de ouro para casalas no momento oportuno493.

489

Nas oracións do breviario, o que realmente figura é a frase Præsta quæsumus, Domine ("Concédenos, Señor, pedímoscho").

490

O papa Xulio III , entre outros, levaba barba.

491

En de cristalino hai un xogo de palabras (quizais a partir de Cristo). A borla simple (non existía dobre nin triple) ornaba o chapeo dos doutores.

492

Moeda inexistente e paródica. Sobre o modelo dos existentes "escudos con sol", Rabelais crea estes "escudos con zoco", no que podemos ver unha alusión á chinela do papa.

493

O saúdo de ouro si é unha moeda verdadeira. Rabelais fai aquí outra alusión paródica, desta vez á distribución anual polo papa, no día da Anunciación, de corenta escudos ás raparigas da confraría da Annunciata.

135

CAPÍTULO 55

COMO MAR AFORA PANTAGRUEL OUVIU DIVERSAS PALABRAS

DESCONXELADAS494

No medio do mar, estando nós xantando, rilando, parolando e facendo

fermosos e cortos discursos, Pantagruel ergueuse e ficou en pé para explorar o

arredor. Despois, díxonos:

-‐ Compañeiros non ouvides nada? Paréceme que estou a ouvir xente que fala

no aire e mais non vexo ninguén. Escoitade!

Tras esta súa orde todos nos puxemos atentos e zugabamos o aire coas orel as,

como fermosas ostras abrindo a súa cuncha, para escoitarmos se algunha voz ou

algún son se esparexía por alí. E para non perdermos nada, a exemplo do emperador

Antonino 495 , algúns puñamos a palma da man detrás das orel as. Con todo,

asegurabamos non sentir voz ningunha.

Pantagruel continuou, afirmando ouvir no aire diversas voces496 tanto de

homes como de mul eres, cando nós decatámonos de que ou estabamos tamén a

ouvilas ou nos cantaban as orel as. Canto máis perseverabamos a escoitar, máis

dexergabamos as voces, ata sentirmos palabras enteiras. O que nos aterrou

grandemente, e non sen motivo, ao non vermos ninguén e sentirmos voces e sons tan

diversos de homes, de mul eres, de rapaces e de cabalos, de xeito que Panurgo

exclamou:

494

O célebre episodio das palabras desconxeladas ten a súa orixe en Plutarco. O tema aparece, antes que en Rabelais, en Celio Calcagnini e Baltasar de Castiglione. Rabelais faise eco, probabelmente, dun suceso que aconteceu en 1517 cando nun bosque romano ouvíronse "tanto no aire como en terra, moitas xentes armadas combatérense, e semellaban ser arredor de seis ou sete mil homes: e ouviuse como soaban as culebrinas e bombardas e as armas chocaban unhas contra outras, batalla que durou ben unha hora ou máis, e con todo non se viu nada". Nós coñecemos un relato doutros sucesos extraordinarios, posteriores a este, que teñen certa concomitancia: un opúsculo de 1652 narra como, no ano anterior, en Holanda, uns mariñeiros que saíran co seu barco puideron dexergar no ceo, aterrorizados, escadróns de infantaría e cabalaría, batallas de armadas de navíos, un león e diferentes animais.

495

Quen, ao parecer, tiña númerosos espías, que trataban de "poñer a orella" a todo o que se falaba.

496

A escolástica distinguía entre son e voz. O son é un ruído, en canto que unha voz é emitida por un ser vivo (algúns autores limitan as voces aos seres humanos). A voz, pola súa parte, podería ser non significativa, cando non "representa" nada, e mais significativa, cando "representa" algo. Neste caso distinguíase tamén as voces significativas que representan algo naturalmente (por exemplo un laio de dor ou unha risa de alegría) e as que representan por pracer, por convención: así cando dicimos cabalo, os membros dunha determinada comunidade lingüística entendemos, por convención, que evocamos ese animal.

136

-‐Caso en tal! Fan bulra de nós? Estamos perdidos. Lisquemos! É unha

emboscada. Frei Xoán, estás aí, meu amigo? Tente cabo de min, suplícocho. Tes o teu

bracamarte? Coida de que non quede pegado á baíña. Ti non l e desenferruxas a

metade. Estamos perdidos! Escoitai! Deus me asista, son canonazos! Lisquemos! Non

digo cos pés e as mans, como dicía Bruto na batal a da Farsalia497, digo con velas e

remos. Lisquemos! Eu non son valente no mar. Na adega e outros lugares sono canto

se queira. Lisquemos! Salvémonos! Non o digo polo medo que eu teña, porque eu só

temo os perigos como digo sempre. Tamén o dicía o Arqueiro Franco de Bagnolet

Daquela, non nos aventuremos, non vaia ser que teñamos desventuras. Lisquemos!

Volve a cara! Vira a cana498, fil o de puta! Prouguera a Deus que arestora estivese eu

no Quinquenois, so pena de non casar nunca! Lisquemos! Nós non somos para eles.

Son dez contra un, asegúrovolo. Por parte, eles están no seu estrume e nós non

coñecemos o país. Hannos matar. Lisquemos! Non ha ser unha deshonra para nós.

Demóstenes di que o home que foxe ha volver combater. Retirémonos, cando menos.

A babor! A estribor! Trinquete! Velas das gavias! Estamos mortos! Lisquemos, por

todos os diaños, lisquemos!

Pantagruel, sentindo o escándalo que formaba Panurgo, dixo:

-‐ Quen é ese que quere fuxir? Vexamos primeiro qué xente é ela. Pode que

sexan dos nosos. Aínda non vexo ninguén e mais estou a mirar cen mil as arredor.

Pero escoitemos. Lin que un filósofo chamado Petrón era da opinión de que había

varios mundos que se tocaban os uns aos outros en figura de triángulo equilátero, e

dicía que no seu pé e centro estaba a morada da Verdade e a vivenda das Palabras, as

Ideas, os Exemplares e retratos de todas as cousas pasadas e futuras, e que arredor

destas estaba o Século499. E que certos anos, en longos intervalos, unha parte deles

caía enriba dos humanos como secrecións catarrosas e como caíu o orbal o riba do

guedel o de Xedeón, e outra parte ficaba reservada para o porvir, ata a consumación

do Século500.

Lémbrome tamén que Aristóteles mantén que as palabras de Platón revoan,

dan reviravoltas e se moven, e por conseguinte están animadas.

De por parte, Antífanes dicía que a doutrina de Platón canto ás palabras era

semel ante, e que elas, nalgunha bisbarra, no tempo do inverno forte, cando son

proferidas, conxélanse, xeadas no lazo, e non son ouvidas. Polo mesmo motivo, o que

Platón lles ensinaba ao rapaces pequenos apenas o daban estes escoitado cando ían

vellos. Agora sería cousa de filosofar e de pescudar se por gran fortuna sería este o

lugar no que tais palabras se desconxelan. Quedariamos ben asombrados se fosen a

cabeza e a lira de Orfeo. Porque despois de que as mulleres tracias despedazaron a

Orfeo botaron a súa cabeza e a súa lira ao río Hebros. Estas baixaron polo río ao mar

Póntico ata a il a de Lesbos, sempre nadando xuntas polo mar. E da cabeza saía

continuamente un canto lúgubre, como lamentando a morte de Orfeo. A lira, co

impulso dos ventos que a movían, harmonizaba os seus acordes co canto. Miremos se

as vemos de arredor de aquí.

497

Panurgo, levado polo nerviosismo, confunde as cousas: non foi na batalla da Farsalia senón na de Filipos cando Bruto, ante a derrota, invitaba aos seus homes a fuxir da tiranía de César, e non cos pés senón coas mans, é dicir a suicidárense antes que se renderen.

498

Do timón.

499

O mundo en xeral.

500

Rabelais parte da concepción platónica e cristianízaaa.

137

CAPÍTULO 56

COMO ENTRE AS PALABRAS CONXELADAS PANTAGRUEL ATOPOU PALABRAS

COLORADAS

Respondeu o piloto:

-‐ Señor, non vos asustedes de nada! Aquí é o confín do mar glacial, onde tivo

lugar, a comezo do inverno pasado, unha longa e dura batal a entre os arismapianos e

os nefelibatos501. Entón conxeláronse no aire as palabras e os berros dos homes e

mul eres, os crocazos das mazas, as zoupadas das armaduras e das carapazas502, o

rinchar dos cabalos e todo o restante balbordo do combate. Arestora, pasado o rigor

do inverno, chegada a serenidade e a mornura do bo tempo, fúndense e son ouvidas.

-‐ Deus me valla! -‐dixo Panurgo-‐ Créoo ben, mais poderiamos ver algunha

delas? Lémbrome ter lido que, dende a aba da montaña na que Moisés recibiu a lei

dos xudeus, o pobo vía as voces de xeito sensíbel.

-‐ Tomade, tomade! -‐dixo Pantagruel-‐ Velaí tedes algunhas que aínda non están

desconxeladas.

Entón botounos enriba da cuberta mancheas de palabras conxeladas, que

semel aban graxeas perladas de diversas cores. Vimos palabras vermel as, palabras

verdes, palabras azuis, palabras negras, palabras douradas503. Elas, ao que queceran

un pouquiño nas nosas mans, fundíanse como a neve, e ouviamolas realmente pero

non as entendiamos porque era lingua bárbara. Non sendo unha algo grosiña, que frei

Xoán fixera quecer nas súas mans, e fixo un son coma o das castañas que se botan á

brasa sen estaren amoxetadas cando estoupan, facéndonos sobresaltar a todos co

medo. -‐ Este era un disparo de falcón504, no seu tempo -‐dixo frei Xoán.

Panurgo pediul e a Pantagruel que l e dera máis, e Pantagruel respondeul e

que dar palabras era acción dos namorados.

-‐ Daquela vendédemas! -‐púxose Panurgo.

-‐É acción de avogados, vender palabras -‐respondeu Pantagruel-‐ Antes

venderiavos silencio, e ben máis caro, igual que algún día o vendeu Demóstenes

mediante a súa diñeiranxina505.

501

Herodoto fala dun pobo escita, os Arimaspos. Rabelais crea o nome dos Nefelibatos a partir do grego; viría sendo "os que camiñan sobre as nubes".

502

Armaduras dos cabalos de combate.

503

Rabelais emprega no orixinal denominacións de cores usadas na heráldica como goles, sinople, azur, ou area. Goles sérvelle para facer un xogo de palabras posíbel só no francés do seu tempo (palabras de rexouba ou "picantes" / palabras vermellas / palabras de gorxa). Nós evocamos o dobre sentido traducindo por palabras coloradas, o que nos obriga a prescindir dos termos de heráldica.

504

Tipo de canón curto.

505

Rabelais toma de Erasmo o termo argentangine (en latín argentanginam) ao aludir á anécdota de Demóstenes que, subornado polo diñeiro dos embaixadores Milesios, pretextou unha anxina ou mal de gorxa falso, para non ter que falar e contradicilos.

138

Con todo, botou enriba da cuberta tres ou catro puñados. E puidemos ver

palabras moi ferintes, palabras sanguentas (que -‐dicíanos o piloto-‐ ás veces volvían ao

lugar onde foran proferidas, mais era a gorxa cortada), palabras terroríficas e outras

bastante desagradabeis á vista. Ao se fundiren elas todas xuntas, ouvimos íii, íii, íii, iss,

tic, tris, tras, birimbín, birimbán, frr, frrr, frrr, bú, bú, bú, bú, bú, bú. bú, bú, craccc, crac,

trr, trr, trr, trrr, trrrrrr, ón, ón, ón, ón, uuuuuón, gog, magog506 e non sei eu que outras

palabras bárbaras. E el dicía que eran vocábulos do choque e mais do rinchar dos

cabalos no momento de acometeren. Logo ouvimos outras grosas, e ao se

desconxelaren botaban unhas un son como de tambores e pífaros, e outras como de

claríns e trompetas. Podédesme crer que atopamos niso moito pracer. Eu quería

gardar, conservadas en aceite como se fai coa neve e o lazo, e en pal a ben limpiña,

algunhas palabras coloradas, pero Pantagruel non o quixo, dicindo que é tolaría

gardarmos aquelo que nunca precisamos e que sempre temos a man, como as

palabras coloradas todos os bos e ledos pantagruelistas.

Aí Panurgo anoxou un pouquiño a frei Xoán e fíxoo poñerse fóra de si, porque

l e col eu a palabra no momento que el non esperaba, e frei Xoán ameazouno con

facer que se arrepentira do mesmo modo que se arrepentiu o comerciante ao lle

vender o pano pola súa palabra ao nobre Patelín507. E, con col elo polos cornos como a

un cuxo -‐se é que chegaba a casar-‐ xa que el o col era pola palabra como a un home508.

Panurgo fíxol e bulra ríndose del, e despois berrou dicindo:

-‐Prouguera a Deus que aquí, sen irmos máis adiante, tivera eu a palabra da

divina Botella!

506

No Apocalipse, Gog e Magog simbolizan os poderes terrestres que se enfrentan no derradeiro combate co pobo de Deus.

507

Na Farsa do avogado Patelín, o comerciante, Guillaume Josseaulme, véndelle ao avogado Patelín unha peza de pano moi cara, deixándolla fiada. Despois arrepentiráse, pois o avogado –que lle dera a súa palabra de lle pagar- non o fará.

508

Un aforismo de Dereito dicía: " As palabras atan os homes, as cordas os cornos dos touros".

139

CAPÍTULO 57

COMO PANTAGRUEL DESCEU Á MORADA DE MICER509 GÁSTER, PRIMEIRO

MESTRE EN ARTES DO MUNDO

Naquel día, Pantagruel desceu nunha ila admirábel entre as outras todas,

tanto a causa da súa configuración como do seu gobernador. A súa base era por todos

os lados escabrosa, pedrosa, montuosa, infértil, desagradábel á vista, moi difícil para

os pés e pouco menos inaccesíbel que o monte do Delfinado chamado dese xeito510

por ter forma de cogumelo e non haber lembranza de que ninguén puidera ter subido

a el non sendo Doyac, conductor da artil aría do rei Carlos VIII, que con enxeños

milagrosos deu ascendido e atopou enriba un carneiro vel o511. Vai adiviñar quen alí o

levara! Algúns dixeron que sendo añiño novo fora levado por algunha águia ou bufo

gran duque, e que se salvara entre a matogueira.

Remontando a dificultade da entrada, a poder de moito trabal o e non sen

suar, atopamos a parte de enriba do monte tan agradábel, tan fértil, tan salubre e

deliciosa, que eu pensaba que fose o paraíso terrenal, pola situación do cal tanto

discuten e laboran os bos teólogos512. Mais Pantagruel afirmábanos que era a morada

de Areté (é dicir, Virtude) descrita por Hesíodo, sen prexuízo, con todo, de mel or

opinión.

O gobernador desa il a era micer Gáster, primeiro mestre en artes deste

mundo. Se coidades que o lume é o gran mestre das artes, como escribe Cicerón513,

enganádesvos e estades no erro porque Cicerón non o creu nunca. Se coidades que

Mercurio foi o primeiro inventor das artes, como no pasado coidaban os nosos antigos

druídas, marrades grandemente. É certa a sentencia do satírico514 que di ser micer

Gáster o mestre de todas as artes.

Con el residía en boa paz a bondadosa dama Penia515, outramente chamada

Laceira, nai das nove Musas, da que antigamente, en compaña de Poros, nos naceu

Amor, o nobre meniño mediador do Ceo e a Terra, como testemuña Platón no

Symposio

509

Empregamos o título honorífico micer (ao que aludimos xa na nota 47), propio da área lingüistico-cultural catalana, para traducir o termo messere que emprega o autor pois os dous termos proceden do italiano. Rabelais, podendo utilizar o francés messire, prefire a forma máis ligada á área provenzal, á que el estivo vencellado pola súa estadía en Montpellier.

510

O monte Aiguille, no macizo do Vercors, era coñecido como a montaña inaccesíbel.

511

Non foi Doyac -enxeñeiro que logrou facer franquear os Alpes á artillaría francesa- senón o capitán Antoine de Ville, e o que atopou foi un rebaño de gamuzas.

512

Algúns teólogos sostiñan que o paraíso existía nalgures na Terra e, baseándose nunha frase da Biblia, discutían pola súa ubicación.

513

Cicerón o que fixo foi simplemente citar a opinión de Heráclito.

514

O escritor latino Persio, autor de sátiras.

515

Penia era a divinidade que personificaba a pobreza, Poros a abundancia.

140

A este cabaleiroso rei, por forza tivemos que l e facer reverencia, xurar

obediencia e render honores. Porque é imperativo, rigoroso, rotundo, duro, difícil e

inflexíbel. A el non se l e pode facer crer nada, facerlle reparar en nada, persuadilo de

nada: non ouve miga. E, como os exipcios dicían que Harpócrates, deus do silencio

(chamado en grego Sigalión), era astomé, é dicir sen boca, así Gáster foi creado sen

orel as, igual que en Candía a efixie de Xúpiter non tiña orel as. Non fala máis que por

señas. Pero ás súas señas todo o mundo obedece máis decontadiño que aos edictos

dos pretores e os mandatos dos reis. Non admite retraso ningún nin demora

ningunha ás súas ordes sumarias. Vós dicides que perante o ruxido do león se

estremecen os animais todos do arredor, a saber, tan lonxe como a voz daquel pode

ser ouvida. Está escrito. É certo. Eu vino. Pois eu certifícovos que ao mandato de micer

Gáster todo o ceo treme, toda a terra abala. O seu mandato está expresado: cómpre

facelo sen retraso ou morrer.

O piloto contábanos como un día, seguindo o exemplo dos membros que

conspiraron contra do Ventre, tal e como describe Esopo, todo o reino dos sómatos516

conspirou contra del e conxurou para substraerse da súa obediencia. Pero moi axiña

se resentiu, se arrepentiu e volveu ao seu servizo con toda humildade. Outramente

perecían todos de fame negra.

En calquera compaña que el estea non hai que discutir a superioridade e

preferencia: sempre el vai diante, fosen reis, emperadores e mesmo o papa. E no

concilio de Basilea el pasou o primeiro, aínda que vos digan que o devandito concilio

foi tumultuoso a causa das contendas e ambicións polos primeiros lugares517.

Para o servir todo o mundo anda enleado, todo o mundo trabal a. E mais

tamén el, como recompensa, fail e ao mundo o beneficio de inventar as artes todas, as

máquinas todas, os oficios todos, os enxeños e sutilezas todos. Mesmo aos animais

brutos l es aprende artes negadas pola Natureza. Os corvos, os gaios, os papagaios, e

os estorniños volve el poetas -‐e as pegas poetisas-‐ e l es aprende a proferir, falar e

cantar a linguaxe humana. E todo pola tripa!

As águias, xerifaltes, falcóns, lagarteiros, miñatos, azores, gaviáns e buxarelos

-‐paxaros esguiros, errantes, revoadores, rapiñeiros e salvaxes-‐ el domestica e amansa

de tal xeito que, abandonándoos en plena liberdade do ceo cando l e parece ben, tan

alto como el queira, tanto tempo como l e praza, mantenos suspendidos, vagando,

voando, planeando, facéndol e as beiras e cortexándoo por riba das nubes; e logo, de

súpeto, fainos guindarse dende o ceo á terra. E todo pola tripa!

Os elefantes, os leóns, os rinocerontes, os osos, os cabalos e os cans el fai

danzar, bailar, viravoltear, combater, nadar, agacharse, traer o que el quere, col er o

que el quere. E todo pola tripa!

Os peixes, tanto de mar como de auga doce, baleas e monstros mariños, fai el

saír do abismo fondo, bota os lobos fóra dos bosques, os osos fóra dos penedos, os

raposos fóra dos tobos e as serpes lanza fóra da terra. E todo pola tripa!

Resumindo, é tan desmesurado que na súa rabia come a todos, animais e

xentes, como se viu entre os vascóns cando Quinto Metelo estaba a asedialos durante

as guerras sertorianas, entre os saguntinos asediados por Aníbal, entre os xudeus

asediados polos romanos, e noutros seiscentos casos. E todo pola tripa!

516

A Breve Declaración explica: "corpos, membros". Do grego soma, sómatos.

517

O concilio de Basilea (1431-49), que depuxo o pontífice Euxenio IV e elexiu o antipapa Félix V, simboliza para os galicanos a resistencia ao poder papal.

141

Cando Penia, a súa rexenta, se pon en camiño, a calquera parte que ela vaia,

todos os tribunais fican choídos, todos os edictos mudos, todas as ordenanzas inútiles.

A ningunha lei está suxeita, de todas está exenta. Cada quen fuxe dela en todos os

lugares, expóndose antes aos naufraxios do mar, escol endo antes atravesar lume,

montes e furnas que ser atrapados por ela.

142

CAPÍTULO 58

CÓMO NA CORTE DO MESTRE DO ENXEÑO, PANTAGRUEL DETESTOU OS

ENGASTRÍMITOS E OS GASTRÓLATRAS

Na corte deste gran mestre do enxeño, Pantagruel dexergou dúas castes de

persoas, servidores importunos e oficiosos de máis, os que tivo en gran

aborrecemento. Os uns eran chamados engastrímitos, os outros gastrólatras518.

Os engastrímitos dicíanse descendentes da antiga raza de Euricles519, e sobre

iso alegaban o testemuño de Aristófanes na comedia titulada Os tabáns ou moscas

avespas. Polo que antigamente eran chamados Euricliáns, como escribe Platón, e

mais Plutarco no libro O cese dos oráculos. Nos santos Decretos520 (26, quaestio 3), son

chamados ventrílocuos, e así os denomina en lingua xónica Hipócrates (libro 5 das

Epidemias) como xente que fala co ventre. Sófocles chámaos Sternomantes521. Eran

adiviñadores, encantadores e enganadores do pobo sinxelo que aparentaban falar e

responderlles co ventre e non coa boca aos que l es preguntaban.

Tal era, arredor do ano 1513 do noso bendito Valedor, Xacoba Rodogine,

italiana, mul er de casa baixa522. Do ventre dela temos ouvido moitas veces -‐e tamén o

teñen ouvido infinitas xentes de Ferrara e outros lugares-‐ a voz do espírito inmundo,

de certo que baixa, feble e pequena, mais con todo ben articulada, clara e intelixíbel,

cando, pola curiosidade dos ricos señores e príncipes da Galia Cisalpina523, ela era

chamada. Eles, para tiraren toda dúbida de ficción e de fraude oculta, facíana porse

enteiramente núa e facíanl e pechar a boca e o nariz. Este espírito maligno facíase

chamar Crechudo ou Cincinnátulo524 e semel aba que l e apracía que o denominasen

así. Cando o chamaban por este nome, respondía ao socato ás falas. Se l e

preguntaban por casos presentes ou pasados, respondía pertinentemente sobre eles

ata provocar a admiración do auditorio. Se por cousas futuras, mentía sempre,

endexamáis dicía a verdade sobre elas. E moitas veces semel aba confesar a súa

ignorancia, en lugar de responder, botando un gran peido ou moumeando algunhas

palabras non intelixíbeis e de bárbara terminación.

Os gastrólatras, por outro lado, mantíñanse arrechegados en grupos e bandas,

algúns alegres, xeitosos e delicados, outros tristes, graves, severos e roñóns, e todos

eles ociosos, sen faceren nada, sen trabal aren miga, peso e carga inútil da terra, como

dí Hesíodo525, temerosos (polo que se podía xulgar) de ofenderen o Ventre e de o

adelgazaren. Polo demais, enmascarados, disfrazados e vestidos de maneira tan

estraña que era un bonito espectáculo.

518

Denominacións formadas a partir do grego; serían "os que falan co ventre" e mais "os adoradores do ventre".

519

Adiviño ateniense que profetizaba falando co ventre.

520

Este é o Decreto de Graciano, non as Decretais.

521

"Que adiviñan polo peito", explica a Breve Declaración.

522

Rabelais toma esta historia, como outros puntos deste capítulo, do escritor italiano -tamén do século XVI- Celio Rodogino.

523

Repárese na denominación, que apoia a pretensión francesa ao dominio de Italia.

524

Denominación latina ("aquel que esta cuberto de pelo rizado") que Rabelais toma de Celio Rodogino, equivalente á de Crechudo que é aportada por el.

525

Non é Hesíodo o que di iso senón Homero.

143

Vós dicides, e está escrito por moitos sabios e antigos filósofos, que a

industria526 da Natureza aparece maravil osamente na folganza que semel a ter

tomado ao formar as cunchas do mar, pois que tanta variedade se ve nelas, tantas

figuras, tantas cores, tantos trazos e formas inimitabeis pola arte. Asegúrovos que no

vestir destes gastrólatras que meten a cabeza na súa cuncha527 non vimos menor

diversidade e disfraz. Todos eles tiñan a micer Gáster polo seu gran deus, adorábano

como deus, facíanl e sacrificios como ao seu deus omnipotente, non recoñecían outro

deus ca el, servíano, amábano máis ca todas as cousas, honrábano como seu deus.

Vós teriades dito que mesmamente deles escribira o Santo Enviado ( Filipenses, 3): "Hai

moitos, dos que xa vos teño falado con frecuencia (e aínda arestora volo digo con

bágoas nos ol os), inimigos da cruz de Cristo, dos que a morte será a súa consumación,

dos que o Ventre é o deus" .

Pantagruel comparábaos co cíclope Polifemo, que Eurípides fai falar como

segue:

"Eu non ofrezo sacrificios senón a min (ningún aos deuses) e mais a este meu

ventre, o máis grande de todos os deuses."

526

Naturalmente, a palabra industria ten o significado desa época ("enxeño").

527

Alusión á caperucha dos frades ou ao chapeu dos doutores, os teólogos.

144

CAPÍTULO 59

DA RIDÍCULA ESTATUA CHAMADA MANDUCO, E COMO E QUE COUSAS OFRECEN

EN SACRIFICIO OS GASTRÓLATRAS AO SEU DEUS VENTRIPOTENTE

Estando nós a considerar, todos asombrados, a expresión e os acenos destes

apoltronados gargantóns gastrólatras, ouvimos un sobranceiro son de campá, co que

todos se aliñaron como para a batal a, cada quen pola súa función, grao e antigüidade.

Así avantaron cara a micer Gáster, seguindo a un mozo graxento e bandul án que

enriba dunha longa vara ben dourada levaba unha estatuíña de madeira, mal tal ada e

pintada toscamente, tal e como a describen Plauto, Xuvenal e Pomponio Festo. En

Lyon, polo entroido, chámanlle Papacodias, e eles dábanlle o nome de Manduco. Era

unha figura monstruosa, ridícula, noxenta e aterradora para os rapaciños, cos ol os

máis grandes que a barriga e a testa máis grosa que o resto do corpo todo, con

amplas, voluminosas e horríbeis queixadas cheas de dentes, tanto enriba como

embaixo, que, a poder dunha cordiña agachada no interior da vara dourada, facían

bater unha contra outra chascando terribelmente, como en Metz fan co dragón de

San Clemente.

En se achegando os gastrólatras, vin que ían seguidos por un gran número de

gordos criados carregados de cestos, gueipos, foles, potes, saquetos e cazolas. Entón,

conducidos por Manduco, cantando non sei que ditirambos, crepalócomos e

epeinos528 ofrecíanl e ao seu deus, abrindo as súas cestas e cazolas529:

Hipocrás branco, coa tenriña torrada seca,

Pan albeiro,

Molete

Pan burgués,

Rosca,

Carbonadas de seis clases,

Cabritadas,

Lombos de vitela asada fríos, salpicados con pó de xenxibre,

Cuscús,

Coradas,

Guisos, nove especies,

Pastelóns de entrantes

Grasas sopas de prima530,

Sopas de lebrel,

Sopas lionesas,

Repolos con cana de vaca,

Caldeiradas,

528

A Breve Declaración explica que os ditirambos, crepalócomos e epeinos son "cancións de borrachos en honor a Baco".

529

Non todos os nomes de alimentos, de receitas ou de animais da longa (e por veces heteroxénea) lista que Rabelais elabora foron identificados de xeito seguro. Así, por exemplo, o pan burgués podería ser pan de cidade (en principio de calidade inferior que o "da aldea"), a sopa de lebrel podería ser unha sopa de pan, e á real (dos anacos de boi) podería ser unha receita.

530

As sopas de prima (a base de pan e queixo) tomábanse nos mosteiro á mañanciña.

145

Picarachas,

Beberaxe eterna polo medio, precedendo o bo e gorenteiro viño branco,

seguindo o viño clarete e vermel o fresco, quero dicir frío como o xelo, servido e

ofrecido en grandes tazas de prata.

Despois ofrecían:

Androl as caparazonadas con mostarda fina,

Salchichas,

Linguas de vaca afumadas,

Salgaduras,

Soás con chícharos,

Estufados,

Botelos,

Chanfainas

Salchichóns,

Xamóns,

Cabezas de xabarín,

Caza salgada con nabos,

Tiras de fígado,

Olivas en salmoira,

Todo asociado con beberaxe sempiterna.

Despois enfornaban pola gorxa:

Pás en allada,

Pastel en salsa quente,

Costeletas de porco enceboladas,

Capóns asados co seu pingo,

Pitos de ceba,

Mergos,

Cabirtos,

Cáparos, Gamos,

Lebres, Lebrachos,

Perdices, Perdigotos,

Faisáns, Faisanciños,

Pavos, Paviños

Cegoñas, Cegoñiños.

Arceas, Arceolos,

Escribidores,

Galos, galiñas e polos de Indias,

Torcazas, Pombiños

Ranchos en mosto,

Parrulos en salsa branca,

Merlos, Rascóns,

Pitas da auga,

Alavancos,

146

Garzotes,

Cercetas,

Mergul óns,

Abetouros, Col edeiras,

Mazaricos,

Galiñolas,

Fochas con al os porros,

Paporrubios, Cabuxos,

Espiñazos de carneiro con alcaparras,

Anacos de boi á real,

Peitos de vitela,

Polas fervidas e capóns gordos en branco manxar531

Galiñas do río,

Polos,

Coel os, Láparos,

Paspallases, Paspalletes,

Pombas, Pichóns,

Garzas, Garcetes,

Avetardas, Betardiñas,

Papuxas,

Pintadas,

Píl aras,

Gansos, Parrulos,

Tordos,

Patiños bravos,

Malvises,

Flamengos, Cisnes,

Cul ereiros,

Aguanetas pequenas, Grous,

Biluricos

Zarrapicos,

Francolíns,

Rolas,

Cazapos,

Porco-‐espiños,

Piadeiras,

Viñada a eito polo medio.

E logo grandes

Pastelóns de caza,

De Cotovías,

De Leiróns,

De Veado,

De Cervato,

531

O branco manxar, salsa a base de leite, azúcar a fariña de arroz, , acompaña a carne branca de ave.

147

De Pombas,

De Gamuza,

De Capóns,

Pastelóns de torresmos,

Pezuños de porco en baña

Costradas,

Zancos de Capón,

Queixos,

Pexegos de corbel a532,

Alcachofas,

Pasteis de masa en folla,

Cardos,

Tiras de doce,

Chulas,

Tortas de dezaseis maneiras.

Favos de mel533. Filloas.

Doce de marmelo

Leite callado,

Claras a punto de neve,

Mirobálanos534 confeitados,

Xalea,

Hipocrás tinto e vermel o,

Peperetes, Mazapáns,

Tartas, vinte clases,

Crema,

Confeitados e marmeladas, setenta e oito tipos,

Caramelos, cen cores,

Leite mazado,

Bolos con azucre fino,

Ao rabo ía a viñada, por medo ás esquinencias535.

Item torradas.

532

A corbella é o cestiño no que se presenta a froita ou o pan na mesa.

533

É o que en Francia e Bélxica se coñece como gaufre.

534

Frutos de distintas plantas orixinarias da India ou de Exipto.

535

Inflamación das anxinas ou amigdalite. A palabra, que é a que emprega Rabelais, aínda se conserva en galego.

148

CAPÍTULO 60

QUÉ SACRIFICIOS LLE OFRECEN OS GASTRÓLATRAS AO SEU DEUS NOS DÍAS

SOLTOS DE VIXILIA

Vendo Pantagruel esta gandal ada de sacrificadores e a multiplicidade dos seus

sacrificios, alporizouse, e tería marchado se Epistemón non l e rogase ver o final desta

farsa.

-‐ E qué sacrifican estes loubáns ao seu deus ventripotente nos días soltos de

vixilia? -‐ preguntou el.

-‐ Vóuvolo dicir -‐respondeu o piloto-‐ Como entrante de mesa ofrécenl e536:

Caviar,

Botargas,

Manteiga fresca,

Puré de ervil as,

Espinacas,

Arengues brancos abalofados,

Arengues afumados,

Sardiñas,

Bocareus,

Bonitos en salmoira,

Caules amb olif537,

Fabas rustridas,

Cen variedades de ensaladas: de agrión, de lúpulo, de collón de bispo,538de raponcios,

de orel as de Xudas (é unha caste de fungos que medra nos sabugueiros vel os), de

espárragos, de cabrinfol a, e tantas outras,

Salmóns salgados,

Eiroas salgadas,

Ostras en cuncha,

Aí cómpre beber, ou levábate o demo. Mais eles dan avío e non falta. Logo

ofrécenl e:

Lampreas en salsa de hipocrás,

536

Esta abondosa lista de alimentos de vixilia está constituída fundamentalmente por peixes, crustáceos e moluscos. Algúns deles son de difícil tradución ben por seren característicos de zonas afastadas de nós (peixes dalgúns lagos da Saboia ou de Italia, por exemplo), ben por teren denominacións dialectais ou de dificil identificación, ou mesmo por apareceren únicamente na obra de Rabelais. Nos casos extremos adoptamos denominacións doutros peixes usadas en galego. As denominacións repetidas só con lixeiras variantes (como mexillón e mixilón, ) encóntranse xa no orixinal.

537

Son, en provenzal, as "verzas con aceite" que xa apareceron no capítulo 32.

538

A denominación orixinal couille d'evesque ("collón" ou "carallo de bispo") identifícana algúns especialistas como unha variedade de agrión, en canto que outros non están de acordo e pensan que se trata dunha creación rabelesiá chea de retranca. De todos xeitos, denominacións máis ou menos semellantes existen en francés e noutras linguas. En galego temos unha orquidácea coñecida como collón de can, unha variedade de uva branca coñecida como collón de gato, un fatón coñecido como collón do cura e un peixe denominado collón de rei.

149

Barbos,

Barbadas,

Muxos,

Múxeles,

Raias,

Chocos,

Esturións,

Baleas,

Xardas,

Sabenlas

Sollas,

Ostras fritidas,

Zamburiñas,

Langostas,

Reos,

Escachos,

Troitas,

Fanchocas,

Fanecas,

Polbos,

Linguados,

Patruzas,

Corvinas,

Buraces,

Gobios,

Coruxos,

Lambercas,

Carpas,

Lucios,

Bizas,

Melgachos,

Ourizos,

Vellos,

Ortigas,

Cravudos,

Reis,

Emperadores,

Anxos,

Lampuxas,

Lorchos,

Lorchas,

Panchos,

Panchas,

Salmóns

Anduriños,

Golfiños,

Toniñas,

150

Rodaballos,

Ferreiros,

Lirpas,

Areeiros,

Mexillóns,

Lubrigantes,

Camaróns,

Escalos,

Bogas,

Tencas,

Zancados,

Bacal aos frescos,

Xibas,

Espiñentos,

Atúns,

Cadoces,

Cabezudos,

Cangrexos,

Ameixas

Cereixos,

Sete buratos,

Congros

Arroaces,

Robalizas

Sabogas,

Moreas

Pardel as,

Biscardos,

Anguías

Meixóns

Tortugas

Cobras, é dicir agul as bravas,

Douradas

Galiñas,

Percas,

Escamudos,

Carpíns,

Pateiros,

Cornachas,

Rás,

Devoradas estas viandas, se non bebía, a morte agardábao a dous pasos. Mais

fornecíanl e axeitadamente. Logo sacrificábanl e:

Bacallaos salgados,

Lirios,

151

Ovos fritidos, perdidos, afogados, estufados, arrastrados polas cinzas, botados pola

cheminea, esborranchados, agres539, etc

Mixilóns,

Raións,

Curbelos,

Lucios escabechados,

e para cociñalos e dixerilos doadamente multiplicaban a viñada. Contra o final,

ofrecíanl e:

Arroz,

Paínzo,

Afreitas,

Manteiga de améndoas,

Manteiga a punto de neve,

Pistachos,

Físticos540,

Figos,

Uvas,

Charouvías,

Papas millas,

Papas trigas,

Ameixas pasas,

Dátiles,

Noces,

Avelás,

Cenorias,

Alcachofras,

e perenne abrevamento polo medio.

Podédesme crer que non foi cousa deles se este Gaster, seu deus, non estivo

adecuadamente, ricamente e en abundancia servido nestes sacrificios, mel or -‐de

certo-‐ que o ídolo de Heliogábalo, e mesmo mel or que o ídolo Bel en Babilonia baixo

o rei Baltasar. Malia iso, Gaster confesaba non ser deus, senón pobre, vil e cativa

criatura. E como o rei Antígono -‐o primeiro dese nome-‐ respondeu a un tal

Hermodoto (que nas súas poesías lle chamaba deus e fillo do Sol) dicindo: " O meu

lasanóforo541 négao" (o lasano era un cacho e penico axeitado para recibir os

excrementos do ventre), así Gáster enviaba estes caroqueiros a ver a súa sela furada e

a consideraren, filosofaren e enxergaren qué divinidade daban atopado na súa

materia fecal.

539

Son, probabelmente, denominacións de distintas maneiras de preparar os ovos (fritidos, grellados, cocidos ou fritidos no vapor, cocidos nas brasas, revoltos, condimentados con vinagre, etc.) 540

Outra denominación dos pistachos, tirada do latín e usada polos boticarios.

541

Palabra formada a partir do grego que denominaría o "porta-lasano" é dicir o oficial encargado do lasano.

152

CAPÍTULO 61

COMO GASTER INVENTOU OS MEDIOS DE TER E DE CONSERVAR O GRAN

Retirados estes diaños dos gastrólatras, Pantagruel prestou atención ao

aplicamento de Gáster, o nobre mestre das artes. Vós sabedes que por institución da

Natureza foil e adxudicado como provisión e alimento o pan, co seu compango, xunto

coa benzón do ceo de que para atopar e gardar o pan nada l e había faltar542.

Dende o comezo el inventou a arte fabril543 e a agricultura para cultivar a terra

a fin de que producira gran. El inventou a arte militar e armas para defender o gran; a

Medicina e a Astroloxía, coas Matemáticas necesarias, para gardar o gran a salvo

durante moitos séculos e arredar as calamidades do aire, o derramo dos animais

salvaxes e ladroízo dos rapiñeiros. El inventou os muíños de auga, de vento, de brazo e

outros mil trebel os para moer o gran e reducilo a fariña, o formento para facer levedar

a masa; o sal para l e dar sabor (pois decatouse de que ningunha cousa no mundo

volvía aos humanos máis suxeitos ás enfermidades do que usaren pan sen levedar e

sen salgar); o lume para cocelo, os reloxios e cadrantes para coñecer o tempo de

cocción do pan, criatura do gran.

Aconteceu faltar o gran nun país: daquela el inventou a arte e maneira de o

levar dunha bisbarra a outra. El, con gran invención, mesturou dúas especies de

animais, asnos e éguas, para producir unha terceira, que chamamos mulos, bestas

máis potentes, menos delicadas, máis duradeiras no labor que as outras. El inventou

carros e carretos para o transportar máis doadamente. Se o mar ou os ríos impediron

o carrexo, el inventou barcos, galeras e navíos (cousa que deixou pampos aos

elementos) para navegar alén do mar e alén dos ríos e levar e transportar gran ás

nacións estranxeiras, descoñecidas e moi afastadas.

Aconteceu despois certos anos que, ao cultivar a terra, non houbo chuvia a

xeito no seu tempo, e o gran por falta dela ficaba na terra morto e perdido. Certos

anos a chuvia foi excesiva e afogaba o gran. Outros, a saravia derramábao, os ventos

desgranábano, a tempestade envirábao. El, xa antes da nosa chegada, inventara a

arte e maneira de convocar a chuvia dos ceos, só con cortar unha herba, común nos

prados mais coñecida por pouca xente, que el nos amosou. Eu supuña que fose aquela

que, antigamente, en botando o pontífice xovial544 só unha ramiña dela na fonte Agria

que está enriba do monte Licio, na Arcadia, no tempo da seca excitaba os vapores, dos

vapores formábanse grosas nubes e, ao se disolveren estas en chuvia, regaban toda a

rexión a pracer. Inventou a arte e maneira de suspender e deter a chuvia no aire e

facela caír no mar. Inventou a arte e maneira de anular a sarabia, suprimir os ventos, e

desviar a tempestade segundo a forma que usaban os metanenses de Trezenia545.

542

Afirmación irónica, pois a tal benzón é a coñecida maldición biblica "Gañarás o pan coa suor da túa fronte". O que non ha faltar, logo, para atopar e gardar o pan, son os traballos.

543

Da fabricación de ferramentas, útiles de ferro.

544

O sacerdote de Xúpiter.

545

Segundo Nicolás Leónico, compilador renacentista que lle serve de fonte a Rabelais neste capítulo, os habitantes desta vila da Argólida enterraban un galo branco depois de o teren paseado partido en dúas metades polas súas viñas.

153

Aconteceu outro infortunio. Os rapiñantes e os bandidos roubaban o pan e o

gran no campo. Daquela el inventou a arte de construír vilas, fortalezas e castelos para

encerralo e conservalo en seguranza. Aconteceu que, non atopando pan no campo,

comprendeu que estaba encerrado dentro das vilas, fortalezas e castelos, e máis

coidadosamente defendido e gardado polos habitantes do que non foron as mazáns

de ouro das Hespérides. Daquela el inventou a arte e maneira de abater e demoler

fortalezas e castelos con máquinas e tormentos bélicos546, carneiros, balistas e

catapultas, das que nos mostrou o deseño, bastante mal comprendido polos

enxeñeiros arquitectos discípulos de Vitrubio como nos confesou micer Philibert de

l'Orme, gran arquitecto do rei Mexisto547. E cando aquelas non deron resultado, ao se

interpor a maligna subtilidade e subtil malignidade dos fortificadores, inventou el

recentemente canóns, serpentinas, culebrinas, bombardas e basiliscos548 que lanzan

bolas de ferro, de chumbo e de bronce, máis pesadas que grosas bigornas, mediante

un terrorífico composto de pó ante o que a mesma Natureza quedou pampa e

confesouse vencida pola arte, desprezando o uso dos oxídracos, que a poder de raios,

trebóns, sarabias, lóstregos e tempestades vencían e facían morrer ao socato os seus

inimigos en pleno campo de batal a. Porque máis horríbel, máis espantoso, máis

diabólico é, e máis xente macela, rompe, despedaza e mata, máis atorda o sentido

dos humanos e máis mural as demole un disparo de basilisco do que non farían cen

golpes de raio.

546

Calco do latín: "máquinas de guerra".

547

Mexisto (do grego "moi grande") é o nome que Rabelais lle dá a Francisco 1º. Philippe Delorme, arquitecto do rei, era familiar do cardeal Du Bellay e coñecera a Rabelais en Italia.

548

Diferentes tipos de canóns.

154

CAPÍTULO 62

COMO GASTER INVENTOU A ARTE E MANEIRA DE NON SER FERIDO NIN TOCADO

POLOS CANONAZOS

Aconteceu que Gaster, ao retirar o gran das fortalezas, se viu asaltado polos

inimigos, as súas fortalezas demolidas por esta triscacista549 e infernal máquina, o seu

gran e o seu pan arrebatado e saqueado por forza titánica; entón inventou a arte e

maneira non de conservar os seus parapeitos, bastións, mural as e defensas de tais

canonadas senón de que as balas non os tocasen e ficasen de sócato paradas no aire,

ou, en os tocando, non fixesen estrago nin nas defensas nin nos cidadáns que as

defendían.

Xa el solucionara moi ben este inconveniente, e fíxonos a demostración. O

sistema utilizouno despois Frontón550 e é arestora de uso corrente entre os leceres e

exercicios honestos dos telemitas551. Velaí a demostración, polo que de aquí en diante

crede máis doadamente o que Plutarco asegura ter experimentado: se un rebaño de

cabras escapase, correndo a todo coso, poñede unha arestiña de erinxe552 na gorxa

dunha das que van atrás e no intre han parar todas.

Dentro dun falconete de bronce el puxo, enriba da pólvora de canón

coidadosamente composta, descarregada do seu xofre e con alcanfor fino en

competente proporción, unha bola de ferro ben calibrada e vintecatro trinquiños de

ferro, uns redondos e esféricos, outros en forma de bágoa. Despois, tendo apuntado

contra un seu escudeiro mozo como se l e quixese dar no estómago, a sesenta pasos

de distancia, na metade do camiño entre o escudeiro e o falconete en liña recta,

pendurou dunha corda, nunha trabe de madeira, unha ben grosa pedra siderita, é dicir

ferreira, outramente chamada herculana, antigamente atopada en Ida, no país de

Frixia, por un tal Magnes, como asegura Nicandro; nós vulgarmente chamámosl e

imán. Despois, puxo lume no falconete pola boca do fogueiro553. Consumida a pólvora,

aconteceu que, para evitar a vacuidade (que a Natureza non tolera; ficaría a máquina

do universo -‐ceo, aire, terra e mar-‐ reducida ao antigo caos antes de se producir

vacuidade nalgún lugar do mundo), a bola e os trincos saíron lanzados para fóra

impetuosamente pola gorxa do falconete a fin de que o aire penetrase na cámara

deste, pois outramente entraría en vacuidade ao ser consumida de súpeto a pólvora

polo lume. A bola e os trincos, lanzados así violentamente, semel aba que ían acadar o

escudeiro, mais no momento de se achegaren á devandita pedra perderon a súa

impetuosidade e ficaron todos no aire, flotando e dando voltas de arredor da pedra

sen que ningún deles, por moito pulo que levase, dera ultrapasado ata o escudeiro.

549

"Tres veces moi má" explica a Breve Declaración.

550

Personaxe non identificado.

551

Os moradores do mosteiro de Telema que Gargantúa manda construír ao remate da guerra picrocolina (cap. 52 a 58 de Gargantúa).

552

Cardo corredor.

553

Lugar onde se introducía e se puña fogo á pólvora.

155

E mais inventou a arte e maneira de facer volver atrás as balas, revirándoas

contra os inimigos, con igual furia e perigo con que fosen disparadas e co mesmo

percorrido. Non atopaba dificil o caso, dado que a herba nomeada Æthiopis abre todas

as fechaduras que l e presentan, e que o peixe chamado Echeneis554, peixe tan feble, é

quen de parar contra todos os ventos, e de reter en plena turboada, os máis fortes

navíos que se atopen no mar, e que a carne deste peixe, conservada en sal, atrae o

ouro para fóra dos pozos, por moi profundos que estes puidesen resultar para a sonda.

Dado que Demócrito escribe -‐e Teofrasto creuno e experimentouno-‐ que

existe unha herba que con só tocala fai saír fóra unha cuña de ferro afundida moi

profundamente e con moita forza nun groso toro de madeira ben cernel o; herba

utilizada polos picos marzáns555 (vós chamádesl es petos verdeais) cando cunha

maciza cuña de ferro l es entupen o buraco do seu niño, que eles adoitan

enxeñosamente facer e escavar no interior do tronco das árbores fortes;

dado que os cervos e corzas profundamente feridos por disparo de dardos,

frechas e farpas, se é que atopan a herba chamada dictamo556, frecuente en Candía,

comen un pouco dela e ao socato as frechas l es saen fóra, sen l es quedar mal ningún;

herba coa que Venus curou o seu benquerido fil o Eneas, ferido na coxa dereita cunha

frecha disparada por Iuturna, a irmá de Turno;

dado que con só o cheiro que sae dos loureiros, figueiras e bois mariños é

desviado o raio e nunca os acada557;

dado que coa simple ol ada dun carneiro, os elefantes rabiosos recuperan o bo

sentido; os touros furiosos e entolecidos en se achegando ás figueiras bravas,

chamadas cabrafigos, amánsanse e fican como entalados e inmóbiles; a furia das

víboras finda ao tocalas un ramal o de faia;

dado tamén que na il a de Samos, antes de que o templo de Xuno fose

construído nela, Euforio escribe ter visto animais chamados néadas perante a voz dos

cais a terra se afundía en cásmatas558 e en abismos;

dado igualmente que o sabugueiro medra máis canoro e máis apto para a

música das flautas nos países onde o canto dos galos non fora ouvido, así como

escribiron os antigos sabios, segundo a relación de Teofrasto, como se o canto dos

galos atoutelase, amolecese e atrouxase a materia e o pau do sabugo; que

igualmente en ouvindo ese canto, o león, animal de tan gran forza e constancia, se

atordoa e consterna todo.

Eu sei que outros teñen comprendido este dito do sabugueiro bravo

procedente de lugares tan afastados das vilas e aldeas que o canto dos galos non se

daría ouvido neles. Sen dúbida, para flautas e outros instrumentos de música debe ser

escol ido e preferido aquel ao doméstico, que procede dos arredores das choupanas e

casarel as.

554

Aínda que este peixe non é propiamente a rémora senón unha especie próxima, parece que é a aquela a quen se refiren os antigos (Plutarco, Plinio...) e mais Rabelais, que se inspira neles.

555

É o picus viridis, que os Romanos chamaban picus Martius por estar consagrado ao deus Marte.

556

É o origanum creticum.

557

O boi mariño é a foca. Segundo Suetonio e Plinio, Augusto vestía sempre unha pel de foca e Tiberio unha coroa de loureiro para se protexeren do raio.

558

Palabra formada a partir do grego χάσµατα 'foxo'.

156

Outros entendérono dun xeito máis elevado, non ao pé da letra senón

alegóricamente segundo o uso dos pitagóricos. Como, cando se dixo que a estatua de

Mercurio non debe ser feita de calquera madeira indiferentemente, explican eles que

Deus non debe ser adorado de maneira vulgar, senón de maneira escol eita e relixiosa.

Igualmente con este dito apréndennos que a xente sabia e estudiosa non debe

adicarse á música trivial e vulgar, senón á celestial, divina, anxélica, máis escondida e

traída de máis lonxe, a saber, dunha rexión na que non se ouve o canto dos galos.

Porque así, querendo denotar un lugar arredado e pouco frecuentado, dicimos nós

que nunca nel se ouviu cantar o galo.

157

CAPÍTULO 63

COMO, PERTO DA ILLA DE CANEF, PANTAGRUEL SE ADURMIÑOU, E OS

PROBLEMAS QUE LLE PROPUXERON

No outro día, seguindo a nosa rota en conversa miúda, chegamos á il a de

Canef559, onde non puido arribar a nave de Pantagruel porque nos faltou o vento e o

mar estivo en calma. Non vogabamos senón cos balancíns560, cambiando de estribor a

babor e de babor a estribor aínda que levabamos engadidas ás velas as bonetas de

arrastre561. E viñamos cavilosos, coa cabeza feita un bombo e as notas máis altas da

escala a bater nela, todos amuados e sen nos dicirmos palabra os uns aos outros.

Pantagruel, sostendo un heliodoro grego562 na man, durmiñaba enriba dunha

colchoneta ao final das escotil as. Tan afeito estaba, que durmía mel or cun libro que

cun cabezal.

Epistemón ol aba polo seu astrolabio en que elevación estaba o polo.

Frei Xoán trasladárase á cociña, e no ascendente dos espetos e o horóscopo

dos guisos consideraba que hora podía ser.

Panurgo coa lingua metida nunha cana de pantagruelión563 facía borbol as e

gorgolexos.

Ximnasta afiaba mondadentes de lentisco.

Ponocrates soñaba soñando, facíase cóchegas para rir e rañaba a cachola cun

dedo.

Carpalim, cunha casca de noz ferreña, facía un bonito, feitiño, ledo e

harmonioso muíño de vento, con catro taboíñas de pau de ameneiro.

Eustenes movía os dedos enriba dunha culebrina moi longa como se fose un

monocorde564.

Rizótomo, confeccionaba unha falchoca aveludada coa cuncha dunha

tartaruga da bouza565.

Xenómano recompuña un farol vel o con amal ós de falcón paxareiro.

O noso piloto estaba a l es tirar da lingua aos seus mariñeiros, cando frei Xoán,

volvendo da cabina, se decatou de que Pantagruel xa acordara. Entón, rompendo ese

tan obstinado silencio, en voz ben alta, con gran alegría de espírito, preguntou:

-‐ Maneira de levantar o tempo566 cando está está en calma?

Panurgo secundou ao dereitiño, preguntando igualmente:

-‐ Remedio contra o amúo?

559

En hebreu "hipocresía", segundo explica a Breve Declaración.

560

Cabo co que se manteñen horizontais as vergas ou se lles dá a inclinación desexada.

561

Velas pequenas que se engaden para suplementar as grandes e activar a navegación cando o vento é frouxo.

562

Había pouco que se publicara o Teáxenes e Cariclea, de Heliodoro, e convertérase nun libro moi popular.

563

Ver nota 77.

564

Instrumento dunha corda só, tensada sobre unha caixa de resoancia.

565

De terra, logo, non do mar.

566

A expresión levantar o tempo ten actualmente en francés -como en galego- o sentido de

"mellorar o tempo, deixar de chover e desaparecer as nubes, saír o sol" pero anteriormente tiña un uso mariñeiro no que esa mellora era en concreto comezar a soprar aire nun momento de calma total no que a falta de vento impedía ao barco navegar. Tamén a expresión significaba "beber", daí a ambigüidade da situación que aparecerá no capítulo 65.

158

Epistemón terciou co corazón ledo, preguntando:

-‐ Maneira de urinar cando a persoa non ten ganas?

Ximnasta, póndose de pé, preguntou:

-‐ Remedio contra o deslumbramento dos ol os?

Ponócrates, despois de refregar un pouquiño a fronte e de sacudir as orel as,

preguntou:

-‐ Maneira de non dormir coma un can?

-‐ Agardade! -‐dixo Pantagruel-‐ Polo decreto dos subtís filósofos peripatéticos

ensínasenos que todos os problemas, todas as cuestións, todas as dúbidas que se

propoñan deben ser certos, claros e intelixíbels. Que entendedes vós por "dormir

coma un can"?

-‐ Dormir en xexún, estando xa o sol no alto, como fan os cans -‐respondeu

Ponócrates.

Rizótomo estaba engruñado no corredor. Entón, erguendo a testa e

bocexando profundamente, de xeito que por simpatía natural excitou a todos os seus

compañeiros a bocexaren tamén eles, preguntou:

-‐ Remedio contra as oscitacións567 e os bocexos?

Xenómano, como iluminado polo farol que estaba a arranxar, preguntou:

-‐ Maneira de equilibrar e igualar o peso da gaita do estómago, de xeito que non

pande máis dun lado que do outro?

Carpalim, movendo o seu muiñiño, preguntou:

-‐ Cantos movementos naturais preceden o momento no que se pode dicir que

unha persoa ten fame?

Eustenes, sentindo o ruído, correu enriba da ponte e dende o cabrestante

exclamou, preguntando:

-‐ Por que está en maior perigo de morte o home mordido en xexún por unha

serpe en xexún que despois de teren eles comido, tanto o home como a serpe? Por

que a saliva do home en xexún é venenosa para todas as serpes e animais venenosos?

-‐Amigos -‐respondeu Pantagruel-‐ a todas as dúbidas e cuestións propostas por

vós correspóndel es unha única solución, e a todos eses síntomas e accidentes unha

única medicina. A resposta havos ser prontamente exposta, non con longos ambaxes

e discursos de palabras porque bandul o esfameado non ten orel as, non ouve miga.

Seredes satisfeitos con señas, xestos e acenos e teredes resolución que vos contente.

Como antigamente en Roma Tarquino o orgul oso, derradeiro rei dos romanos (ao

dicir isto, Pantagruel tocou a corda da campaíña e frei Xoán correu ao dereitiño para a

cociña), respondeu por señas ao seu fil o Sexto Tarquino que estaba na cidade dos

gabinos e l e enviara expresamente un home para saber de que xeito podería

dominalos totalmente e sometelos á completa obediencia. O devandito rei,

desconfiando da fidelidade do mensaxeiro, non l e respondeu cousa ningunha, só o

levou ao seu xardín privado e na súa vista e presenza cortou coa súa espada as altas

cabezas das papoulas que alí había. Tornando sen resposta o mensaxeiro, e

contándol e ao fil o o que vira facer a seu pai, foil e doado entender por tais señas que

lle aconsel aba cortar as cabezas dos principais da vila para mel or manter no deber e

na obediencia total ao restante pobo miúdo.

567

Cultismo que traslada o latín oscitatio 'bocexo".

159

CAPÍTULO 64

COMO PANTAGRUEL NON RESPONDEU AOS PROBLEMAS PROPOSTOS

Despois preguntou Pantagruel

-‐ Que xente vive nesta belida illa de can568?

-‐Todos son -‐respondeu Xenómano-‐ hipócritas, hidrópicos, rosarieiros,

soinamoinas, santilorios, beatóns e ermitáns. Todos xente pobre que vive (como o

ermitán de Lormont569, entre Blaye e Bordeaux) das esmolas que l es dan os viaxeiros.

-‐ A fe que aí eu non vou! -‐dixo Panurgo-‐ Se vou, que o demo me sopre no cú!

Ermitáns, santilorios, soinamoinas, beatóns e hipócritas, por todos os diaños,

apartáivos de aí! Aínda me lembro dos nosos gordos concilípetas de Chesil570! Que

Belcebú e Astarot os teñan conciliado con Proserpina, tanta tempestade e tanto

inferno nos fixeron eles padecer ao velos! Escoita, fai favor, Xenómano, meu

valedoriño, meu capitanciño: estes hipócritas, ermitáns e manteigueiros son virxes ou

casados? Hai xénero feminino? Riscaríanlle hipocritamente a marquiña hipócrita?

-‐ Velaí de certo unha pregunta belida e leda! -‐ dixo Pantagruel.

-‐Si, ho! -‐respondeu Xenómano-‐ Alí hai belidas e ledas hipocritesas 571 ,

soinamoinesas e ermitanesas, mul eres de moita relixión, e hai abundancia de

pequenos hipocritachos, soinamoinachos e ermitanachos...

-‐ Fóra con iso! -‐dixo frei Xoán interrumpindo-‐ De rapaz ermitán, de vel o diaño.

Apuntade este proverbio auténtico572.

-‐ ... Outramente, sen multiplicación da liñaxe, hai moito tempo que a il a de

Canef estaría deserta e desolada.

Pantagruel envioul es por Ximnasta na barca a súa esmola: setenta e oito mil

bonitos medios escudiños con linterna573. Despois preguntou:

-‐ Que horas son?

-‐ Pasan das nove -‐respondeu Epistemón.

568

Sen dúbida a illa é chamada deste xeito non só por significar 'hipócrita' en hebreu senón por Canef evocar o latín canis.

569

Personaxe non identificado.

570

Ver capítulo 17.

571

Non existen en galego estes substantivos, que designarían mulleres ou femias de animais, nin os que seguen, que designarían fillos ou crías. Tampouco en francés os que Rabelais emprega no orixinal; el fabrica as palabras con sufixos que teñen aquel valor. Nós utilizamos sufixos galegos equivalentes.

572

O verdadeiro refrán dicía "De rapaz anxiño, de vello diaño"; del faise eco -discrepando- Erasmo nun dos seus coloquios. Ao ser falso o refrán, o adxectivo auténtico que emprega Rabelais resulta manifestamente irónico, máxime cando o auténtico era un certificado da chancelaría papal que aseguraba a autenticidade das reliquias dos santos.

573

Moeda ficticia que Rabelais inventa sobre o modelo dos "escudos con sol". A rexouba refórzase pola ambigüidade do termo linterna.

160

-‐ Boa hora para cear -‐dixo Pantagruel-‐ Porque se achega a sagrada liña tan

celebrada por Aristófanes na súa comedia titulada As predicantes574 e ela prodúcese

cando a sombra é decempedal575. Antigamente, entre os persas, a hora de tomaren a

refección só estaba prescrita para os reis; os demáis todos tiñan como reloxo o apetito

e o bandul o. De feito, en Plauto, certo parásito quéixase e ataca furiosamente aos

inventores de reloxos e de cadrantes por ser cousa notoria que non hai reloxo máis

certo que o bandul o. Dióxenes, preguntado a que hora debe o home alimentarse,

respondeu: "O rico cando teña fame, o pobre cando teña con que". Con máis

propiedade din os médicos que a hora canónica é:

Erguerse ás cinco, xantar ás nove,

Cear ás cinco, deitarse ás nove576.

A maxia do célebre rei Petosiris era diferente577.

Non rematara esta frase cando os oficiais de boca puxeron as mesas e

aparadores, cubríronas con manteis recendentes, pratos, servil etas e saleiros e

trouxeron picheis, cántaras, frascas, tazas, copas, píos e canados. Frei Xoán, axudado

polos mordomos, pitanceiros, paneteiros, escanzóns, escudeiros trinchadores,

copeiros e probadores, servíu catro tremendos pastelóns de xamón, tan grandes que

me lembraron os catro bastións de Turín578. Santo Deus, moito se bebeu e se

trouleou! Inda non tiñan a sobremesa cando o vento Oeste-‐Noroeste comezou a

inchar as velas, panos, mouriscas579 e trinquetes. Polo que todos cantaron diversoas

cánticos en louvanza do Altísimo Deus dos Ceos.

Cando da froita, dixo Pantagruel:

-‐ Reparade, amigos, se as vosas dúbidas non están plenamente resoltas.

-‐ Eu xa non bocexo, grazas a Deus -‐dixo Rizótomo.

-‐ Eu xa non durmo coma un can -‐dixo Ponócrates.

-‐ Eu xa non teño os ol os deslumbrados -‐ respondeu Ximnasta.

-‐ Eu xa non estou en xexún -‐dixo Eustenes-‐ En todo o día de hoxe poderánse

sentir protexidos da miña saliva580:

574

É A asemblea das mulleres.

575

Sombra decempedal é "a que cae sobre o décimo punto dun cadrante solar", explica a Breve Declaración.

576

Este proverbio popular remataba : fai vivir anos noventa e nove.

577

Petosiris, gran sacerdote exipcio de Thot, calculaba a lonxevidade partindo dos astros do zodíaco e sostiña que en Italia podía chegarse aos cento vintecatro anos.

578

Estes bastións foran construídos entre 1537 e 1542 baixo as ordes de Guillaume du Bellay, a quen Rabelais acompañara na súa misión en Italia e co que permanecera en Turín entre 1540 e 1542.

579

Puidera ser a denominación dun tipo de vela.

580

Para confeccionar esta longa lista de animais venenosos ou considerados tais, Rabelais utiliza básicamente o Canon de Avicena, que se usaba en versión latina nas facultades de Medicina. Tamén utiliza fontes da antigüidade grecolatina (Aristóteles, Hipócrates, Nicandro, Eliano, Plinio, Lucano, etc.) e medievais como Alberto o Magno. Moitos nomes son simples transposicións do árabe e do grego, que ás veces, por erros dos copistas, resultaron alterados. Por ese motivo, algúns permanecen sen ser identificados. Nós limitámonos en xeral -fóra dos casos dos animais que teñen nome coñecido na actualidade- a unha simple transposición, e, de ser necesario, modificamos a orde da lista para conservar a organización alfabética na letra inicial. Nalgúns casos existen animais que levan actualmente o mesmo nome pero que non son aqueles aos que se refire Rabelais. Figuran tamén na lista animais fantásticos coma o dragón, o basilisco, o catoblepas ou a manticora, réptil de corpo de león, rostro de home e rabo de escorpión.

161

Áspides,

Anfisbenas,

Anerudutas,

Abedesimóns,

Alhartafes,

Amobatas,

Apimaos,

Alhatrabáns,

Aractas,

Asterións,

Alcaratas,

Argas,

Acoros,

Arañas,

Ascalabos,

Atelabos,

Ascalabotes,

Basiliscos,

Boas,

Buprestes,

Bechas,

Crocodilos,

Catoblepas,

Cantáridas,

Cerastas,

Cans doentes,

Colotes,

Cicríodas,

Cafezates,

Cauharas,

Cóbregas,

Cuharsas,

Croniocolaptas,

Cencrinas,

Cocadrices,

Cinchas,

Dípsadas,

Domesas,

Drínadas,

Donosiñas íctidas,

Dragóns,

Elopes,

Enhídridas,

Escítalas,

Estelións,

Escorpenas,

162

Escorpións,

Escalavotíns,

Escincos,

Estufos,

Escolopendras,

Fanuisas,

Falanxios,

Galeotes,

Harmenas,

Handóns,

Hemorroides,

Iáculos

Iarrarías,

Ilicinas,

Icneumóns

Kesuduras,

Lebres mariñas,

Lagartos calcídicos,

Míopes,

Manticoras,

Moluros,

Miagros,

Musarañas,

Miliares,

Megalaunos,

Ptíadas,

Pórfiros,

Pareas,

Penfredóns,

Pitiocampos,

Pinchorras,

Quelhidras,

Quersidras,

Rutelas,

Rimorios,

Raguións,

Ragáns,

Sanguesugas

Salamandras,

Selsires,

Solófugas,

Sapos,

Sálfugas,

Solífugos,

Sepes,

Sabtinos,

Sepedóns,

163

Tarántulas,

Tírflopes,

Tetragnacias,

Teristais,

Víboras.

164

CAPÍTULO 65

COMO PANTAGRUEL FAI LEVANTAR O TEMPO COS SEUS DOMÉSTICOS

-‐ En que categoría de animais venenosos incluídes a futura mul er de Panurgo?

-‐preguntou frei Xoán.

-‐ Seica falas mal das mul eres, frade emperiquitado do cú pelado? -‐respondeu

Panurgo.

-‐ Polo boche cenománico!581-‐dixo Epistemón-‐ Escribe Eurípides, e pronúnciao

Andrómaca, que contra todos os animais venenosos a inventiva dos homes e a

instrución de Deus atopou benéfico remedio. Mais ata o de agora non se atopou

remedio contra a mala mul er.

-‐ Ese bonitiño de Eurípides sempre falaricou contra as mul eres -‐dixo Panurgo-‐

Tamén por venganza divina rematou comesto polos cans, como expón Aristófanes582.

Sigamos. O que teña trunfos, que fale583.

-‐ Agora hei urinar tanto como se queira -‐dixo Epistemón.

-‐ Neste momento teño o estómago equilibradiño de a feito -‐dixo Xenómano-‐

Xa non vai pandar máis dun lado ca do outro.

-‐ Non preciso pan nin viño -‐dixo Carpalim-‐ Non estou sedento nin

esfameadiño.

-‐ Xa non estou amuado -‐dixo Panurgo-‐ Grazas a Deus e a vós. Estou gaio coma

un papagaio, alegre coma unha corneta, ledo coma unha bolboreta. De certo, está

escrito polo voso bonito Eurípides, e dío Sileno, memorábel bebedor:

Toliño está e de siso non goza

aquel que en bebendo non se alboroza

Sen falta debemos louvar cumpridamente ao bon Deus, noso Creador,

Salvador e Conservador, que por medio deste bon pan, deste bon e fresco viño e

destas boas viandas, cúranos de tais perturbacións, tanto do corpo como da alma,

ademais do pracer e o deleite que sentimos ao comer e beber. Mais non respondedes

á pregunta deste bon e venerábel frei Xoán cando preguntou pola maneira de levantar

aire?

581

Os cenomanos eran un pobo da Galia estabelecidos na rexión do actual Le Mans. O boche podería designar (como en galego) un tipo de morcela ou chofre feito cos liviáns. A expresión sería, logo: Polo chofre de Le Mans! Pero podería haber tamén nela unha alusión velada aos frades (a partir de cenobio) e mesmo á derradeira cea de Cristo, xa que todo este capítulo ten contido eucarístico expreso e remite a aquela pasaxe evanxélica.

582

Non o autor teatral, senón un gramático bizantino autor dunha biografía de Eurípides.

583

Expresión tirada do xogo das cartas.

165

-‐ Pois que con esta lixeira solución das dúbidas propostas vos contentades -‐

dixo Pantagruel-‐ tamén o eu fago. Noutro lugar e noutro momento habemos falar

máis do asunto, se vos parece ben. Resta entón por resolver o que frei Xoán propuxo:

a maneira de levantar o tempo. Seica non o fixemos satisfactoriamente? Mirade a

grimpa584 da gavia. Mirade os asubíos das velas. Mirade qué tesos os estais, as

relingas e as escotas. Ao nós levantarmos e movermos as tazas, igualmente se

levantou o tempo por oculta simpatía. Así o ergueron Atlas e Hércules, se credes aos

sabios mitoloxistas585 . Pero eles erguérono medio grao de máis: Atlas para festexar

mel or a Hércules, que o convidara, e Hércules por causa das sedes que pasara nos

desertos de Libia...

-‐ Éche boa! -‐dixo frei Xoán interrumpindo a fala de Pantagruel-‐ Sentínlle a

varios venerabeis doutores que Chocal eiro, copeiro do voso bondadoso pai, aforra

cada ano máis de mil oitocentas pipas de viño ao facer beber os visitantes e

domésticos antes de que teñan sede.

-‐ ... Porque -‐dixo Pantagruel continuando-‐ como os camelos e os dromedarios

beben na caravana pola sede pasada, presente e futura, así fixo Hércules. De sorte

que, debido a este alzamento excesivo do tempo, sobreveul e ao ceo un novo

movemento de oscilación e trepidación, tan controvertido e debatido polos tolos dos

astrólogos.

-‐ É o que dicimos cun proverbio moi corrente -‐dixo Panurgo:

O mal tempo pasa e regresa o bon

en tanto que bebemos comendo xamón.

-‐ E ao nos alimentarmos e bebermos non só fixemos levantar o tempo -‐dixo

Pantagruel-‐ senón que tamén descargamos considerabelmente o navío. Non só da

maneira que descargou Esopo o cesto (a saber, baleirando as vitual as) senón tamén

librándonos do xexún. Pois igual que o corpo pesa máis morto que vivo, tamén o home

en xexún está máis pegado á terra e pesa máis que cando se alimentou e bebeu. E non

falan impropiamente aqueles que perante unha longa viaxe beben e almorzan á

mañán e logo din: "Deste xeito han andar mel or os nosos cabalos". Seica non sabedes

que antigamente os amicleos por riba de todos os deuses reverenciaban e adoraban

ao nobre pai Baco e l e chamaban Psila en propia e conveniente denominación, que en

lingua dórica significa "ás" ? Porque, igual que os paxaros coa axuda das súas ás voan

alto no aire todos lixeiros, así coa axuda de Baco (o bon viño gorenteiro e delicioso) se

elevan no alto os espíritos dos seres humanos e os seus corpos alégranse

manifestamente e alixéiranse do que neles había de terreal.

584

Bandeirola, gallardete.

585

O Tempo era un termo empregado tamén para denominar o Mundo, o Universo, -igual que o Século, que aparece no capítulo 55- por iso agora Rabelais xoga co significado e co coñecido episodio mitolóxico no que Atlas axuda a Hércules a coller as mazáns das Héspérides e este, no entanto, relévao no seu labor de soster no lombo a bóveda celeste.

166

CAPÍTULO 66

COMO PERTO DA ILLA DE GANABÍN, POR ORDE DE PANTAGRUEL, FORON

SAUDADAS AS MUSAS

Continuando o bon vento e as ledas conversas, Pantagruel descubriu e

dexergou ao lonxe unha terra montuosa, que mostrou a Xenómano, e preguntoul e:

-‐ Estades a ver, aquí diante, a babor, ese penedo alto, de dúas lombas, que

asemel a tanto ao monte Parnaso da Fócida?

-‐ Estou -‐respondeu Xenómano-‐ É a il a de Ganabín586. Queredes baixar a ela?

-‐ Non -‐dixo Pantagruel.

-‐ Facedes ben -‐dixo Xenómano-‐ Non hai alí cousa digna de ser vista. Os

habitantes son todos ladróns e bandidos. Con todo, contra esa lomba da dereita

atópase a fonte máis belida do mundo, e de arredor unha floresta moi extensa. Os

vosos remeiros poderían aprovisionarse nela de auga e de leña.

-‐ Velaí unhas falas ben asisadas! -‐dixo Panurgo-‐ Oi, oi, oi!. Non baixemos nunca

á terra de ladróns e bandidos. Asegúrovos que esta é mesmamente cal eu vin algún

día as il as de Sark e Herm587, entre Bretaña e Inglaterra, mesmamente cal a

Ponerópolis588 de Filipo na Tracia, il as dos piratas, ladróns, facinerosos, asasinos e

criminais, todos eles descendentes directos dos das foxas da Conciergerie 589 .

Suplícovos que non baixemos! Se non me facedes caso a min, facédello cando menos

ao bon e sabio Xenómano. Polas espiñas todas da coroa! Son peores ca os caníbales!

Comíannos viviños. Rógovos que non baixedes. Mel or vos había ser baixardes ao

Averno. Escoitade! Deus me val a! Estou a ouvir a terrorífica badalada semel ante á

que en tempos tanxían os gascóns nas terras de Bordeus contra os gabeleiros e os

alcabaleiros590, ou cántanme as orel as. Vámonos de esgueiras, ou! Plus ultra591!

-‐ Baixai! Baixai! -‐dixo frei Xoán-‐ Veña, vamos alá! Así nunca habemos ter que

pagar pousada. Vamos! Ímolos exterminar a todos. Baixemos!

-‐ Arredemo!-‐ dixo Panurgo-‐ Este demo de frade, este frade de demo

enrabiado non se teme a nada! É ousado como todos os diaños e non se preocupa dos

outros. Parécel e que todo o mundo é frade coma el.

-‐ Vaite con todos os mil óns de diaños que che poidan anatomizar o cerebro e

poñelo en carniña ben picada, lazarento verde592! -‐respondeu frei Xoán-‐ Este demo de

tolo é tan covarde e tan ruín que se esforrica a cada paso co mal raio do medo! Se

tanta medrana sintes, non baixes ti! Queda aquí coa equipaxe, ou vaite agachar

debaixo da saia de Proserpina593, no medio de todos os millóns de diaños.

586

"Ladróns en hebreu", di a Breve Declaración.

587

Illas anglo-normandas poboadas ao parecer por rapiñadores de naufraxios.

588

"Cidade dos malvados", explica a Breve Declaración.

589

A conserxaría do Palacio Real de París, prisión célebre por ser lugar de encerro de "herexes". As dúas lombas do monte que aparece nesta illa poderían ser a prisión da conserxaría e máis a adxacente do Châtelet (castelete), logo desaparecida e que hoxe se conserva como denominación da praza na que se atopaba (caso semellante ao da Bastilla).

590

En 1548, os campesiños da rexión da Aquitania revoltáranse contra os trabucos reais como a gabela (imposto sobre o sal). A rebelión foi duramente reprimida polo mariscal Montmorency que ordenou confiscar todas as campás coas que aqueles chamaran á revolta. V. nota nº 38.

591

Alusión irónica á divisa de Carlos V.

592

Sería un lazarento ou leproso cun grao da enfermidade moito máis profundo que o lazarento branco.

593

Proserpina era nos misterios medievais a nai dos demos.

167

Perante estas palabras, Panurgo esvaíuse da compaña e foise acubil ar

embaixo, dentro da sota, entre as codias, faragul as e rafas de pan.

-‐ Estou sentindo na miña alma -‐dixo Pantagruel-‐ unha premente retracción,

como se fose unha voz ouvida de lonxe, que me di que non debemos baixar. Todas

cantas veces teño sentido tal movemento, atopeime feliz refugando e abandonando a

opción da que me eu arredaba; e mais, no caso contrario, igual de feliz me atopei ao

seguir a opción á que el me empurraba. E nunca me arrepentin de o facer.

-‐ É como o Dáimon de Sócrates -‐dixo Epistemón-‐ tan celebrado entre os

académicos594.

-‐ Escoitade, daquela -‐dixo frei Xoán-‐ En canto que os remeiros se aprovisionan

de auga, Panurgo anda a remedar o lobo nas pal as. Queredes rir? Mandade poñer

lume neste basilisco que vedes á beira do castelo de proa. Vai ser para saudar as

musas deste monte Antiparnaso595. Tamén a pólvora se estraga dentro.

-‐ Ben falado -‐respondeu Pantagruel-‐ Mandádeme vir aquí o mestre-‐

bombardeiro.

O bombardeiro presentouse de contadiño e Pantagruel ordenoul e que pegase

lume no basilisco e que o tivese recargado con pólvora fresca en toda circunstancia. O

que se fixo de inmediato. Os bombardeiros das outras naves, rambargos, galeóns e

galeazas do convoi, á primeira descarga do basilisco que estaba na nave de

Pantagruel, pegaron igualmente lume cada un nunha das súas grosas pezas cargadas.

Podedes crer que se fixo un bo rebumbio.

594

Os discípulos de Platón.

595

Para algúns especialistas, esta sería unha alusión ás prisións devanditas, nas que estiveron presos artistas e intelectuais sospeitosos de herexía como o poeta Marot ou o humanista e editor Étienne Dolet, queimado finalmente na fogueira do Santo Oficio.

168

CAPÍTULO 67

COMO PANURGO SE ESFORRICOU POR RUÍN MEDO E PENSOU QUE O GATO

RODILARDUS FOSE UN DEMACHIÑO

Panurgo, coma un carneiro atordoado, sae da sota en cós, vestido só cunha

media calza nunha perna, coa barba toda enzoufal ada de faragul as, e na man un gran

gato martuxo596 aferrado á súa outra media calza. E, movendo o queixelo coma un

macaco que se está a espiol ar a cabeza, tremelicando e batendo os dentes, botouse

cara a frei Xoán, que estaba sentado enriba da mesa de xarcias de estribor, e rogoul e

devotamente que tivese piedade del e o mantivese a salvo co seu bracamarte,

xurando por Papimanía que arestora acababa de ver todos os demos desencadeados.

-‐Escoita, meu amigo! -‐púxose-‐ Meu irmán, meu pai espiritual! Os demos todos

fixeron hoxe festa rachada! Nunca tal preparo dun banquete infernal viches! Ves o

fume das cociñas do inferno? (Dicía isto amosando o fume da pólvora dos canonazos

por riba das naves todas) Na túa vida nunca tantas almas condenadas viches! E sabes

o que? Sonche tan dondiñas, tan rubechiñas e tan delicadiñas que mesmo dirías que

son ambrosía dos demos. Eu ben coidei (Deus me perdoe!) que fosen almas inglesas, e

pensei que nesta mañán os señores de Termes e De Essé saquearan e pil aran a il a dos

Cabalos, a carón de Escocia, con todos os ingleses que a ocuparan597.

Frei Xoán, ao se el achegar, sentía non sei que cheiro diferente ao da pólvora

de canón. Polo que tirou a Panurgo para fóra e viu que o seu cós estaba todo

merdento de cagarría fresca. A virtude retentora do nervio que regula o músculo

chamado esfíncter (que ven sendo o buraco do cú) desaparecera debido á vehemencia

do medo que el tivera nas súas delirantes visións, e mais ao trebón dos tais canonazos

que é moito máis terrorífico nas cámaras baixas que enriba da cuberta. Porque un dos

síntomas e accidentes do medo é que por causa del se abre o portelo do

compartimento no que se encontra retida a tempo a materia fecal.

596

De pel semellante á da martuxa ou marta.

597

En 1548 as tropas francesas enviadas por Henrique II en axuda dos escoceses tomaron a illa de Inch Keith, ou illa dos Cabalos, que fora ocupada polos ingleses.

169

O exemplo témolo en micer Pantolfo del a Cassina598, sienés, que ao pasar en

posta por Chambéry e baixar na casa do sabio pousadeiro Vinet599, colleu unha

forcada na corte e despois dixo : Da Roma in qua non son andato del corpo. Di grazia,

piglia in mano questa forcha e mi fa paura. 600 Vinet fixo coa forcada algúns

movementos de esgrima, coma quen que o quería ferir de mantenta. O sienés díxolle:

Se tu non fai altramente, tu non fai nulla. Però sforzati di adoperarli più

guagliardamente601. Daquela Vinet deul e coa forcada tal cutifón entre o pescozo e os

colares que tirou con el polo chan patas arriba. Despois, babal ando e rindo a cachón

díxol e: "Corpus Christi de Bayard! Isto chámase Datum Camberiaci602". Felizmente o

sienés tiña as calzas tiradas, porque ao dereito ciscouse máis copiosamente do que

darían feito nove búfalos e catorce arquiprestes de Ostia603. Finalmente o sienés

deulle educadamente as grazas a Vinet e díxolle: Io ti ringrazio, bel messere. Cosi

facendo tu m'hai esparmiata la spesa d'un serviziale604.

Outro exemplo no rei de Inglaterra Eduardo Quinto. Mestre François Vil on,

desterrado de Francia, retirárase onda el605. O rei acol érao con tal intimidade que non

l e ocultaba nada dos menores asuntos da súa casa. Un día, estando a facer os seus

mandados, amosoul e a Vil on unha pintura das armas de Francia e díxol e: "Ves ti o

respeito que l es teño aos teus reis franceses? Non teño o seu escudo senón neste

escusado, ao carón da miña sela furada". "Santo Deus! -‐respondeul e Vil on-‐ Moi

sabio, prudente, entendido e mirado pola vosa saúde sodes. E moi ben vos serve o

voso douto médico Thomas Linacer. El, en vendo que, naturalmente, na vosa vel ez

andabades entalado do ventre e que diariamente tiñades que chantar no cú un

boticario (quero dicir unha lavativa) poisque outramente non dabades aliviado,

mandou competentemente que vos pintasen aquí e non noutro sitio ningún, as armas

de Francia, con singular e virtuosa providencia. Porque só con velas sentides tal frúa606

e medo tan terríbel que ao dereito cagades tanto como dezaoito bonachos607 de

Peonia. Se estiveran pintadas noutro lugar da vosa casa, na vosa cámara, na vosa sala,

na vosa capela, nas vosas galerías ou noutra parte: Deus bendito! habiades esforricar

todo dende o momento en que as derades visto. E eu coido que se por riba

chegásedes a ter aquí pintada a gran oriflama de Francia, á vista dela habíades ciscar

os boches do ventre polo ato. Pero ahamm! ahamm! e outro ahamm!

598

Non se sabe nada deste personaxe, posibelmente imaxinario.

599

Este Vinet parece que existiu realmente, e poida que Rabelais -que viviu na bisbarra- tivera parado algunha vez na súa casa.

600

"De Roma a aquí non fixen de corpo. Rógoche que pilles na man esta forcada e me poñas medo"

601

"Se é que non fas doutro xeito, non fas nada. Esfórzate daquela en manexalo máis bravamente"

602

"Dado en Chambéry", fórmula xurídica que acompañaba un documento, en cada caso variando -

naturalmente- o nome da localidade.

603

O porto de Roma.

604

"Agradézocho, xentil señor. Facendo isto aforráchesme o gasto dunha lavativa".

605

Nova aparición de Villon, de quen xa dixemos na nota 175 que fóra desterrado de París aos 32

anos (en 1463) e dende aquela se perderan as súas pegadas. Dificilmente puido ser acollido na corte de Eduardo V, que comezou o seu reinado en 1483 á idade de 12 anos e foi asasinado poucos meses despois por orde de seu tío, o rexente. A mesma anécdota que agora protagoniza Villon circulaba xa dous séculos antes deste, atribuída ao xograr Hugo o Negro.

606

Medo.

607

Explica a Breve Declaración: "Animal de Peonia, da grandor dun touro pero máis reboludo. O

cal, cazado e acurrado, cisca catro pasos, ou máis, de lonxe. Por tal medio, sálvase queimando co seu cisco o pelo dos cans que o perseguen"

170

Son un parvo de París.

De París ( Pontoise é nesa)

e pola corda dunha toesa

verá o meu colo o que o cú pesa.608

Parvo, mal asisado, mal entendedor, entendín mal cando, vindo aquí convosco,

me asombraba de que desagul etásedes as calzas na vosa cámara. De certo pensaba

que a vosa sela furada se atopaba alí, detrás dos tapices ou ao carón do leito.

Outramente, semel ábame o caso moi incomprensíbel: desagul etarse na cámara para

ir tan lonxe ao escusado de herdanza609. Seica non é o pensamento dun parvo? O caso

ven determinado por outro motivo ben diferente Deus me val a! Facendo isto,

faciades ben, quero dicir que mel or non poderiades. Desagul etade ben cedo, ben

lonxe e ben desagul etadiño. Porque en entrando aquí, de non estardes

desagul etado, ao verdes este escudo -‐reparade ben en todo, pardiola!-‐ o fondo das

vosas calzas había facer función de urinol, de penico, de bacía fecal e de sela furada."

Frei Xoán, entupindo o nariz coa man esquerda, mostrábale a Pantagruel co

seu dedo índice da dereita a camisa de Panurgo. Pantagruel, ao velo tan nervioso,

abalado, tremelicante, entolecido, esforricado e rabuñado polas poutas do célebre

gato Rodilardus610, non deu refreado a risa e díxol e:

-‐ E logo, que queredes facer con ese gato?

-‐ Con ese gato? -‐respondeu Panurgo-‐ Que o demo me leve se eu non pensaba

que fose un demachiño todo cheo de penuxe, que en tempos eu ripara ás agachadas

da gran arca do Inferno utilizando como luvas unhas medias calzas. Dó demo o demo!

Deixoume o pelexo todo regañado como fol aco de mil o!

Ao dicir isto tirou no chan co gato.

-‐ Deus me valla! -‐dixo Pantagruel-‐ Ídevos bañar e asear, acougade, col ede

unha camisa limpa e volveivos vestir!

-‐ Seica dicides que teño medo? Nin chisca. Deus me asista! Son máis valente

que se tragara tantas moscas como en París meten nos pastelóns entre a festa de San

Xoán e a de Santos611. Ah, ah, ah! Ei! Que demo é isto? Chamádesl e foira, cerol o, lixo,

merda, cisco, deposición, materia fecal, excremento, chicho, bosta, boleira, forrica,

cagal ón, escíbalo ou espírato612? Eu coido que é azafrán de Hibernia613! Ho, ho! Hi!

Velaí! Azafrán de Hibernia! Bebamos!

608

Rabelais altera o célebre cuarteto (coñecido tamén como "A balada dos aforcados") que Villon, condenado a morte, escribiu como epitafio. Adaptado ao galego, o orixinal de Villon sería: Eu son François, moito me pesa, / Nado en París, Pontoise é nesa / E pola corda dunha toesa / Verá o meu colo o que o cu pesa.

609

Rabelais fai un xogo de palabras aludindo a unha figura xurídica (no orixinal retrait lignagier) que permitía a certos familiares recuperaren unha herencia vendida pagándolle ao comprador o mesmo prezo polo que el a mercara. É o dereito de retracto.

610

O humanista italiano Calenzio escribíu en 1511 unha imitación da Batracomiomaquia co título de De bello ranarum et murium; o gato Rodilardus (roe-lardo, roe-touciño) é un dos protagonistas.

611

Segundo un dito popular, comer unha mosca volvía valente.

612

Diferentes denominacións, cultas e populares, de excrementos humanos ou animais. Escíbalo e espírato son dous cultismos procedentes do grego.

613

Hibernia é o nome latino de Irlanda. Para algúns especialistas en Rabelais, como Gérard Defaux, o azafrán de Hibernia representaría un azafrán de má calidade xa que o bó é o do Levante; para outros, como Michael Screech, sería, polo contrario, o mellor que poida haber. En calquera caso, é ben lembrar 171

que o azafrán estaba considerado dende a antigüidade como unha panacea. Soporífico, afrodisíaco, preventor da bebedeira e xerador da risa, foi denominado polos alquimistas ouro vexetal.

172