Cyrano de Bergerac

Os Estados e Imperios

do Sol

Esta obra é distribuida baixo licenza Creative Commons 2.5

1

Citar como:

Cyrano de Bergerac: Os Estados e Imperios do Sol.

Tradución ao galego de Henrique Harguindey.

http://palabras desconxeladas.gal

SAVINIEN DE CYRANO

2

A vida

Nacido en París en 1619, Savinien de Cyrano procede, pola

parte do pai, dunha familia de comerciantes e, pola da nai, dunha da

pequena nobreza ascendente ; diversos membros dela ocupan

importantes cargos na Corte e no aparato do Estado. Algúns están

ligados ao sector máis ultra do catolicismo ( Parti dévot ou Confrérie

du Saint-Sacrement) que tiña un gran poder político e era promotor

dos « directores de conciencia » ridiculizados por Molière no Tartufo.

A súa vida e a súa obra estivo durante séculos soterrada pola

lenda, mais pouco a pouco, principalmente dende principios do

século XX, as lagoas se van enchendo malia persistiren aínda

períodos de escasa información disponíbel na súa biografía.

Ingresa moi novo no exército, aínda que a súa carreira militar é

corta debido a dúas graves feridas (unha de fogo de mosquete en

1639 e outra de espada en 1640) que o obrigan a abandonar a

profesión das armas e lle deixarán secuelas. Aos 21 anos volve ao

estudo no Colexio de Lisieux, da Universidade de Paris, e non remata

pois abandona para seguir os cursos do filósofo materialista Gassendi.

Toma tamén leccións de armas e de danza

Comeza a escribir e móvese en medios da corrente filosófica

libertina e do xénero burlesco, levando unha vida pouco conforme co

canon social imperante e coa súa orixe familiar. Lígase a un grupo

de escritores –mozos e non- entre os que están Bernier, Chapelle,

Le Bret, Dassoucy, Royer de Prade, La Mothe le Vayer e outros. Nese

momento asina con diversos nomes, entre eles Cyrano de Bergerac

ou sinxelamente De Bergerac, baseado nunhas terras que seu pai

tivera na rexión parisiense. Cyrano publica en introducións das obras

dos seus amigos gabanzas en prosa ou verso, normalmente asinadas

con simples siglas.

Sofre estreitez económica, muda con frecuencia de domicilio e

acóllese ao favor de mecenas e protectores que o amparan. Ao

morrer seu pai, en 1648, Cyrano goza dunha herdanza que logo se

evapora, polo que, para sobrevivir, volve aceptar a protección de

mecenas como o duque de Arpajon ou Tanneguy Renault des

Boisclairs.

3

Escribe a comedia Le Pédant Joué e a traxedia La Mort

d’Aggripine, e a partir de 1650 é citado abondosamente como autor

de Os Estados e imperios da Lúa, que tería circulado manuscrito.

A representación de La Mort d’Agrippine en 1653 valerálle a

acusación de ateísmo.

En 1654 logra que o libreiro Charles de Sercy publique La Mort

d’Agrippine e mais as Œuvres diverses que conteñen as súas Lettres

e Le Pédant Joué.

Unha grave ferida na cabeza, produto dun accidente ou dunha

agresión, provocará a súa morte en 1655, aos 35 anos en Sannois, na

casa dun seu curmán que o acollera.

Postumamente, en 1662, o editor Charles de Sercy publicará en

1657 Les États et Empires de la Lune, cuns textos censurados e

alterados por Henri Lebret, e en 1662 o mesmo Sercy tirará á luz Les

États et Empires du Soleil, en edición de Abel de Cyrano, o irmán máis

novo do autor.

A popularización da figura de Cyrano débelle moito á peza

teatral de Edmond Rostand, moi difundída nos escenarios e nas

versións cinemátograficas. Mais, ao cabo, Rostand espallou unha

biografía parcialmente deturpada na que o punxente e infatigábel

crítico, o escritor Savinien de Cyrano, esvaécese ante o galante

bravucón e ocorrente versificador, namorado da súa curmán Roxane.

E privou ao público da súa incisiva obra

A obra

A produción coñecida de Cyrano –como vimos ao relatar a súa

vida- é escasa : algunha peza de teatro, poesías e cartas de contido

lírico, amoroso e satírico, composicións de enxeño, etc. a maiores da

prosa de O outro mundo ou os Estados e Imperios da Lúa, Os Estados

e Imperios do Sol e fragmentos dun tratado de Física.

O outro mundo: os Estados e Imperios da Lúa

Non coñecemos a data exacta de composición de Os Estados e

Imperios da Lúa. Parece que en vida de Cyrano xa tiña circulado

antes de 1650 unha versión manuscrita, mais os textos orixinais

desapareceron e non foi senón postumamente, en 1657, cando se

publica a primeira edición, unha edición censurada e retocada que

será a que impere durante séculos.

As descubertas científicas, maiormente da Astronomía, e a

lectura de autores filosóficos e literarios sérvenlle a Cyrano para

enfiar un todo coa maior eficacia desa dúbida metódica que

4

manifesta o seu lema de apertura ante unha nova hipótese: “E mais

por que non?”.

A maiores, o irreverente Cyrano pasa pola caricatura

destronadora do burlesco a relixión irracional, a seudociencia caduca

e a filosofía aristotélica. Utiliza sistemáticamente a ironía e o

paradoxo. Baixo a forma dun mundo fantástico e de teorías de

personaxes extravagantes que non son compartidas polo protagonista

ou son rebatidas por outros personaxes “sensatos”, vemos desfilar

ideas tan perigosas para a ortodoxia como a negación da existencia

dos milagres, da inmortalidade da alma, da creación do mundo e da

propia existencia de Deus. Un vello recurso na historia do

pensamento co que Cyrano asumía un evidente risco, por moito que

“blindase” a narración ao amparala na “imaxinación”.

E alén do debate ideolóxico, é transparente a crítica ao poder

terreal, sexa nas alusións ás retractacións forzadas, como a

abxuración de Galileo, ou ás guerras nas que os reis humanos, ben a

salvo, fan que os pobos se maten entre eles.

Os Estados e Imperios do Sol

Tampouco coñecemos a data de composición de Os Estados e

Imperios do Sol, obra póstuma como a viaxe á Lúa e publicada por

Sercy cinco anos despois desta. Resulta evidente que, tanto dende o

punto de vista da concepción como do artellamento, estamos diante

dunha segunda parte desa longa viaxe polo Outro Mundo.

Contrariamente á primeira, non apareceu neste caso

manuscrito ningún que tivese circulado en vida de Cyrano e permitise

reconstruír o texto achegándoo o máximo ao que debeu ser o orixinal.

Na viaxe ao Sol resalta moito menos a heterodoxia do escritor nun

texto inacabado e visibelmente edulcorado polo editor.

Con todo, é patente a crítica ao poder e á orde establecida

nesta segunda obra, e contra dela dirixe Savinien o seu ferrete:

contra o dogmatismo, a ignorancia e a arbitrariedade. O protagonista

anónimo da aventura lunar, aquel sinxelo eu, será na súa estadía

terrestre e na viaxe solar Dyrcona, transparente anagrama de D’

Cyrano. No seu regreso da Lúa, a popularidade non querida atraerálle

a hostilidade e a persecución da que terá que fuxir de novo en

procura dun mundo mellor. O autor experimenta a dura represión

dunha Xustiza terrestre fragmentada e tirapuxada entre distintos

intereses e poderes fácticos; unha Xustiza, ao cabo, que só suaviza as

condicións de peche para os membros da clase rica e na que mandan

cartos e influencias mais que actúa con man de ferro contra os que se

arredan do pensamento imperante, queimados na fogueira, acusados

–coma sempre- de meiguería.

5

Malia os perigos que tamén o ameazarán nesoutros diferentes

mundos –consecuencia –non o esquezamos- da súa condición de

Home, responsabilizado ante os outros seres vivos das falcatrúas e

crimes da Humanidade- Cyrano transmítenos unha visión optimista e

leda: pódese confiar en que nesa ascensión, a especie humana,

guiada sabiamente polos filósofos dará paso a un mundo novo e

mellor e será capaz de se transformar.

A ironía de Cyrano é constante e incisiva, sementada entre

magníficas descripcións con ingredientes alquímicos e requintadas

alegorías. Novamente debemos salientar a conexión Molière: nas

páxinas finais da viaxe ao Sol, a ridiculez da linguaxe preciosista dos

homes do reino dos Namorados parece levarnos a divertidas escenas

molierescas, como aquela na que o señor Jourdain, o burgués fidalgo,

recibe do seu mestre leccións de escritura galante .

A súa vida e obra –por riba dunha hipotética conversión á

ortodoxia católica nos derradeiros días- amosa un Cyrano en

permanente cuestionamento fronte a unha sociedade afogante que o

anatematizou pola súa condición heterodoxa e homosexual e pola súa

audacia na desmitificación da doutrina imperante. Unha opresión e

unha ameaza que o fixeron fuxir e « viaxar » na procura de aire

respirábel.

Principais edicións modernas das obras de Cyrano:

Les Œuvres libertines de Cyrano de Bergerac. Tome premier : L'Autre

monde: I. Les États et Empires de la Lune . Texte intégral, publié pour

la première fois, d'après les manuscrits de Paris et de Munich, avec

les variantes de l'imprimé de 1657 . II. Les États et Empires du Soleil,

d'après l'édition originale de 1 662. Tome second : Le Pédant joué, La

Mort d'Agrippine. Les Lettres. Les Mazarinades. Les Entretiens

pointus. Édition de Frédéric Lachèvre. Paris, Librairie ancienne Honoré

Champion, 1921.

L’Autre Monde. Les États et Empires de la Lune. Les États et Empires

du Soleil. Édition d’Henri Weber, Paris, Éditions Sociales, 1959.

L’Autre Monde. Édition de Claude Mettra et Jean Suyeux. Paris, Jean-

Jacques Pauvert, 1962.

Voyage dans la Lune. Édition de Maurice Laugaa, Paris, Flammarion,

Collection GF nº 232, 1970.

Œuvres complètes. Édition Jacques Prévot. Paris, Belin, 1977

L’Autre Monde ou les Empires de la Lune, édition diplomatique de

Margaret Sankey, Paris, Lettres Modernes, 1995.

6

L'Autre monde : Les États et empires de la Lune. Les États et empires

du Soleil. Édition critique de Jacques Prévot. Paris, Gallimard,

coll. « Bibliothèque de la Pléiade », volume Libertins du XVIIe siècle ,

1998. (edición da que deriva en 2004 a da colección Folio classique,

nº 4110)

Œuvres complètes. Tome I. L’Autre Monde ou les États et Empires de

la lune. Les États et empires du soleil. Fragment de physique, Édition

critique. Textes établis et commentés par Madeleine Alcover, Paris,

Honoré Champion, 2000.

Œuvres complètes. Tome II . Lettres. Entretiens pointus. Mazarinades.

Édition critique, textes établis et commentés par Luciano Erba pour

les Lettres et Les Entretiens pointus et par Hubert Carrier pour Les

Mazarinades Paris, Honoré Champion, 2001.

Œuvres complètes. Tome III. Théâtre. Édition critique, textes établis et

commentés par André Blanc. Paris, Honoré Champion, 2001.

Les États et Empires du Soleil, Chronologie, présentation, notes,

dossier, bibliographie, lexique, par Bérengère Parmentier. Paris,

Flammarion, coll. « GF » nº 1145, 2003

Os lectoras e lectoras non especializados terán moita utilidade nas

edicións de Jacques Prévot, na colección Folio, e as de Maurice Laugaa

e de Berangère Parmentier, na colección GF.

A nosa tradución

A nosa tradución segue o texto estabelecido na edición crítica de

Madeleine Alcover, probabelmente a maior especialista actual na obra

e na vida de Cyrano.

7

Por fin o noso barco penetrou na abra de Toulon e, tras ter dado

grazas aos ventos e ás estrelas pola felicidade da viaxe, todos se

abrazaron no peirao e se dixeron adeus. Canto a min, como no mundo

da lúa, de onde viña, o diñeiro é un conto de fantasía e eu xa que

perdera a memoria del, o piloto contentouse, en pago da pasaxe, coa

honra de ter transportado no seu navío un home caído do ceo. Nada

nos impediu daquela ir perto de Toulouse á morada dun dos meus

amigos. Ardía en velo, pola alegría que esperaba causarlle co relato

das miñas aventuras. Non vos molestarei narrándovos todo o que me

aconteceu no camiño; cansei, repousei, tiven sede, tiven fame, bebín

e comín no medio de vinte ou trinta cans que formaban a súa grea.

Aínda que eu me atopase nun gran desamaño, delgadeiro e torrado

pola curtición, non deixou el de me recoñecer. Levado polo arroubo,

saltoume ao pescozo e, despois de me ter dado cen bicos,

tremelicando coa ledicia, conduciume deica o seu castelo, onde, tan

axiña como as bágoas deixaron lugar á voz, exclamou:

“- Por fin vivimos e viviremos, malia os accidentes cos que a

Fortuna ten abaneado a nosa vida! Mais -os deuses me vallan!- seica

8

logo non é certo o rumor que correu de que arderades no Canadá,

nese gran fogo de artificio que fabricastes? E mais dúas ou tres

persoas de creto entre aquelas que me trouxeron as tristes noticias,

xuráronme ter visto e tocado ese paxaro de pau no que fostes

arrebatado. Contáronme que por desgraza entrarades nel no

momento en que lle puxeron lume, e que a rapidez dos foguetes que

ardían todo de arredor vos elevou tan alto que a asistencia vos

perdeu de vista. E, polo que declararon, vós fostes consumido de tal

xeito que ao caír de novo a máquina moi poucas cinzas vosas se

atoparon nela.

-Esas cinzas, meu señor, -respondinlle eu- eran as do propio

artificio,logo, porque o lume non me danou de maneira ningunha. O

artifício ía atado por fóra e a súa calor, por conseguinte, non podía

causarme trastorno.

Ora ben, saberedes que tan axiña como a pólvora se consumiu,

ao non soster xa a máquina a impetuosa ascensión dos foguetes, esta

caiu polo chan. Vina descer, e cando pensaba esnafrarme con ela

vinme ben asombrado ao sentir que eu ía subindo cara á lúa. Mais

cómpre explicarvos a causa dun efecto que vós tomariades por un

milagre.

O día dese accidente, a causa de certas feridas, fregárame o

corpo todo con miolo de osos, mais como estabamos en devalo e a

lúa nese momento atrae o miolo, absorbeu con tanto degoro o que

enchoupaba a miña carne –maiormente cando a miña caixa chegou á

rexión media1, onde non había nubes interpostas que fixesen máis

feble a súa influencia- que o meu corpo seguíu esta atracción. E

asegúrovos que continuou a me zugar tanto tempo que ao final

cheguei a ese mundo que aquí se lle chama a lúa2.”

Conteille despois polo miúdo as particularidades todas da miña

viaxe, e o señor de Colignac, encantado de escoitar cousas tan

extraordinarias, exhortoume a as redactar por escrito. Eu, que gosto

do repouso, resistín moito tempo, a causa das visitas que

previsibelmente esta publicación me había atraer. Porén, avergoñado

polo reproche que me repetía unha e outra vez de non ter moi en

conta as súas peticións, decidínme finalmente a satisfacelas.

Botei logo a mán á pluma, e a medida que eu ía rematando un

caderno, impaciente pola miña gloria que lle proía máis que a súa, el

1 Nesa época distinguíanse tres zonas ou rexións da atmosfera. En explicación de

Sorel serían estas : ”a primeira dende a codia terrestre ao cumio dalgunhas

montañas, a segunda-ou rexión media, onde se sitúan as nubes, e terceira a que

chega tan alto como se pode ata o ceo ou o éter”. O trebello de Cyrano estaría,

pois, por riba das nubes.

2 Igual que na viaxe á Lúa, respectamos nos títulos e nos textos a grafía do autor,

que, referíndose ao Sol, á Lúa ou á Terra, unhas veces emprega a maiúscula e

outras a minúscula.

9

ía a Toulouse pregoalo nas máis fermosas xuntanzas. Dado que o

reputaban como un dos xenios máis importantes do seu século, as

miñas louvanzas (das que el semellaba o infatigábel eco) fixéronme

coñecer por todo o mundo. Xa os gravadores, sen me teren visto,

cicelaran a miña imaxe e a vila resoaba en cada encrucillada coa

rouca gorxa dos bufariñeiros que pregoaban a boca chea: “Velaí o

retrato do autor dos Estados e Imperios da Lúa!”.

Entre as persoas que leron o meu libro atopáronse moitos

ignorantes que o follearon. Para arremedaren as mentes de grande

altura, eles aplaudiron como os outros, ata bater palmas ante cada

palabra por medo de se equivocaren, e moi ledos exclamaron “Que

bo é!” nos sitios nos que non entendían miga. Mais a superstición

disfrazada de remorso -que ten os dentes ben agudos baixo a camisa

dun parvo- rilloulles tanto o corazón que quixeron mellor renunciar á

reputación de filósofo (para eles igualmente un vestido mal feito)

antes que se veren obrigados a responder por ela no día do Xuízo.

Velaí pois virada a medalla: agora será a vez de cantar a

palinodia3. A obra da que tanto caso fixeran non é xa senón un

revoltallo de andrómenas ridículas, unha morea de farrapos sen xeito

nin dereito, un repertorio de contos de fadas para arrolar os meniños,

e hai quen, sen coñecer nin a sintaxe, condena o autor a lle levar

unha facha ao santo patrón dos tolos.

Este contraste de opinións entre os habelenciosos e os idiotas

aumentou a súa sona. Pouco despois, as copias manuscritas

vendéronse baixo corda; toda o mundo, e mais o que non é de

mundo, é dicir dende o fidalgo ao frade, mercou esta obra; mesmo as

mulleres tomaron partido. As familias todas dividíronse e os intereses

desta disputa chegaron tan lonxe que a vila enteira fendeu en dúas

metades: a lunar e a antilunar.

Estaban, pois, nas escaramuzas da batalla cando unha mañá

vin entrar no cuarto de Colignac nove ou dez barbas con capa longa4

que de primeiras faláronlle así:

“-Sabedes, señor, que non hai nesta compaña ninguén que non

sexa voso aliado, voso parente ou voso amigo, e que por conseguinte

non vos pode acontecer cousa vergoñenta que non nos bata a nós de

volta na nosa fronte. Coa mesma informáronnos de fonte segura que

dades acubillo a un meigo no voso castelo.

- Un meigo –exclamou Colignac- O deuses! Dicídeme quen é e

póñovolo nas vosas mans! Mais cómpre ter coidado que non sexa

unha calumnia.

3 De se retractar.

4 “Nobres”.

10

- O que, señor! –interrompeu un dos máis venerabeis- Seica

existe un tribunal que entenda de meigos tanto como o noso5? En fin,

meu querido sobriño, para non vos ter mais tempo en suspenso: o

meigo que nós acusamos é o autor dos Estados e Imperios da Lúa; el

non daría negado que é o meigo máis grande de Europa despois do

que el mesmo confesa. Como! Ter subido á lúa! Seica é posibel sen a

intervención de… Non ouso nomear a Besta; porque, dicídeme: que o

que ía el facer á lúa?

- Boa pregunta –interrompeu outro – Ía asistir ao sabat que

posibelmente se celebraba ese día, e en efecto vedes que houbo

xuntoiro co demonio de Sócrates6. Despois disto: estrañádesvos de

que o Diaño o volvera –como di el- a este mundo? Mais sexa como for

–sabedes- tantas lúas, tantas chemineas, tantas viaxes polo aire non

valen cousa ningunha, quero dicir nadiña, e entre vós e mais eu

(nestas falas achegou a súa boca á orella del) non teño visto nunca

un meigo que non tivese comercio coa lúa.”

Despois destes fermosos pareceres calaron, e Colignac ficou tan

abraiado coa común extravagancia deles que non puido dar fala

ningunha. Ao velo, un venerábel moucho que aínda non falara, dixo:

“- Escoitade, noso parente, sabemos onde o zapato vos manca:

o meigo é unha persoa que apreciades. Mais non teñades

aprehensión ningunha, en consideración a vós as cousas han ir

manseliñamente: non tedes senón que deixalo nas nosas mans e polo

amor a vós comprometemos a nosa honra en facelo queimar sen

escándalo.”

Ante estas falas, Colignac, aínda termando da barriga cos

brazos, non puido deixar de escachar coa risa e botou unha

gargallada que non ofendeu pouco a eses señores, de xeito que non

deu respondido a ningún punto da arenga senón por medio duns ha,

ha, ha, a, a, a, ou uns ho, ho, ho, o, o, o, co que os nosos señores, moi

escandalizados, fóronse (eu diría que con algo de vergoña se esta

non lles tivese durado ata Toulouse).

Ao que estiveron fóra, tirei a Colignac para o seu gabinete, onde

tan axiña como pechei a porta atrás nosa, díxenlle:

“- Conde, estes embaixadores de pelo longo seméllanme

cometas cabeludos: temo que o ruído co que estouparon non sexa o

trebón do lóstrego que rebule para caír. Aínda que a súa acusación

sexa ridícula, e un posíbel efecto da súa estupidez, non estaría eu

menos morto cando unha ducia de persoas habelenciosas que me

5 O tribunal de Toulouse condenara en 1619 por meigo, blasfemo e ateo o teólogo e

filósofo Lucilio Vanini, que foi queimado despois de lle ser cortada a lingua e de ser

estrangulado.

6 O dáimon, ou demonio, de Sócrates ten unha forte presenza na viaxe á Lúa.

11

viran torrar dixese que os meus xuíces son uns parvos. Os

argumentos todos con que aquelas probarían a miña inocencia non

me habían resucitar e as miñas cinzas estarían tan frías nun sartego

como ciscadas na foxa común. Por iso -fóra mellor criterio voso- eu

estaría moi ledo de sucumbir á tentación que me suxire de non lles

deixar nesta bisbarra máis que o meu retrato, porque adoecería o

dobre morrendo por unha cousa na que apenas creo.”

Colignac, para responder, casemente non tivo a paciencia de

agardar que eu dese acabado. Con todo, de primeiras bulrouse, mais

cando viu que eu o tomaba en serio, exclamou con rostro alarmado:

“- Ei, a morte me valla!. Non vos han tocar nin a puntiña do

manto sen que eu, os meus amigos, os meus vasalos e todos os que

me estiman, non perezan primeiro A miña casa é de tal xeito que non

a poden forzar sen canón, é unha posición sólida e ben amparada,

mais estou tolo ao tomar precaucións contra trebóns de pergamiño.

- As veces cómpre temelos máis que os da rexión media.”

De alí en diante non falamos senón de nos aledarmos. Un día

cazabamos, outro iamos de paseo, por veces recibiamos visita e por

veces eramos nós os que a dabamos. En fin, nós deixabamos sempre

cada divertimento antes de que ese divertimento tivese podido

anoxarnos.

O marqués de Cussan, veciño de Colignac, home coñecedor

das cousas boas, estaba de adoito connosco e nós con el, e para

facermos os lugares da nosa estadía aínda máis agradábeis co noso

troco, iamos de Colignac a Cussan e regresabamos de Cussan a

Colignac. Os praceres inocentes dos que o corpo é capaz só

representaban a parte menor. De todos aqueles que a mente pode

atopar no estudo e a conversa, ningún nos faltaba, e as nosas

bibliotecas, unidas como as nosa mentes, convocaban os doutos

todos á nosa compaña. Mesturabamos a lectura co coloquio, o

coloquio co ben comer, este coa pesca ou coa caza, cos paseos e,

nunha palabra, gozabamos, por dicilo así, de nós mesmos e de todo o

máis doce que a natureza ten producido para o noso uso e non

poñiamos senón a razón como límite para os nosos desexos.

Entrementres, a miña reputación, contraria ao meu repouso,

percorría as aldeas circundantes e as propias vilas da rexión. Todo o

mundo, atraído por ese ruxerruxe, puña o pretexto de vir ver o señor

para ver o meigo. Cando eu saía do castelo, non só os rapaces e as

mulleres senón tamén os homes, mirábanme como á Besta,

maiormente o pastor de Colignac quen , por maleza ou por

ignorancia, era en segredo o máis grande dos meus inimigos..

Este home, simple de aparencia e cun entendemento cativo e

inocentiño que facía rir polas súas simplezas, era en realidade moi

12

ruín, vingativo a rabear, calumniador moito máis que un normando, e

tan preiteante que o amor polo preito era a súa paixón principal. Tras

litigar moito tempo contra o seu señor a quen el odiaba (canto máis

que o atopara firme ante os seus ataques), temía o seu resentimento,

e para evitalo, quixera permutar o seu beneficio eclesiástico. Mais

fose que tiver mudado de intención ou só que tivese adiado o

vengarse de Colignac na miña persoa, durante a estadía que el ía

facer nas súas terras, esforzábase por convencer do contrario, aínda

que as viaxes que facía a miúdo a Toulouse producisen algunhas

sospeitas. Alí contaba mil lerias ridículas sobre os meus

encantamentos, e a voz deste home malévolo, xuntándose coa dos

parviños e os ignorantes, puña o meu nome en abominio.

Só se falaba alá de min como dun novo Agrippa7, e soubemos

mesmo que por petición do cura –que fora preceptor dos seus fillos-

alguén fixera un informe na miña contra. Avisáronnos varias persoas

que defendían os intereses de Colignac e do marqués e aínda que o

humor groseiro de toda unha bisbarra fose para nós suxeito de

asombro e de rexouba, non deixei eu de tomar medo en segredo

cando examinaba máis ao perto as noxosas consecuencias que

podería ter ese erro. Sen dúbida era o meu bo xenio8 o que me

inspiraba ese medo, alumeaba a miña razón con todas as súas luces

para me facer ver o precipicio no que ía eu caír, e, non contento de

me aconsellar así tacitamente, quíxose declarar máis expresamente a

prol de min.

Unha noite das máis ruíns que endexamáis tiven, e que

sucedera a un dos días máis gasalleiros que pasaramos en Colignac,

erguinme tan cedo como o abrente, e para facer esvaecer as

inquedanzas e as nubes que aínda toldaban a miña mente, entrei no

xardín no que a vexetación, as flores e os froitos, o artificio e a

natureza, encantaban a alma a través dos ollos, cando no mesmo

instante dexerguei o marqués que estaba a pasear –el só- por unha

grande avenida que cortaba a herba en dúas partes. Camiñaba

devagariño con rostro caviloso. Sorprendeume ben velo tan

mañanceiro contra o seu costume, polo que fun axiña cara a el para

lle preguntar a causa. Respondeume que uns ruíns soños que o

traballaran obrigárano a vir máis cedo que acotío para curar co día un

mal que lle causara a escuridade. Eu confeseille que unha coita

semellante me impedira a min durmir e íalle contar os detalles cando,

no momento de abrir a boca, á beira dunha sebe que se cruzaba coa

nosa, dexergamos a Colignac que camiñaba ás alancadas. De tan

lonxe como nos dexergou, exclamou:

7 Heinrich Cornelius Agrippa ou Agrippa de Nettesheim (1486-1535), médico,

filósofo e científico, é unha das máis grandes figuras intelectuais do seu tempo e

das máis coñecidas do esoterismo. Xa foi citado por Cyrano nos Estados e Imperios

da Lúa.

8 Xenio protector, como o dáimon de Socrates que protexe ao protagonista no

anterior relato da viaxe á lúa.

13

“- Estades a ver un home que acaba de escapar das máis

espantosas visións coas que o cerebro pode dar voltas en

espectáculo. Aínda ben non dera posto o meu colete9, cando baixei

para volo contar, mais nin un nin outro estabades xa nos vosos

cuartos. Por iso viñen correndo ao xardin, supondo que estariades

nel.”

Efectivamente, o pobre do fidalgo estaba case sen folgos. Tan

axiña como os recuperou, animámolo a que se descargase dunha

cousa que, por máis que a miúdo sexa moi lixeira, non deixa de

pesar moito.

“- É o meu degoro –replicounos- mais denantes vámonos

sentar.”

Un emparreirado de xasmín forneceunos oportunamente

frescura e asento; abeirámonos alá e, tras nos termos posto ben a

xeitiño cada un, Colignac proseguíu asi:

“- Saberedes que despois de dous ou tres soños nos que me

atopei en moitos apuros, no que tiven arredor do crepúsculo da

aurora semelloume que o meu benquerido convidado que está aquí

atopábase entre o marqués e eu, que o abrazabamos moi forte,

cando un gran monstro mouro, formado só de cabezas, véunolo

arrancar de súpeto. Penso que mesmo ía guindalo nunha fogueira que

había alá a rente, pois estaba a arrandealo por riba das labaradas;

mais unha mociña semellante á musa chamada Euterpe deitouse

perante unha dama á que exhortou a salvala (esta dama tiña o

aspecto e os trazos que utilizan os nosos pintores para representaren

a natureza). Apenas esta tivo ocasión de escoitar os pregos da súa

servidora, gritou toda asombrada: “Malpocado! É meu amigo!”.

Decontado levou á boca unha especie de tutelo, e soprou tan forte

polo buraco so os pés do meu benquerido convidado que o fixo subir

polo ceo e o protexou das crueldades do monstro de cen cabezas. Eu

corrin berrando atrás del moito tempo, paréceme, e exhorteino a que

non se fose sen min, cando unha infinidade de anxiños redondechos

que dicían ser fillos da aurora me levaron ao mesmo país ao que el

parecía voar e fixéronme ver cousas que non vos vou contar porque

as teño por absurdas de máis.”

Nós pedímoslle que non deixase de nolas dicir.

“- Maxinei –proseguíu- que estaba no sol, e que o sol era un

mundo. Aínda agora seguiría no engano se non rinchara o meu

cabalo berberisco, que ao me acordar fíxome ver que eu estaba no

meu leito.”

9 Antiga prenda masculina, con mangas ou non, que cubría o torso, do pescozo ao

van.

14

Cando o marqués viu que Colignac rematara, dixo:

“- E vós, señor Dyrcona: que soñastes vós?

- Ao meu soño -respondín eu- aínda que non sexa dos vulgares,

non lle dou importancia ningunha. Son bilioso e melancólico e por

causa diso desde que estou no mundo os meus soños representaron

sen cesar covas e lume. Nos meus mellores anos, cando durmía,

parecíame que me volvera lixeiro e que ascendía ás nubes para

esquivar a rabia dunha grea de asasinos que me perseguían, mais

que ao cabo dun esforzo moi longo e moi forte aparecía sempre algún

muro -despois de ter voado por riba de moitos outros- ao pé do que,

derreado pola angueira, non deixaban de me pillar. Ou ben, se eu

maxinaba coller pulo, dereitiño cara a arriba, aínda que tivese nadado

polo ceo cos brazos moito tempo non deixaba de me atopar sempre

rente da terra. E contra toda razón, sen que me parecese terme volto

canso nin pesado, os meus inimigos non tiñan senón que tender a

man para me colleren polo pé e me tiraren cara a eles.

Practicamente non tiven senón sonos semellantes a este desde

que son consciente, non sendo que esta noite, despois de ter voado

durante moito tempo como de costume e de me ter escapado varias

veces dos meus perseguidores, pareceume que ao final perdinos de

vista e que nun ceo limpo e moi claro, aliviado o meu corpo de toda

pesadez, proseguín a miña viaxe ata un palacio no que se concertan a

calor e a luz. Teria sen dúbida reparado en ben outras cousas, mais a

miña axitación por voar achegárame tanto ao beiril do leito, que caín

ao carón deste co bandullo espido contra o chan e cos ollos todos

arregalados. Velaí, señores, de punta a couce, o meu soño, que eu

tomo só como un puro efecto desas dúas cualidades que predominan

no meu temperamento, porque -aínda que este difira un pouco dos

que me acontecen sempre no feito de eu ter voado ata o ceo sen caír

de novo- apóñolle ese cambio ao sangue, que se espallou pola alegría

dos nosos praceres de onte, máis abondosa ela que de adoito, e furou

a melancolía tirándolle, ao levantala, esa pesadez que me facía ir de

volta para abaixo. Mais, despois de todo, é unha ciencia na que hai

moito por adiviñar.

- A fe que tedes razón –seguíu Cussan- é un remexido de todo o

que temos pensado cando estabamos despertos, unha monstruosa

quimera, un xuntoiro de cousas mesturadas que a fantasía, que

durante o adormecer xa non está guiada pola razón, nos presenta de

xeito desordenado. E mais nós, retorcéndoas, coidamos espremer o

seu verdadeiro sentido, e tirarmos dos soños como dos oráculos unha

ciencia vindeira, cando -abofé- eu non atopaba niso ningunha

concordancia senón que os soños, igual que os oráculos, non poden

ser comprendidos. Emporiso, xulgade polo meu –que non é nada

extraordinario- do valor dos outros. Eu soñei que estaba moi triste,

atopaba por todos os recunchos a Dyrcona, que andaba a chamar por

nós. Mais, sen me entrambilicar os miolos na explicación destes

15

negros enigmas, vouvos desenvolver en dúas palabras o seu sentido

místico. A fe que para min ven sendo que en Colignac sóñase moi mal

e que –se me credes- imos ir tratar de soñar mellor en Cussan.

- Vamos, logo –díxome o conde- pois que este derrama-festas

ten tantas ganas.”

Decidimos de marchar no outro día. Eu pregueilles que foran

indo de diante porque tería moito gusto (xa que, como eles

acordaran, habiamos pasar un mes) en facer levar alá algúns libros.

Cadraron conformes e tan axiña almorzamos, pousaron o cu enriba da

sela. Abofé que, entrementres, eu fixen un embrullo cos volumes que

imaxinei non estaren na biblioteca de Cussan e cargueino nun mulo,

saíndo contra as tres montado nun bo corredor. Eu só ía ao paso,

para así poder acompañar a miña pequena biblioteca e arrequecer o

meu espírito co maior lecer das liberalidades da miña vista. Mais

escoitade unha aventura que vos ha sorprender.

Avantara ben catro leguas cando me atopei nunha bisbarra que

eu pensaba sen dúbida ningunha ter visto noutra parte.

Efectivamente, pedinlle tanto á miña memoria de me dicir de onde

coñecía eu esta paisaxe, e a presenza dos obxectos que excitaban as

imaxes, que me lembrei de que era mesmamente o lugar que vira en

soño a noite pasada. Ese estraño encontro tería ocupado a miña

atención máis tempo do que a ocupou, sen unha estraña aparición

que me espertou. Un espectro (cando menos eu tomeino por tal),

presentándoseme no medio do camiño, colleu o meu cabalo pola

brida. A estatura deste fantasma era enorme, e, polo pouco que

aparecía dos seus ollos, tiña unha mirada triste e esguira. Con todo,

eu non daría dito se era ben-feito ou mal-tallado porque un manteo

longo tecido con follas dun libro de canto chan10 cubríao ate as unllas

e tiña agachada a faciana cun cartón no que escribiran o In

principio 11. As primeiras palabras que o fantasma proferiu todo

estarrecido foron “Satanus Diabolas! Esconxúrote polo omnipotente

Deus vivo…”

Nestas palabras vacilou, mais –seguindo a repetir “o

omnipotente Deus vivo“ e buscando cun rostro entolecido o seu

pastor para que lle soplase o resto- cando viu que, ollase para onde

ollase, o seu pastor non aparecía, pillouno tan arrepiante tremor

que, a poder de bater, caíronlle a metade dos dentes, e os dous

terzos da escala musical, so os que xacía, escachizáronse en

papelotes. Porén virouse cara a min, e cunha ollada nin donda nin

esguira, na que eu vía o seu espírito a aboiar para decidir o que sería

máis axeitado, se se encarraxar ou se endondecer, dixo:

10 Canto gregoriano.

11 O comezo do evanxeo de San Xoán ( In principio erat verbum).

16

“-Ei, Satanus Diabolas! Polo sangue de…! Esconxúrote en nome

de Deus e do señor San Xoán a me deixares facer! Porque se moves

un pé ou unha pata, léveme o demo se non che como os

angumiños!”

Eu tirapuxaba con el pola brida do meu cabalo, mais as

gargalladas que me afogaban arrancáronme a forza toda. Engadide a

iso que unha cincuentena de aldeáns saíron de tras dun valo,

camiñando a xeonllos e esganizándose a cantar Kyrie Eleison. Des

que estiveron perto de abondo, catro dos máis varudos –despois de

teren remollado as mans nunha pía de auga bendita que o servidor do

presbiterio levaba expresamente- colléronme polos colariños. Aínda

non me prenderan cando vin aparecer o señor cura, que desvestiu

devotamente a súa estola, coa que me amarrou, seguido dunha

recovaxe de mulleres e rapaces que malia a miña resistencia total

coséronme nun pano grande; fóra iso quedei tan ben envolveitiño que

non se me vía máis que a cabeza.

Nese equipamento leváronme a Toulouse igualiño que me terían

levado á tumba. E tanto un clamaba que sen iso ía haber lareca –

porque cando eles me atoparan, seguro que eu estaba a piques de

lles botar o mal de ollo ás agras- como escoitabas outro que se laiaba

porque o mormo do gando non comezara na súa cortella senón un

domingo no que ao saír das vésperas eu lle dera unhas palmadiñas no

lombo. Mais o que malia todos os meus desastres me fixo unhas

cóchegas que me moveron a rir foi o berro arrepuiñado dunha

labradoriña para o seu mozo, que viña sendo o fantasma que pillara o

meu cabalo (pois habedes saber que o langrán escachapernárase

enriba e calcáballe a treu as esporas como se fose del):

“- Malpocado! –cuincaba a namorada- Seica estas chosco? Non

ves que o cabalo do meigo é máis negro que o carbón e que é o

mesmo demo que te leva ao sabat?”

O noso toutizo, co espanto, foi de fociños por riba da grupa,

quedándolle vía libre ao meu cabalo.

Eles deliberaron se se habían apoderar do mulo e decidiron que

si, mais ao desfaceren o paquete e abriren o primeiro volume

atopáronse con que era a Física do señor Descartes e viron os círculos

todos cos que este filósofo caracterizou o movemento de cada

planeta. Entón todos, a unha soa voz, puxéronse a oubear que eran

os circos que eu trazaba para chamar por Belcebú. O que termaba

del, co temor, deixouno caír e, por desgraza, cando bateu no chan

abríuse por unha páxina onde se explican as virtudes do imán, e digo

por desgraza pois que no lugar do que estou a falar hai unha figura

desta pedra metálica na que os corpiños que se desprenden da súa

masa para se fincaren no ferro son representados en forma de brazos.

Apenas a viu un destes loubáns que o sentín esganizarse a dicir

que ese era o sapo que atoparan no bebedoiro da corte do seu

17

curmán Fiacre cando lle morreron os cabalos. A esta fala, aqueles que

semellaban máis afervoados embaiñaron as mans no seu seo ou

enluváronas na faltriqueira. O señor cura, pola súa banda berraba a

torto e a dereito que non tocasen cousa ningunha, que todos eses

libros eran puros grimorios12 e o mulo un Satanás. A gandaiada,

estarrecida, deixou marchar o mulo en paz. Con todo vin como

Mathurine, a criada do señor cura, o botaba cara á cabalariza do

presbiterio, temendo que entrase no cimeterio e profanase a herba

dos defuntiños.

Eran ben as sete do serán cando chegamos a un burgo no que,

para me refrescar, chimpáronme na gaiola. Porque o lector non me

había crer se eu dixera que me enterraron nun buraco, e mais é certo

que nun pinchacarneiro dei visitado toda a súa estensión. En fin, non

hai ninguén que, ao me ver neste lugar, non me tería tomado por

unha candea acesa unha ventosa. Tan axiña como o meu carcereiro

me botou nesta furna, dixenlle eu:

“- Se me dades este roupa de pedra por hábito é ancho de

máis, ora ben se é por sartego é de máis estreito. Aquí non se poden

contar os días se non é por noites; dos cinco sentidos non me quedan

senón dous: o olfacto e o tacto, un para facerme cheirar os fedores da

miña prisión, e o outro para ma facer palpábel. De certo que vos

confeso: coidaría que son un condenado do Inferno se non soubese

que alí non entran inocentes.”

Con esta palabra de inocente o meu carcereiro escachou a rir e

dixo:

“- Abofé que sodes dos nosos porque nunca tiven pechados coa

miña chave outros que non o fosen.”

Despois doutros cumprimentos desta natureza, o bo do home

tomou o traballo de me cachear, non sei con que intención, mais polo

moito que se aplicou aventuro que era polo meu ben. Resultando

inútiles as súas pesquisas (dado que durante a batalla de Diabolas eu

fixera escorregar o meu ouro nas calzas) cando, ao cabo dunha

exactísima anatomía, se atopou coas mans tan baleiras como dantes,

houben morrer co medo igual que el pensou morrer coa dor.

“- Ei, polos cravos de Cristo! –berrou con escuma na boca- Ben

o vin de primeiras que era un bruxo: é laceirento como o Demo.

Veña, veña, compañeiro –seguiu- pensa, logo, na túa conciencia.”

Aínda non rematara el estas falas cando eu sentin o repenique

dun mazo de chaves no que el escollía a da miña mazmorra. Estaba

de costas a min, e eu, temendo que se vingase do infortunio da súa

visita, tirei habilmente do seu agocho tres ducados e díxenlle:

12 Libros de maxia.

18

“- Señor porteiro, velaí un ducado: suplícovos que me traiades

un anaco, pois non comín desde as once.”

Colleuno con moito xeito e prometeume que a miña desgraza o

conmovía. Cando tiven claro que o seu corazón se doía, continuei:

“- E velaí outro máis, en recoñecemento do traballo que me

avergoño de vos causar.”

Abriu a orella, o corazón e a man, e eu engadín –contándolle

tres en lugar de dous- que por ese terceiro suplicáballe trouxera rente

de min un dos seus mozos para me acompañar, porque os

malfadados deben temer a soidade.

Encantado da miña prodigalidade prometeume todas esas

cousas, abrazoume os xeonllos, clamou contra a xustiza e díxome que

ben vía que eu tiña inimigos, mais que había recuperar a honra, que

tivese azos e que polo resto el comprometíase, antes de que pasasen

tres días, a que eu tivese limpa a roupa13. Agradecinlle moi

seriamente a súa cortesía e despois de mil apertas nas que pensei

que me esganaba, este benquerido amigo pasoulle á porta o ferrollo

e volveullo pasar.

Quedei totalmente só e todo morriñento, co corpo deitado en

redondo riba dun feixe de palla moída; con todo esta non era tan

miúda que non a puidesen rillar aínda máis de cincuenta ratas. A

bóveda, os muros e o chan estaban formados por seis pedras tumbais

a fin de que, ao ter a morte enriba, debaixo e de arredor de min, non

dubidase eu do meu enterro. A fría baba das lesmas e a pegañenta

pezoña dos sapos escorríanme pola faciana; alí os piollos tiñan os

dentes máis longos que o corpo. Eu víame xa traballado pola pedra,

que non me facía menos mal por ser externa; en fin, coido que para

ser Job faltábame só unha muller e unha tella14.

Porén, vencín alá a enteira duración de dúas horas moi difíciles,

cando o ruído dun cento de chaves, unido ao dos ferrollos da porta

me acordou da atención que lle estaba a prestar ás miñas dores. A

seguido da estarabouza, dexerguei, ao claror dunha lámpada, un rexo

matulán que descargou unha barreña enriba das miñas pernas.

“-Ei ei! –dixo15- Non vos atormentedes, velaí tedes caldo de

verzas que inda que fose… Tanto ten, é a propia sopa da nosa ama. E

máis, afellas –como di o outro- non lle tiraron unha pinga de unto.”

13 En sentido propio, porque os presos de clase alta tiñan ese privilexio, e mais en

sentido figurado (estar limpo ante a xustiza).

14 Ver Biblia, Libro de Xob , II, 7-10.

15 O langrán ten trazos moi marcados de fala pouco coidada e instruída.

19

Dicindo iso, mergulla os seus cinco dedos ata o fondo, para me

invitar a eu facer outro tanto. Traballei seguindo o orixinal por medo a

que el perdese o azo, e exclamou con ollos de xúbilo:

“- Sangue de Cri…. sodes un irmán! Seica vos teñen moita

invidia. Arrenego, son treidores! Si, pardiola, treidores. Ai, ho, que

veñan ver, logo! Vaiche boa a danza!”

Esta simpleza encheume a gorxa de risa dúas ou tres veces.

Con todo, alegreime ben de non botala fóra. Eu vía que a Fortuna

semellaba ofrecerme con este loubán unha ocasión para a miña

liberdade, por iso era para min moi importante gañar os seus favores,

porque o que é escapar por outros camiños, o arquitecto que

construíu a miña prisión, tras ter feito varias entradas, non se

lembrara de lle facer unha saída. Todas estas consideracións

motivaron que, para sondalo, eu lle falase así:

“- Ti es pobre, meu querido amigo, non si?

- Malfadado de min, señor! –respondeu o langrán- mesmo que

viñerades de consultar o adoviño non habiades acertar millor.

- Ten, logo –seguín eu- colle este ducado.”

Atopei que a man lle tremía tanto, cando llo metín nela, que

apenas a deu pechado. Ese comezo semelloume un mal agoiro; con

todo ben axiña souben, polo fervor dos seus agradecementos, que

fora unicamente de alegría. Por iso seguín:

“- Mais se foses home a participar en que se cumprise un

ofrecemento que eu teño feito, vinte ducados (a máis da salvación da

túa alma) serían tan teus como o é o teu sombreiro, pois tes que

saber que aínda non hai un cuarto de hora -un momentiño antes de ti

chegares, logo- un anxo se me apareceu e prometeume facer

recoñecer a xustiza da miña causa, con tal de que eu fose facer dicir

mañá unha misa no altar maior da igrexa principal deste burgo. Eu

quixen desculparme co feito de que estaba pechado con sete

ferrollos, mais el respondeume que había de vir un home enviado polo

carcereiro para me facer compaña, e que non tería máis que lle

ordenar da súa parte que me conducise á igrexa e despois me

trouxera de volta á prisión; que eu lle mandase telo en segredo e que

obedecese sen replicar, so pena de morrer no decurso do ano, e que

se o tal home dubidaba, que llo comunicase eu ao capítulo da

confraría do escapulario, da que el é membro.”

Orabén, o lector debe saber que un pouquiño antes eu

entrevira, pola abertura da súa camisa , un escapulario que me

suxeriu tecer a historia da aparición.

20

“- Si, ho, meu señoriño –dixo el- hei facer como o anxelo

dispuxo. P’ro ten que ser ás nove porque o amo ha estar en Toulouse

para acordar a voda do seu fillo coa filla do executor das altas

obras16. Sandioliña, escoitade, o verdugo tamén ten un título como

calquera bichiño. Disque que o pai lle vai dar pr’ela, polo casamento,

tantos escudos como val o rescate dun rei. Afella que che é guapa e

rica p’ro eses bocados non son pr’un mozo probe. Non, ho, meu

señoriño! E mais vouvos contar…”

Non deixei de o interromper nese momento pois presentía, por

ese comezo de digresión, unha longa enfiada de disparates. Daquela,

despois de termos dixerido a nosa allada, o langrán tomou licenza de

min.

Non deixou de me vir desenterrar, no outro día, xustiño á hora

prometida. Eu deixei a miña roupa na prisión e vestinme con farrapos,

para non ser recoñecido, como acordaramos na véspera, Tan axiña

como estivemos ao aire libre, non me esqueceu de lle contar os seus

vinte ducados. El mirounos moito, arregalando os ollos.

“- Son de ouro, e macizos –dixenlle eu- Palabra.

- Si, ho! Non é niso no que penso, meu señoriño –replicoume-

Estou a pensar que está á venda a casa de Macé o gordo, c’a súa

horta e a súa viña. Heime facer con ela por uns dous centos francos.

Cómprenme oito días para facer a merca, e quixera pedirvos, meu

señoriño, se vos quixerades, que fixerades que ata que Macé o gordo

non os teña ben contados na súa arquiña, que non se volvan bogallas

de carballo17.”

A simpleza deste pillabán fíxome rir. Entrementres, seguimos

camiñando cara á igrexa, á que chegamos. Pouco despois comezou

nela a misa maior, mais tan logo como vin que o meu gardián se

erguía do seu lugar para ir á ofrenda, alanquei a nave en tres choutos,

e noutros tantos perdinme axiña por unha ruela desviada. De todos os

diferentes pensamentos que me abalaron nese instante, o que seguín

foi o de ir para Toulouse, do que este burgo non distaba máis que

unha media legua, coa idea de alá coller a dilixencia.

Cheguei aos arredores correndiño. Mais tomei tanta vergoña ao

ver que todos miraban para min que perdín a compostura. A eles

estrañáballes o meu equipamento, porque como en materia de laceira

eu era bastante novo, vestira os meus cerellos dun xeito tan estraño

que, xunto cun camiñar que non cadraba ben coa roupa, parecía eu

menos un pobre que un choqueiro, canto máis que pasaba rápido, cos

ollos baixos e sen pedir esmola. Ao final, considerando que unha tan

universal atención me ameazaba cunha continuación perigosa,

16 O verdugo.

17 Porque se lles atribuía aos meigo s ese engano, froito dos seus poderes.

21

superei a miña vergoña. Tan axiña como eu vía alguén que miraba

para min, estendíalle a man. Exhortaba á caridade mesmo aos que

non miraban para min.

Mais admirade como, moitas veces, por quererdes adoviar con

excesiva circunspección os propósitos nos que a Fortuna quere

participar, arruinámolos ao irritarmos esta orgullosa. Fago esta

reflexión tocante á miña aventura, porque –ao ter dexergado un

home vestido como un burgués medio, que estaba de costas a min-

dixen tirandolle do manto:

“-Señor, se a compaixón vos conmove…”

Inda non encetara eu a palabra que viña despois cando este

home volveu a cabeza. Ai Deuses! O que foi? E si, Deuses! O que ía

ser? Aquel home era o meu carcereiro. Quedamos os dous abraiados

de admiración ao nos vermos onde nos viamos. Eu estaba enteiriño

nos seus ollos e el enchía todo o meu ollar. Finalmente, o interese

común, aínda que ben diferente, tirounos un e outro do éxtase no que

nos mergullaramos.

“- Ai, coitado de min! –exclamou o carcereiro- Acabarán

pillándome?”

Esta frase de dobre sentido inspiroume axiña a estrataxema que

ides escoitar.

“- Ei! Acudide, señores! Acudídelle á Xustiza! – oulei tanto como

puiden berrar. Este ladrupeiro roubou as pedrarías da condesa de

Mousseaux. Ando atrás del dende hai un ano. Meus señores –seguín

con fogaxe- cen ducados a quen o pille!”

Inda ben eu non ceibara estas palabras, unha chea de

gandaiada chimpouse sobre o pobre pasmado. O asombro no que a

miña extraordinaria desvergoña o deixara - unido á súa crenza de que

sen eu ter penetrado sen fraccionamento (igual que un corpo

glorioso18) os muros da miña mazmorra, non podería ter escapado-

fíxolle estar fóra de si un bo anaco. Con todo, ao final recuperouse e

as primeiras falas que deu para desenganar ao pobo miúdo foron que

tivesen conta de non se confundir, que el era un home de alta honra.

Sen dúbida ningunha ía desvelar todo o misterio, mais unha ducia de

froiteiras, de lacaios e de palanquineiros19, arelantes de me servir

polos meus cartos, pecháronlle a boca a puñadas. E tanto como se

figuraban que a súa recompensa sería medida polas aldraxes coas

que eles fenderían este pobre apupado, cadaquén corría a tocalo co

pé ou coa man.

18 Tomás de Aquino fala das propiedades deste corpo na Suma contra xentís.

19 Porteadores de palanquíns, cadeiras con varais diante e detrás que eran levadas

a ombreiros por dous mozos de servizo.

22

“- Home de alta honra! Si, ho! – ladraba aquela xentalla- E mais

ben dixo, des que recoñeceu o señor, que o ían pillar.”

O bo do conto é que o meu carcereiro, coa súa roupa de gala,

tiña vergoña de que soubesen que era sancristán do verdugo, e que

mesmo tiña medo de que, de ser descuberto, aínda lle metesen unha

boa zoupada.

Canto a min, toquei a andar no momento máis quente da liorta.

Chameilles aos pés compañeiros e eles axiña me levaron a lugar

seguro. Mais, para a miña desgraza, a ollada que todo o mundo

comezaba a me botar volveume á miña alarma primeira. Se o

espectáculo de cen farrapos, que como unha grea de rillotiños se

acaneaba bailando arredor de min, podía incitar un pasmón a mirar

para min, moito me temo que este non lese na miña fronte que eu era

un preso fuxido. Se un camiñante tiraba a súa man de so o manto, eu

figurábame que el era un alguacil que alongaba o brazo para me

prender. Se eu reparaba noutro, alancando as lousas sen cruzar

sobre min os seus ollos, eu convencíame de que estaba finxindo non

verme para me pillar por tras. Se dexergaba un comerciante entrando

na súa tenda, eu dicía. “Vai descolgar a súa alabarda!”. Se atopaba

un rueiro máis cargado de xente que de adoito, pensaba: “Tantas

persoas non se xuntaron sen unha intención!”. Se outro estaba

baleiro: “É un ichó”. Se un obstáculo me impedía avantar: “Atrancaron

a rúa para me pechar!”. En fin, como o meu medo desviaba a miña

razón, todo home semellábame un arqueiro, toda palabra un “Alto!”, e

todo ruido o insoportábel roñido dos ferrollos da miña pasada prisión.

Traballado así por ese terror pánico, decidín seguir pedindo

esmola, a fin de atravesar sen sospeita o resto da cidade ata chegar á

dilixencia, mais por temor de que me recoñecesen pola voz, engadín

ao exercicio do esmoleiro a destreza de arremedar o mudo. Avanzo,

logo, cara os que vexo que me miran, chanto un dedo so o queixelo e

despois sobre a boca, e ábroa bocexando, cun berro inarticulado, para

facer entender coa miña carantoña que un pobre mudo pide esmola.

Por caridade, quer me daban unha palmadiña compasiva no lombo

quer metíanme no puño unha faragulla ou sentía as mulleres

borboriñar que se cadra en Turquía me martirizaran dese xeito pola

fe. En suma, aprendín que a esmolaría é un gran libro que nos ensina

os costumes dos pobos máis barato que todas esas viaxes de Colón e

de Magalhães.

Con todo, esta estrataxema non deu cansado a teimosía do meu

fado nin vencido á súa ruín natureza. Mais: a que outra invención

podía eu recorrer? Porque, de atravesar unha cidade grande como

Toulouse, na que o meu retrato me fixera coñecer mesmo polas

peixeiras, pintorreado con farrapos tan rechamantes como os dun

arlequín: seica non era verosímil que había ser observado e

recoñecido ao dereitiño, e que o contra-encanto deste perigo era o

23

personaxe de laceirento que se representa con toda sorte de rostros?

E se esta astucia non fora preparada con toda a circunspección que

debía acompañala, penso que no medio de tan funestas conxunturas,

o feito de non tolear demostraba ter o xuízo ben forte.

Ía, daquela, camiño adiante, cando de súpeto sentinme

obrigado a retroceder, porque o meu venerábel carcereiro e unha

ducia de arqueiros coñecidos seus –que o tiraran das mans da

xentalla e andaban a patrullar en grea por toda a cidade para me

atopar- se atoparon por malfado na miña andaina.

Tan logo como me albiscaron cos seus ollos de lince, voaren eles

con toda a súa forza e eu coa miña foi a mesma cousa. Perseguíanme

tan lixeiros que por veces a miña liberdade sentía no meu pescozo o

alento dos tiranos que a querían asoballar; mais semellaba que o aire

que eles puxaban ao correr botábame a min cara a eles. Ao final, o

ceo ou o medo déronme catro ou cinco rúas pequenas de dianteira.

Foi entón cando os meus perseguidores perderon o vento e as

pegadas e eu a visión e o batifundio desta inoportuna cazaría.

De certo que quen non experimentou realmente semellantes

agonías dificilmente pode medir a alegría que me abalou cando dei

escapado. Porén, como a miña salvación me quería enteiriño, decidín

administrar moi avarentamente o tempo que aqueles consumían en

me acadar. Enfarrusquei a faciana, enzoufei os cabelos con poeira,

despín a camisa, baixei o calzón, botei o chapeu por unha bufarda, e

despois, tras estrar no enlousado o pano do nariz e pousar nas puntas

del catro pedriñas, como os enfermos contaxiosos, deiteime fronte

por fronte, co bandullo contra o chan, e con voz magoada púxenme a

laiar desfalecidamente. Acababa de me poñer alí cando sentín os

gritos daquel rouco populacho moito antes que o ruído dos seus pés,

mais aínda tiven siso abondo para me manter na mesma postura

esperando que non me recoñecesen. E non me enganei porque, ao

me tomaren todos por un apestado pasaron a toda velocidade,

tapando o nariz, e os mais deles botáronme un pataco no meu pano.

Esvaída así a treboada, entro nunha avenida, poño de novo a

miña roupa e abandónome outra vez á Fortuna, mais tanto eu correra

que ela cansara de me seguir. Cómpre crelo así porque a poder de

atravesar prazas e encrucilladas, de empatar e cortar rúas, ao non

estar esa gloriosa deusa afeita a camiñar tan rápido, para mellor me

aforrar a marcha, deixoume caír cegamente nas mans dos arqueiros

que me perseguían. Ao nos toparmos fulmináronme cun apupo tan

furioso que quedei xordo. Eles coidaron non ter brazos de abondo

para me prender polo que utilizaron os dentes, e aínda así non

estaban seguros de me suxeitar: un arrastrábame polos cabelos,

outro polo colete, en tanto que os menos entusiastas me cacheaban.

A pesquisa foi mais feliz que a da prisión: atoparon o resto do meu

ouro.

24

Cando estes caritativos médicos se ocupaban en curar a

hidropisía da miña falchoca,20 levantouse un gran rebumbio, toda a

praza resoou con estas palabras: “Matar! Matar!” e ao mesmo tempo

vin brillar espadas. Os señores que me arrastraban berraron que

eran os arqueiros do Gran Preboste que lles querían roubar esa

captura.

“- Tede conta de non cairdes nas súas mans -dixeron turrando

de min moito máis que de adoito- porque vos habían condenar en

vinte e catro horas e o rei non vos había salvar.”

Con todo, ao final, aterrorizados eles propios pola baralla que

comezaba a chegar ao seu rente, abandonáronme tan universalmente

que quedei só no medio da rúa namentres que os agresores facían

unha carnizaría con todo o que atopaban de diante.

Déixovos a vós que pensedes se emprendín a fuxida, eu que

tiña que temer tanto a un como a outro bando. En pouco tempo

afasteime da briga, mais cando preguntaba polo camiño cara á

dilixencia, un río de xente que fuxía da lea desmbocou na miña rúa.

Ao non poder resistir á multitude, seguina e, farto de correr tanto

tempo, metinme finalmente por unha portiña moi escura, pola que

me botei a monte-feixe con outros escapados. Des que entramos,

puxémoslle a tranca,

e despois de todo o mundo coller folgos, dixo un da tropa:

“- Compañeiros, facédeme caso, pasemos os dous portelos e

resistamos no patio do cárcere.”

Esas estarrecedoras palabras zouparon nos meus ouvidos cunha

dor tan extraordinaria que coidei caír morto na praza. Malpocado de

min! De contadiño (mais era xa tarde de máis) decateime de que en

lugar de me salvar nun abeiro como eu cría, viñera lanzarme eu

mesmo na prisión, tan imposibíbe é que un escape da vixilancia da

súa estrela. Observei ese home máis atentamente e recoñecino como

un dos arqueiros que tanto tempo correran detrás de min. A suor fría

subiume á fronte e púxenme pálido, a piques de me desmaiar. Os que

me viron tan feble, movidos á compaixón, pediron auga; todos se

achegaron para me socorrer e por malfado aquel maldito arqueiro foi

dos que máis présa se deu; aínda ben non deitara os ollos sobre de

min cando me recoñeceu decontado. Fíxolles un aceno aos seus

compañeiros e ao mesmo tempo saudoume cun “Fágovos préso en

nome do rei”. Non foi preciso ir máis lonxe para me meteren na

cadea.

20 Hidropisía era o nome dado a unha doenza provocada por acumulación de

líquidos en distintas zonas do corpo, maiormente no abdome, e cursaba con

inchazo da zona afectada. A ironía cyraniana maniféstase nese “tratamento

médico” dos captores do protagonista desinchándolle a faldriqueira, “curándoo”,

logo, ao lle tiraren os cartos.

25

Permanecín no rexistro de entrada ate o serán. Alí, cada

gardián, por medio dunha exacta disección das partes da miña cara,

viña tirar o meu retrato no lenzo da súa memoria.

Ás sete en punto, o ruído dun mazo de chaves deu o sinal do

retiro. Preguntáronme se quería que me levaran ao cuarto dun

ducado e eu respondín baixando a testa:

“- Daquela, diñeiro!” – replicoume ese guía.

Comprendín que estaba nun sitio onde tería que tragar moito,

por ese motivo rogueille que –no caso de que a súa cortesía non

puidese decidirse a me dar crédito ata o outro día- lle dixese da miña

parte ao carcereiro de me devolver as moedas que me colleran.

“- Si, ho! –respondeu o loubán ese- De saúde andache moi

ben, o noso amo: non devolve nadiña! Seica polo voso distinguido

nariz…? Veña, vamos, vamos! Ás mazmorras negras!”

En rematando estas palabras, amosoume o camiño cun forte

golpe do seu mazo de chaves; a pesadez deste fíxome caír de cu e

escorregar para abaixo dende o pericoto dunha costa escura até o

límite dunha porta que me parou. E aínda eu non daría recoñecido

que o era, sen o bloucazo co que batín nela, pois xa non tiña os meus

ollos, que quedaran no alto da escaleira so a imaxe dunha candea

que sostiña, oitenta chanzos por riba de min, o meu verdugo guieiro.

Finalmente ese home-tigre, após baixar pian piano, desencerellou

trinta grosas pechaduras, descolgou outras tantas barras e, co portelo

só entreaberto, cunha sacudidela de xeonllo, arreboloume neste foxo

do que non tiven tempo a captar todo o horror, tan rápido tirou el da

porta. Fiquei no trollo ate os xeonllos. Se eu coidaba chegar á beira,

afondaba ata a cintura. O arrepiante croallar dos sapos que

patuxaban no bulleiro facíame desexar de ser xordo; sentía os

lagartos subir ao longo das miñas pernas, as cóbregas enroscarse no

meu pescozo e albisquei unha, no sombrío claror das súas meniñas

escintilantes, que dende a súa gorxa toda negra de pezoña lanzaba o

dardo dunha lingua de tres puntas semellante, pola súa brusca

axitación, a un lóstrego no que os seus ollos plantaban lume.

Non dou expresado o resto: ultrapasa todo creto, e mais non

ouso tratar de relembralo, tanto temo eu que a certeza na que penso

estar de ter franqueado a miña prisión non sexa senón un soño do

que vou acordar. A agulla marcara as dez no reloxo da torre maior

antes de que ninguén tivese petado na miña tumba. Mais arredor

dese momento –cando xa a dor dunha agre tristura comezaba a me

oprmir o corazón e desordenar ese xusto acordo que dá a vida-

sentín unha voz que me exhortaba a coller a vara que me tendían.

Despois de, no medio da escuridade, ter atoutiñado moito no aire

para podela atopar, dei cunha punta, pilleina todo conmovido, e o

meu carcereiro, a poder de tirar pola outra cara a si, pescoume do

26

medio deste lamazal. Supuxen que os meus asuntos tomaran outra

cara, pois tivo para min profundos cumprimentos, faloume

descubrindo a testa e díxome que cinco ou seis persoas de alta

condición agardaban no patio para me ver. Non era agora aquela

besta parda que me pechara na cova que vos veño de describir. Tivo

a desvergoña de me recibir con un xeonllo no chan e, despois de me

bicar as mans, cunha das súas patas tiroume unha chea de limachas

que se pegaran aos meus cabelos mentres que coa outra fixo caír

unha morea de sanguesugas que me cubriran a faciana toda.

Despois de tan admirábel miramento, díxome:

“- Cando menos, meu benquerido señor, lembraivos dos

traballos e os coidados que tomou por vós Nicolás o gordo. Pardiola,

escoitade : como se fose polo rei! Non volo teño a mal, non ho!”

Alporizado polo arroallo do loubán, fíxenlle o aceno de que me

había lembrar. Por un milleiro de espantosas reviravoltas cheguei por

fin á luz, e despois ao patio onde, tan axiña como entrei, dous homes

me colleron, sen que de primeiras puidese recoñecelos dado que se

botaran enriba de min ao mesmo tempo e me suxeitaban un e mais

outro coa face chantada contra a miña. Estiven moito tempo sen

adiviñar quen eran, mais, de que os enlevos da súa amizade deron

algo de tregua, recoñecin a Colignac e o meu benquerido marqués.

Colignac, por desgraza levaba o brazo en estribeira, e Cussan foi o

primeiro que saíu do seu éxtase.

“- Malpocados de nós! –dixo- Endexamais teriamos sospeitado

desastre tal, de non ser polo voso corredor e mais o mulo que

chegaron aquela noite ás portas do meu castelo: o seu peitoral, as

súas cinllas e o seu atafal21, todo estaba rompido e iso fíxonos

presaxiar algo do voso infortunio. Subimos decontado a cabalo e inda

ben non camiñaramos dúas ou tres leguas cara a Colignac cando xa o

país todo, abalado por ese suceso, nos detallou as circunstancias.

Galopando xuntos, fumos ate o burgo no que vós estabades preso,

mais ao sabermos a vosa evasión, como corría o rumor de que

virarades cara á parte de Toulouse, nós, coa xente que levabamos,

viñemos aquí a rédea solta. O primeiro ao que lle preguntamos novas

de vós díxonos que vos prenderan outra vez. Ao mesmo tempo,

dirixiramos os nosoa cabalos cara a esta prisión, mais outra xente

asegurounos que vos desmaiararades nas mans dos gardas. E, en

avantando camiño, había habitantes do burgo a se contaren entre

eles que vos tornarades invisíbel. Finalmente, a poder de darlle á

lingua, soubemos que despois de vos apresaren, perderen e volveren

tomar preso non sei cantas veces, levábanvos para o cárcere da torre

maior. Cortámoslles o camiño aos vosos arqueiros e, cunha felicidade

máis aparente que verdadeira, atopámolos fronte por fronte,

atacámolos, combatémolos e fixémolos fuxir, mais non demos sabido,

21 O peitoral, as cillas e o atafal son arreos das cabalgaduras.

27

a través dos propios feridos que apresamos, o que fora de vós até

esta mañanciña, cando viñeron dicirnos que viñerades cegamente

salvarvos meténdovos vós mesmo na prisión. Colignac está ferido en

varias partes, aínda que moi lixeiramexnte. Polo resto, acabamos de

ordenar de que vos aloxasen no mellor cuarto de aquí. Como vos

gusta o aire libre, fixemos arranxar un apartamentiño só para vós no

máis alto da torre, cunha terraza que vos ha servir de balcón, Cando

menos, os vosos ollos terán liberdade, malia o corpo que os ata.

-Ai, meu querido Dyrcona! –exclamou o conde tomando entón a

palabra- Moita coita tivemos en non te levando cando partimos de

Colignac! O meu corazón -cunha tristura cega da que eu ignoraba a

causa- predicíame non sei o que de estarrecedor. Mais mon importa!

Teño amigos, ti es inocente, e en todo caso ben sei eu como un morre

gloriosamente. Só unha cousa me desespera. O loubán sobre do que

eu quixen ceibar os primeiros golpes da miña vinganza (decátaste

ben de que falo do meu cura) xa non se atopa en estado de

experimentala: o miserábel entregou a súa alma. Velaí o detalle da

súa morte: ía el correndo co seu criado para botar o teu corredor á

súa cabalariza cando este equino –dunha fidelidade que se cadra

fixeron redobrar as secretas luces do seu instinto- todo fogoso,

púxose a escouciñar, mais con tanta furia e resultado que en tres

couces, contra os que veu bater a testa desta coruxa, deixou vacante

o seu beneficio eclesiástico. Ti non entendes, sen dúbida, as causas

da xenreira do desasisado este, mais vouchas descubrir. Sabe, logo,

para tomarmos o asunto dende o comezo, que este home santo,

normando de nación e preiteador de oficio, que atendía, segundo o

diñeiro dos peregrinos, unha capela abandonada, reclamou o curato

de Colignac. E que malia todos os meus esforzos por manter o

posuidor no seu lexítimo dereito, o pillabán argallou tanto diante dos

xuíces que ao final, malia nós, foi o noso pastor.

Ao cabo dun ano púxome tamén preito a min porque entendía

que eu tiña que pagar o décimo22. Por moito que se lle espuxo que

dende tempo inmemorial a miña terra era franca23, non deixou de

intentar o proceso –que perdeu- mais cos procedementos fixo nacer

tantos incidentes que, a poder de pulular, xermolaron a partir deste

máis doutros vinte procesos que non han ter continuación grazas ao

cabalo, que demostrou ter o pezuño máis duro que o miolo do cura.

Velai todo o que eu podo conxecturar da vértola do noso pastor. Mais

admirade con que precisión gobernaba a súa rabia. Acaban de me

asegurar que, ao se lle meter na testa o malfadado degoro da túa

prisión, permutara en segredo o curato de Colignac contra outro na

súa terra, onde el agardaba retirarse tan axiña como te meteran

preso. O seu propio criado dixo que ao ver o teu cabalo perto da súa

22 Desmo, imposto que os católicos tiñan de lle pagar a décima parte dos seus

rendementos á Igrexa.

23 Libre, exenta de pagar impostos e trabucos.

28

corte, sentira aquel rosmar que o había levar a un lugar onde non o

darían pillado.”

A seguido destas falas, Colignac avisoume de desconfiar das

ofertas e as visitas que se cadra me había facer unha persoa moi

poderosa da que me dixo o nome. Que fora polo creto deste o modo

como o cura gañara o proceso de reclamación, e que esa persoa de

categoría solicitara para el o asunto en pago aos servizos que o bo do

crego, no tempo en que era fámulo24, prestara ao seu fillo no colexio“.

“- Ora ben –continuou Colignac- como é ben dificultoso preitear

sen agreza e sen que fique na alma un carácter de inimistade que

non se borra xa, aínda que nos teñan reconciliado, el procurou dende

entón sempre ocasión para me atravesar. Mais non importa, teño eu

máis parentes de toga ca el, e moitos amigos, e no peor dos casos

saberemos interpoñerlle a autoridade real.”

Despois de que Colignac dixera iso, trataron un e outro de me

consolar, mais foi coas testemuñas dunha dor tan tenra que a miña

aumentou con ela.

Nese intre veu xunta nós o meu carcereiro para nos avisar de

que o cuarto estaba listo.

“- Vamos velo” –respondeu Cussan.

Púxose en camiño e nós seguímolo. Eu atopeino moi axeitado:

“- Non me falta cousa ningunha, non sendo libros.”

Colignac prometeu enviarme no outro día aqueles que eu lle

puxese nunha lista.

Cando tivemos ben considerado e ben recoñecido -pola altura

da miña torre, polos foxos tan costentos que a rodeaban e por toda a

disposición do meu apartamento- que escapar de alá era unha

empresa fóra das posibilidades humanas, os meus amigos, ollándose

un ao outro e despois dirixindo a vista cara a min, botáronse a

chorar. Mais, como se de súpeto a nosa dor tivese amolecido a

carraxe do ceo, unha repentina ledicia apoderouse da miña alma, a

ledicia atraeu a esperanza e a esperanza secretas luces que

escintilaron tanto na miña razón que nunha arroutada contra a miña

vontade, que me parecía a min mesmo ridícula, dixen:

“- Veña, ídeme agardar a Colignac, hei estar alá dentro de tres

días. E enviádeme todos os intrumentos de matemática cos que

traballo decote. Polo demáis, habedes atopar nunha caixa grande

moitos cristais tallados de diferentes maneiras, que non vos

24 Servente nun colexio.

29

esquezan. Con todo, ha ser mellor que especifique nunha lista as

cousas que vou precisar.”

Eles encargáronlle da nota que lles dei sen poderen adiviñar as

miñas intencións. Despois diso despedinme deles.

Desde a súa marcha, non fixen senón rumiar na execución das

cousas que eu premeditara, e aínda andaba a rumiar niso no outro

día, cando me trouxeron da parte deles todo o que marcara na

relación. Un criado de Colignac díxome que non viran o seu amo

dende o día anterior e que non se sabía que fora del. Este accidente

non me turbou, pois decontadiño veume o pensamento de que

posibelmente se dirixira á Corte para solicitar a miña saída. Por iso,

sen me estrañar, puxen mans á obra. Durante oito día serrei, armei,

cepillei e peguei, en fin construín a máquina que vos vou describir.

Foi unha caixa grande moi lixeira e que pechaba moi axustada,

tiña seis pés de alto, máis ou menos, e tres de largo en forma de

cadrado. Esa caixa estaba furada por baixo, e por riba da bóveda (que

tamén a estaba) pousei unha vasilla de cristal igualmente furada, de

feitío de globo mais moi ampla, e de colo que desembocaba e

axustaba perfectamente no buraco que eu abrira no capacete. O

recipiente estaba construído a mantenta con varios ángulos e en

forma de icosaedro co fin de que, ao ser cada faceta convexa e

cóncava, a miña bola producise o efecto dun espello ardente25.

Nin o meu carcereiro nin os meus gardiáns subían nunca ao

meu cuarto sen me atoparen ocupado nese labor, mais non se

estrañaban nadiña, a causa de todas as lindezas da mecánica que alá

vían e das que eu me declaraba inventor. Entre outras había un reloxo

de vento, un ollo artificial co que se ve pola noite e unha esfera na

que os astros seguen o movemento que teñen no ceo. Todo iso

convencíaos de que a máquina na que eu estaba a traballar era unha

curiosidade semellante, e a maiores o diñeiro co que Colignac lles

untaba as mans facía que andivesen con tino en moitos pasos

difíciles.

Eran as nove da mañán, o meu carcereiro baixara e o ceo

estaba escurecido cando espuxen a miña máquina no cumio da miña

torre, é dicir no lugar máis descuberto da miña terraza. Pechaba tan

chousa que nin un gran de aire -non sendo polas dúas aberturas- se

daba escorrido nel; e chantara dentro unha taboíña moi lixeira que

servía para me sentar. Disposto todo axeitadamente, fecheime

dentro e permanecín nela perto dunha hora, agardando a que á

Fortuna lle prouguera dispor de min.

25 Espello cóncavo que concentra os raios do sol nun punto (o foco) chegando a

producir lume, calcinar ou fundir os materias nos que se proxecta.

30

Cando o sol, desembarazado das nubes, comezou a iluminar a

miña máquina, aquel icosaedro transparente que recibía a través das

súas facetas os tesouros do sol, espallaba a luz deles na miña cela

polo boqueiro, e como este esplendor se enfeblecía a causa das

raiolas que non se daban repregado ata min sen racharen moitas

veces, ese vigor de clareza amornecida convertía a miña caixa de

reliquias nun ceíño púrpura esmaltado de ouro.

Estaba eu a admirar extasiado a beleza dun colorido tan

mesturado, e velaí que de súpeto sinto as miñas entrañas abaladas

do mesmo xeito que as sentiría arreguizarse alguén ergueito por un

cadeixo26.

Ía abrir o meu portelo para coñecer a causa desa emoción, mais

cando adiantaba a man dexerguei, polo buraco do sollado da miña

caixa, a miña torre xa moi pequena por baixo de min, e o meu

casteliño no aire, ao puxar cos meus pés en contrario, fíxome ver nun

viramán Toulouse a se afundir na terra. Ese prodixio estrañoume, non

a causa dun pulo tan súbito senón a causa desa arrepiante arroutada

da razón humana ante o éxito dun degoro que mesmo me estarrecera

ao imaxinalo. O resto non me sorprendeu pois que eu ben prevera

que o vacío que tería lugar no icosaedro a causa das raiolas do sol

unidas polos vidros cóncavos había atraír, para enchelo, unha furiosa

abundancia de aire que había levar a miña caixa, e que a medida que

eu iría subindo, o vento terríbel que se había embocar polo buraco

non se daría elevado ate a bóveda sen que, ao penetrar na máquina

con furia, non a puxase cara a arriba.

Malia que o meu proxecto fose dixerido con moita precaución,

unha circunstancia, con todo, me enganou por non ter esperado

abondo a virtude dos meus espellos. Dispuxera arredor da miña caixa

unha veliña doada de gobernar, atada cunha cordiña da que eu

termaba polo cabo e que pasaba polo boqueiro do recipiente. Porque

maxinara que así, cando estivese no aire, podería tomar tanto vento

como me cumprise para chegar a Colignac. Mais nun chiscar de ollo o

sol, que caía a pran e de esguello nos espellos ardentes do icosaedro,

guindoume tan alto que perdín de vista Toulouse. Esto fíxome ceibar a

miña corda, e pouco tempo despois dexerguei por unha das

cristaleiras que instalara nos catro lados da máquina, a miña veliña

arrancada que voaba ao capricho dun rodopío onde se arremuiñaba.

Lémbrame que en menos dunha hora me encontrei por riba da

rexión media. Decateime axiña porque vía sarabiar e chover embaixo

de min. Se cadra me han preguntar de onde viña, entón, aquel vento

(sen o que a miña caixa non podía subir) nun altor do ceo exento de

meteoros27. Mais, con tal de que se me escoite, eu hei satisfacer esa

26 Polea.

27 Fenómenos atmosféricos como chuvia, neve, sarabia, lóstrego, treboada, vento,

etc.

31

obxección. Xa vos dixen que o sol –que petaba con forza nos meus

espellos cóncavos unindo as súas raiolas no medio do recipiente-

expulsaba coa súa ardencia polo tubo de enriba o aire do que estaba

cheo, e que ao ficar así vacío o recipiente, a natureza –que aborrece

iso- facíao aspirar de novo pola abertura baixa outro aire para se

encher: se perdía moito, recuperaba outro tanto, e deste xeito non se

debe un pasmar de que nunha rexión máis alta que a media –onde

están os ventos- eu continuase a subir, porque o éter28 virábase vento

pola furiosa velocidade coa que se embocaba para impedir o vacío e

tiña por conseguinte que puxar arreo a miña máquina.

Case non fun traballado pola fame, non sendo cando atravesei

esta rexión media, porque verdadeiramente a friaxe do clima fíxoma

ver desde lonxe; digo desde lonxe pois unha botella de esencia29 que

eu levaba sempre, e da que bebín uns grolos, impediulle achegarse.

Durante todo o resto da miña viaxe non sentín ataque ningún

dela; pola contra, máis avanzaba eu cara a ese mundo en chamas,

máis robusto me atopaba. Sentía a miña face un pouco quente e

máis contenta que decotío; as miñas mans semellaban coloreadas

dun vermello agradábel, e non sei que ledicia corría polo meu sangue

que me facía estar alén de min.

Lembro que, cavilando encol desta aventura, razoei unha vez

así: “A fame sen dúbida non me podería atinxir, polo motivo de que,

ao non ser máis que un instinto da Natureza co que ela obriga os

animais a repararen ao través do alimento o que se perde da súa

substancia, hoxe –que ela sente que o sol, a través da súa pura,

continua e veciña irradiación, me fai recuperar máis calor radical da

que perdo- non me provoca xa ese apetito que me sería inútil.” A

estas razóns eu obxectaba, con todo, que –dado que o temperamento

que produce a vida consistía non só en calor natural senón en

humidade radical30 onde ese lume debe vencellarse como a chama ao

óleo dunha lámpada- os simples raios desta fogueira vital non podían

producir a alma a menos de atoparen unha materia untuosa que os

suxeitase. Mais axiña vencín esa dificultade, despois de ter conta de

que nos nosos corpos a humidade radical e a calor natural non són

senón unha mesma cousa, porque o que chamamos humidade –sexa

nos animais ou no sol, esa grande alma do mundo- non é senón un

fluxo de faíscas máis contínuas a causa da súa mobilidade, e que o

que chamamos calor é unha orballeira de átomos de lume que

aparecen máis desligados a causa da súa interrupción. Mais, aínda

que a humidade e a calor radical fosen dúas cousas distintas,

28 Na astronomía antiga, o éter é o espazo situado por riba da “rexión media”. Nel

orbitaban os corpos celestes supralunares.

29 Concepto da alquimia: “A substancia máis pura extraída de certos corpos”. Este

parágrafo e máis os seguintes son moi importantes na interpretación alquímica das

viaxes de Cyrano.

30 En Os Estados e Imperios da Lú a fai Cyrano tamén alusión á calor radic al, á

humidade radical e ao temperamento. eliminar referencia a páxinas

32

constátase que a humidade non sería necesaria para vivir tan perto

do sol. Porque -como esta humidade só lles serve aos vivos para

deter a calor que se volatilizaría demasiado rápidamente e non sería

reparada axiña dabondo- eu non facía conta de que esta me faltase

nunha rexión na que, deses pequenos corpúsculos de chama que

producen a vida, se unían ao meu ser máis dos que del se

desprendían.

Outra cousa pode causar estrañeza, a saber, por que o

achegamento a ese globo ardente non me consumía, pois que eu

atinxira casemente a plena actividade da súa esfera, mais velaí a

razón: propiamente falando non é o lume o que queima senón que

unha materia máis grosa que o lume puxa acá e acolá co pulo da súa

natureza móbil, e esa poeira de muxicas que eu chamo lume,

movedía en por ela, fai posíbel toda a súa acción pola redondez dos

seus átomos, porque fan cóchegas, quentan ou queiman segundo a

figura do corpo que arrastren con eles. Asi, a palla non bota unha

chama tan ardente como a madeira e a madeira queima con menos

violencia que o ferro, e iso provén de que o lume de ferro, de

madeira e de palla, aínda que en si é o mesmo lume, opera, con todo,

de xeito diverso segundo a diversidade dos corpos que remove. Por

iso na palla, o lume (esa poeira casemente espiritual), ao non se ver

obstaculizado máis que por un corpo mol, é menos corrosivo; na

madeira, de substancia máis compacta, entra máis duramente, e no

ferro, de masa totalmente sólida e unida por partes angulares,

penetra e consome no virar dunha man o que se bota nel. Ao seren

tan familiares estas observacións todas, non ha estrañar que eu me

achegase ao sol sen me queimar, pois que o que arde non é o lume

senón a materia á que está ligado, e que o lume do sol non pode

estar mesturado con materia ningunha. Ou seica nós non

experimentamos, mesmo, que a alegría que é un lume –dado que

non remove máis que un sangue aéreo de partículas moi soltas que

escorregan mainamente contra as membranas da nosa carne- fai

cóchegas e provoca non sei que cega voluptuosidade? E que esa

voluptuosidade -ou por mellor dicir, ese primeiro progreso de dor- ao

non chegar a ameazar o ser coa morte, senón a lle facer sentir que

está vivo- lles causa aos nosos espíritos un movemento que

chamamos alegría? Non é que a febre –aínda que teña accidentes

contrarios de a feito- non sexa un lume igual que a alegría, mais é un

lume envolveito nun corpo de grans cornudos, tal como a atrabile31 ou

melancolia, que vindo espetar as súas puntas ganchudas por todos os

lugares onde a súa natureza móbil o pasea, fura, corta, esfola e

produce por medio dese violento abalo o que chamamos ardor de

febre. Mais esta enfiada de probas é ben inútil, as experiencias máis

vulgares abondan para convencer os testáns. Non teño tempo que

perder, cómpre que pense en min. Estou, segundo o exemplo de

31 Nome que a medicina antiga daba a un humor imaxinario segregado polas

cápsulas suprarrenais e que causaba a melancolía e o temperamento melancólico.

A palabra é unha latinización do grego melancolía (‘bile negra’).

33

Faetón, no medio dunha carreira da que non podería dar volta atrás e

na que, se dou un paso en falso, nin toda a natureza xunta sería

capaz de me socorrer.

Percibín nidiamente –como noutrora sospeitara subindo cara á

lúa- que efectivamente é a terra quen xira de oriente a occidente de

arredor do sol32, e non o sol de arredor dela, porque vía a seguir de

Francia o pé da bota de Italia, e logo o mar Mediterráneo, logo Grecia,

logo o Bósforo, o Ponto Euxino, Persia, as Indias, China e finalmente

Xapón, pasaren sucesivamente fronte a fronte do buraco do meu

asentadoiro, e, unhas horas despois da miña elevación, tras ter

circulado todo o mar do Sur33 este deixou porse no seu lugar o

continente de América.

Distinguín claramente todas esas revolucións, e lémbrome

mesmo de que moito tempo despois vin aínda Europa subir outra vez

ao escenario, mais eu xa non daba notado os estados separadamente

debido á miña altura, que se fixo demasiado grande. Deixei polo

camiño, quer á esquerda, quer á dereita, varias terras como a nosa,

cara ás que -por pouco que eu atinguise as esferas da súa actividade-

me sentía inclinar. Porén, o rápido vigor do meu impulso superaba o

destas atraccións.

Bordeei a lúa, que daquela se atopaba entre o sol e a terra, e

deixei Venus á man dereita. Mais, tocante a esta estrela, a vella

astronomía ten predicado tanto que os planetas son astros a daren

voltas de arredor da terra que a moderna non se atrevería a poñelo

en dúbida. E, con todo, notei que durante todo o tempo que Venus

permaneceu aquén do sol –de arredor do cal ela xira- eu vina sempre

a medrar, mais, en rematando a súa volta, observei que a medida

que foi pasando detrás os seus cornos se foron achegando e o seu

ventre mouro foise dourando de novo. E mais esta vicisitude de luces

e de tebras amosa ben evidentemente que os planetas son, como a

lúa e a terra, globos sen claridade que unicamente son quen de

reflectiren a que toman prestada.

Efectivamente, a poder de subir, fixen aínda a mesma

observación de Mercurio. Reparei, a maiores, en que todos eses

mundos teñen tamén outros mundiños que se moven de arredor

deles. Matinando dende entón nas causas da construción dese grande

universo, maxinei que cando do desenguedellamento do caos,

despois de que Deus creou a materia, os corpos parecidos xuntáronse

debido a ese principio de amor descoñecido polo que nós

experimentamos que toda cousa procura a súa semellante Partículas

formadas de certa maneira xuntáronse e fíxose o aire. Outras, a quen

a figura lles deu a posibilidade dun movemento circular, compuxeron,

32 É en sentido contrario, como ben sinalara xa Cyrano na súa viaxe á lúa (v. Os

Estados e Imperios da Lúa, p. 10)

33 Oceano Pacífico.

34

ao se uniren, os globos que chamamos astros -os que non só a causa

desa inclinación a bailar sobre os seus polos como un trompo (para a

cal a súa figura necesítaos)- deberon amorearse dispostos en

redondo, como os vemos, senón que mesmo deberon, ao se

evaporaren da masa e camiñaren nunha fuxida de parecida marcha,

facer xirar as órbitas menores que se encontraban na esfera da súa

actividade. Por iso Mercurio, Venus, a Terra, Marte, Xúpiter e Saturno34

se viron obrigados a bailaren e rolaren moi xuntos arredor do sol.

Non é que non se poida imaxinar que noutrora todos eses

outros globos non teñan sido soles pois aínda queda na terra, malia a

súa extinción presente, calor abondo para facer xirar a lúa de arredor

dela, polo movemento circular dos corpos que se desprenden da súa

masa, e que aínda lle queda dabondo a Xúpiter para facer xirar catro.

Mais estes soles, ao longo do tempo, tiveron unha perda de luz e de

lume tan considerábel, pola emisión continua dos corpiños que

provocan a ardencia e a claridade, que ficaron sendo un marco frío,

tebregoso e case impotente. Nós descubrimos, mesmo, que esas

manchas que están no sol, das que os antigos non se decataran,

medran de día en día. Ora ben: qué sabemos se non é unha codia que

se forma na súa superficie, a súa masa que se apaga a medida de

que a luz se desprende dela, e se aquel non se ha virar –cando todos

eses corpos móbiles o teñan abandonado- un globo opaco como a

terra? Hai séculos moi afastados, alén dos que non aparece vestixio

ningún do xénero humano. Se cadra denantes a terra era un sol

poboado por seres animados35 proporcionados ao clima que os

producira, e se cadra eses seres eran os dáimons dos que a

Antigüidade conta tantos exemplos. E logo por que non? Seica non

pode acontecer que eses seres, dende a extinción da terra, viviran

nela aínda algún tempo e que a alteración do seu globo non tivese

aínda destruído a raza toda? En efecto, a súa vida durou até a de

Augusto, segundo o testemuño de Plutarco. Semella, mesmo, que o

testamento profético e sagrado dos nosos primeiros patriarcas tivese

querido levarnos pola man a esa verdade, porque nel se le, denantes

de que se fale do home, a revolta dos anxos. Esa sucesión de tempos

que observa a Escritura36, seica non é como unha media-proba de que

os anxos viviron na terra antes do ca nós? E de que eses orgullosos

que viviran no noso mundo no tempo en que era sol -desdeñando, se

cadra, dende que se apagou, continuaren a morar alá, e sabedores

de que Deus pousara o seu trono no sol- ousaron emprender ocupalo?

Mais Deus que quixo castigar a súa audacia, expulsounos mesmo da

terra e creou o home menos perfecto (mais por conseguinte menos

soberbio) para ocupar os lugares baleiros.

34 Como é sabido, Urano será descuberto en 1781, Neptuno en 1846 e Plutón en

1930.

35 A palabra animal é primitivamente un derivado de ánima, significado que se vai

esvaíndo co tempo. Cyrano emprégaa en ocasións con este nidio significado, polo

que nalgúns casos nós traducimos –como agora-por ser animado ou sinxelamente

por ser.

36 A Biblia.

35

Ao cabo duns catro meses de viaxe -cando menos polo que se

podería calcular cando non chega a noite para distinguir o día-

abordei unha desas terras pequenas que dan voltas de arredor do sol

(chamadas máculas polos matemáticos) nas que, por causa das

nubes interpostas, os meus espellos non concentraban xa tanta calor,

e, como consecuencia, ao non empuxar xa o aire con tanto vigor a

miña cabana, o vento restante non foi capaz senón de soster a miña

caída e de me descer no cumio dun monte moi alto, onde fun

baixando devagariño.

Podedes pensar a ledicia que sentín de ver os meus pés

pousados nun chan sólido despois de ter durante tanto tempo

representado o personaxe de paxaro. De certo as palabras son febles

para expresar a moleza que me arreguizaba cando por fin dexerguei a

miña testa coroada pola claridade dos ceos. Ese éxtase, con todo, non

me abalou tan forte como para que, en saíndo da miña caixa, non

pensase en cubrir o seu capacete coa miña camisa antes de me

afastar dela porque temía que, se o aire se serenaba, o sol ía acender

outra vez os meus espellos e, como era verosímil, eu non había

atopar de volta a miña casa.

Baixei á chaira ao través de regañas labradas por algúns

regueiros de auga e polas que, dado o espesor do lodo que

enchoupaba a terra, case que non daba andado. Emporiso, despois

dun anaco de camiño cheguei a unha braña na que atopei un homiño

todo espido sentado nunha pena e que estaba a descansar. Non me

lembro se eu fun o primeiro en falar ou se foi el o que me preguntou a

min, mais teño fresquiño na memoria, como se o estivese escoitando

aínda, que el se dirixiu a min durante tres longas horas nunha lingua

que sei perfectamente que nunca teño ouvido e que non ten relación

ningunha con calquera deste mundo; e mais eu entendina máis axiña

e dun xeito máis intelexíbel que a da miña ama de leite. Cando lle

inquirín por unha cousa tan maravillosa, explicoume que nas ciencias

existía unha verdade, fóra da cal un sempre estaba afastado do fácil,

que canto mais un idioma se afastaba desta verdade, máis embaixo

se atopaba da capacidade de concibilo e máis aínda da capacidade de

comprendelo doadamente.

“- Do mesmo xeito –continuou- na música esa verdade non se

atopa nunca sen que a alma se erga no intre e se mergulle nela

cegamente. Nós non o vemos, mais sentimos que a Natureza o ve; e

sen podermos comprender como somos absorbidos nela, non deixa

de nos encantar, e mais non somos quen de dicirmos onde se atopa a

tal verdade. Coas linguas acontece a mesma cousa. Quen se

encontra con esta verdade de letras, palabras e demáis non pode

nunca ao se expresar caír por baixo da capacidade de concibila:

sempre fala igual do que pensa, e é por non terdes o coñecemento

deste idioma perfecto polo que vós non dades falado, ao non

36

coñecerdes nin a orde nin o vocabulario que poida explicar o que

imaxinades.”

Eu díxenlle que o primeiro home do noso mundo utilizara sen

dúbida esta lingua matriz, porque cada nome que lle impuxera a cada

cousa declaraba a esencia desta. El interrumpinme e seguiu:

“- Non é ela neceesaria simplemente para expresar todo o que

o concibe, senón que sen ela un non pode ser entendido por todos.

Como este idioma é o instinto ou a voz da natureza, ten que ser

comprensíbel para todo o que vive so o goberno desta. Por iso se vós

tiverades a capacidade de entendela, habiades poder comunicar e

razoar os vosos pensamentos todos con todos os animais e os

animais convosco todos os seus, polo motivo de que se trata da

propia linguaxe da natureza, pola que ela se fai entender polos

animais todos.

Daquela, que a facilidade coa que entendedes o sentido dunha

lingua que endexamáis ten soado nos vosos ouvidos non vos

asombre. Cando eu falo, a vosa alma atopa en cada unha das miñas

palabras esa verdade que ela busca ás atoutiñadas, e aínda que a súa

razón non a entenda, ten ela dentro de si a Natureza que non habería

deixar de entendela.

- Ah! –exclamei- sen dúbida é por medio dese enérxico idioma

como noutro tempo o noso primeiro pai conversaba cos animais e era

entendido por eles, non si? Porque, como lle fora dado o dominio

sobre todas as especies, estas obedecíanlle porque o facía nunha

lingua que lles era coñecida; e tamén é por iso polo que (ao se perder

aquela lingua matriz), cando as chamamos, elas non veñen hoxe

como viñan antes porque xa non nos entenden.”

O homiño non semellou quererme responder senón que

retomando o fío do seu discurso ía continuar se eu non o chegase a

interromper máis unha vez. Pregunteille, logo, en que mundo

respirabamos, se estaba moi habitado e que clase de goberno

mantiña a súa sociedade.

“- Vouvos amosar segredos que non son coñecidos no voso

clima “–dixo el.

“Ollade ben a terra pola que camiñamos. Era, non hai moito,

unha masa indixesta e encerellada, un caos de materia confusa, un

goldrallo mouro e visguento do que o sol se purgara. Ora ben, logo de

que, polas vigorosas raiolas que lanzaba contra delas, este mesturou,

esmagou e compactou esas numerosas nubes de átomos, logo de que

–como digo- a través dunha longa e potente cocción separou nesta

bola os corpos máis contrarios e reuniu os máis semellantes, esta

masa desmedida de calor suou tanto que provocou un diluvio que a

cubriu máis de corenta días, pois cumpríalle a tanta auga ese espazo

37

de tempo para escorrer polas rexións mais costaneiras e as máis

baixas do noso globo.

Deses torrentes de humor reunidos formouse o mar, que

testemuña aínda polo seu sal que se debe tratar dunha morea de

suor, ao ser salgado todo humor. Despois da retirada das augas,

permaneceu sobre da terra un bulleiro graso e fecundo no que, des

que o sol raiolou, se elevou unha especie de ampola que non puido,

por causa do frío, puxar fóra o seu xermolo. Recibiu esta, entón, outra

cocción; e, ao rectificala aínda esta cocción e ao perfeccionala por

medio dunha mestura máis exacta, volveu ese xermolo –que en

potencia non era quen senón de vexetar- capaz de sentir. Mais, ao

estaren tanto tempo as augas chocas enriba do lodo arrefríarano de a

feito e a bocha non crebou, de sorte que o frío xa non era obstáculo

para o seu parto e deu á luz un home que conservou no fígado, sede

da alma vexetativa e lugar da segunda cocción, a potencia vital, e no

cerebro, sede da intelectual e lugar da terceira cocción, a potencia de

razoar.

Sen iso: por que é que habiamos nós de estar máis tempo no

ventre das nosas nais do que o resto dos animais todos, se non fose

que é preciso que o noso embrión reciba tres coccións distintas para

formar as tres facultades distintas da nosa alma, e os animais só

dúas, para formaren as súas dúas potencias? Ben sei que o cabalo

non se dá acabado senón en dez, doce ou catorce meses no ventre da

égua. Mais como el é dun temperamento tan contrario ao que a nós

nos fai homes, como nunca ten vida –reparade- senón nos meses

completamente opostos á nosa, cando nós permanecemos na matriz

máis que o percorrido natural, non é maravilla ningunha que o

período de tempo que a Natureza precisa para unha égua librar sexa

diferente do que fai dar a luz unha muller.

“-Si, mais en fin” –ha dicir alguén-“o cabalo permanece máis

tempo ca nós no ventre da súa nai, e por conseguinte recibe nel

coccións ou máis perfectas ou máis numerosas!” . Eu respondo que

non se deduce iso, pois –sen me apoiar nas observacións que tantos

doutos teñen feito sobre a enerxía dos números, cando proban que ao

estar toda materia en movemento algúns seres acábanse nun certo

ciclo e destrúense noutro, nin me aferrar ás probas que tiran (despois

de teren explicado a causa de todos estes movementos) de que o

número nove é o máis perfecto- contentareime con responder que ao

ser o xermolo do home máis quente, o sol traballa e acaba nel máis

órganos en nove meses dos que esboza nun ano no do poldro. Ora

ben, que un cabalo non sexa máis frío que un home non se podería

dubidar, pois que este animal só morre de inchazo da paxarela, ou

doutros males que proceden da melancolía.

“-E mais” -habédesme dicir- “non se ve no noso mundo home

ningún enxendrado da lama e producido deste xeito”

38

- Ben o creo, o voso mundo hoxe está quente de máis, porque

tan axiña como o sol atrae un xermolo da terra, ao non atopar ese frío

húmido, ou -por mellor dicir- ese período certo dun movemento

acabado que o obriga a varias coccións, forma con el un vexetal; ou

-se fai dúas coccións- como a segunda non ten o lecer de se acabar

perfectamente, non enxendra máis que un insecto. Tamén teño

reparado en que o simio, que leva coma nós as súas crías perto de

nove meses, asemella a nós en tantos aspectos que moitos

naturalistas non nos distinguiron de especie, e o motivo é que a súa

semente, temperada aproximadamente como a nosa, tivo durante

ese tempo o lecer de acabar as tres dixestións.

Habédesme preguntar sen dúbida de quen me ven a historia

que vos contei. Habédesme dicir que non podería tela eu aprendido

daqueles que non estaban alá. É certo que eu son o único que se

atopou e que por conseguinte non podo dar testemuño dela polo

motivo de que tiña acontecido antes de eu nacer. É certo tamén; mais

sabede que nunha rexión veciña do sol como a nosa, as almas cheas

de lume son máis claras, máis sutís e máis penetrantes que as dos

outros seres nas esferas máis afastadas. Ora ben, dado que no voso

propio mundo se atoparon noutrora profetas que –debido ao seu

espírito quentado por un vigoroso entusiasmo- tiveron presentimentos

do futuro, non é imposíbel que neste, moito máis próximo do sol e

por conseguinte moito máis luminoso que o voso, non chegue a un

agudo xenio algún forte cheiro do pasado, nin que a súa razón móbil

se mova tan ben cara atrás como cara adiante, e que sexa quen de

acadar a causa polos efectos, visto que pode chegar aos efectos pola

causa.”

Rematou o seu relato deste xeito, mais despois dunha

conferencia aínda moito máis particular de segredos moi ocultos que

me revelou –dos que quero calar unha parte e dos que a outra

escapoume da memoria- díxome que non había aínda tres semanas

que un torronciño do chan, fecundado polo sol o parira a el.

“-Ollade ben ese tumor! “–díxome.

Entón fíxome reparar, enriba do bulleiro, nunha cousa inchada

como o montiño dunha toupa.

“- É un apostema –dixo- ou, por dicir mellor, unha matriz que

acocha dende hai nove meses o embrión dun dos meus irmáns. Estou

agardando aquí a mantenta para lle servir de parteira.”

Tería el seguido, de non ser que dexergou, de arredor dese

torrón barrento, o herbal a latexar. Iso, unido ao grosor da buba,

fíxolle xulgar que a terra estaba xa no traballo e que esa sacudidela

era o esforzo dos torcementos do parto. Abandonoume decontado

para ir correndiño alá e eu fun na procura da miña cabana.

39

Daquela gabeei de volta polo monte que denantes baixara,

chegando ao cume del moi canso. Podedes crer a coita tan grande

que tiven cando non a dei topado onde a deixara. Estaba aínda a

chorar pola súa perda cando a vin moi lonxe a dar viravoltas. Tanto

como as miñas pernas deron feito, corrín sen folgos, e de certo que

era un lecer agradábel contemplar ese novo xeito de cazar, porque

cada vez que eu ía pousar a man enriba dela, tiña lugar na bola de

vidro un lixeiro aumento de calor que –ao tirar o aire con máis forza, e

ao elevar por riba de min este aire máis ríspido a miña caixa-

facíame dar chimpos atrás dela como un gato cara ao gancho do que

ve pender unha lebre. Sen que a miña camisa quedara sobre do

capacete para se opor á forza dos espellos, tería ela feito a viaxe

soíña.

Mais: para qué refrescarme a memoria cunha aventura da que

non me daría lembrado senón coa mesma dor que sentín daquela?

Abondará con saber que ela choutou, correu e voou tanto –e que eu

saltei, camiñei e alanquei tanto- que finalmente a vin caír ao pé

dunha montaña moi alta. Aínda podería ser que me tivese levado

máis lonxe se -deste fachendoso inchazo da terra- as sombras que

amourecían o ceo ben para adíante sobre da chaira non tiveran

espallado todo de arredor unha noite de media legua. Porque, en se

atopando no medio das tebras, o seu vidro non deixou de sentir moi

axiña a súa frescura, e xa non se enxendrou alí dentro vacío ningún,

nin vento polo buraco, e, por conseguinte, nin pulo que a sostivese.

De xeito que bateu contra o chan e tería escachado en mil anacos se

por sorte unha lagoa onde caíu non se tivese pregado baixo o peso.

Tireina da auga, volvín pór en condicións o que estaba encrocado, e

logo, despois de a ter abrazado con toda a miña forza, leveina ao

cumio dun outeiro que estaba pertiño. Alá desenvolvín a miña camisa

de arredor do recipiente, mais non puiden vestirrme con ela porque,

ao comezaren os meus espellos a facer efecto, decateime de que a

miña cabana tremelaba xa para voar. Tivén só o tempo de entrar

dentro nun pulo e pecheime alí como da primeira vez.

A esfera do noso mundo non me asemellaba senón un astro do

grandor aproximado ao que nos asemella a lúa, aínda que ía

encollendo consonte eu subía, ate se virar unha estrela, logo unha

muxica e logo nadiña; ese punto luminoso foise afiando tanto para se

igualar ao que remata o derradeiro raio da miña vista que finalmente

esta deixou que se unise á cor dos ceos.

Alguén, se cadra, hase estrañar de que durante unha viaxe tan

longa o sono non me derrubara, mais -como o sono somente se

produce pola lene exhalación das viandas que se evaporan do

estómago ao cerebro ou por unha necesidade que sente a Natureza

de prender a nosa alma para reparar durante o repouso tantos

espíritos como o traballo consumíu- eu non tiña conta de dormir, dado

que non comía e que o sol me restituía máis calor radical da que eu

deitaba.

40

No entanto, a miña elevación continuaba, e a medida que ela

me achegaba a ese mundo en chamas eu sentía correr polo meu

sangue unha certa ledicia que o rectificaba e pasaba mesmo á alma.

De cando en cando ollaba cara a arriba para admirar a vivacidade dos

matices que raiolaban na miña cúpula de cristal, e teño aínda

presente a lembranza dos meus ollos chantados no boqueiro do

recipiente cando, todo sobresaltado, sinto non sei que pesadez a

revoar por todas as partes do meu corpo. Un remuíño de fume moi

mesto e case palpábel afogou o meu vidro en tebras, e cando quixen

porme de pé para contemplar esa escuridade que me cegaba, non vin

xa nin recipiente nin espellos, nin vidreiras nin cubrición da miña

cabana. Baixei daquela a vista, coa intención de ver o que facía caír

así, precipitándose, a miña obra mestra, mais non atopei no seu

lugar, e no dos catro lados, mais que o ceo de arredor de min.

O que me arrepiou máis aínda, foi sentir como se a masa de

aire se tivese petrificado, non sei que obstáculo invisíbel botaba atrás

os meus brazos cando eu quería estendelos. Veume entón ao maxín

que, a poder de subir, tiña eu chegado ao firmamento que certos

filósofos e astrónomos teñen declarado ser sólido. Comecei a temer

quedar encaixado nel, mais o horror no que me consternou a rareza

deste accidente medrou moito máis cos que o sucederon. Porque a

miña ollada , que estaba a vagar por acá e por acolá, ao caír por azar

enriba do meu peito, en lugar de se deter na superficie do meu corpo,

pasou ao traveso del. Logo, un momento despois, decateime de que

estaba ollando por tras, e case sen intervalo ningún –como se o meu

corpo non for senón un órgano de ver- sentín a miña carne que , ao se

limpar da súa opacidade, transfería os obxectos aos meus ollos, e os

meus ollos aos obxectos a través dela toda.

Finalmente, tras ter batido contra a bóveda, o sollado e as

paredes da miña caixa mil veces sen as ver, comprendín que, por

unha secreta necesidade da luz no seu nacedoiro, nos tornaramos, a

miña cabana e mais eu, transparentes.

Non é que non debese dexergala, aínda que era diáfana, pois

que se dexerga o vidro, o cristal e os diamantes que tamén o son,

mais eu figúrome que o sol, nunha rexión tan achegada a el, purga

moito máis perfectamente os corpos da súa opacidade -facendo máis

dereitos os buracos imperceptibeis da materia- que no noso mundo

no que a súa forza, case gastada por un camiño tan longo, a penas é

capaz de lles transferir o seu brillo ás pedras preciosas; con todo, a

causa da interna igualdade das súas superficies, fai xurdir de novo a

través dos seus espellos, como por olliños pequenos, o verde das

esmeraldas, o escarlata dos rubíns ou o violeta das amatistas,

segundo que os diferentes poros da pedra -máis dereitos ou máis

sinuosos- apaguen ou reavivan, pola cantidade dos reflexos, esa luz

enfeblecida.

41

Pode unha dificultade llar o lector; a saber: como é que eu

podía verme e non ver a miña choupana, pois que eu volvérame tan

diáfano coma ela. A iso, respondo que sen dúbida o sol opera de

xeito diferente sobre dos corpos que viven que sobre dos inanimados,

pois que ningún lugar nin da miña carne nin dos meus osos nin das

miñas entrañas –aínda que transparentes- perdera a súa cor natural.

Polo contrario, os meus pulmóns conservaban aínda so un vermello

encarnado a súa mol delicadeza, o meu corazón -sempre vermello-

acaneábase doadamente entre a sístole e a diástole, o meu fígado

semellaba arder nun púrpura de lume e, cocendo o aire que eu estaba

a respirar, continuaba a circulación do sangue. En fin, eu víame,

tocábame e sentíame ser o mesmo e mais xa non o era.

En canto que eu consideraba esa metamorfose, a miña viaxe

seguíase a se acortar, mais naquel momento moi devagariño a causa

da serenidade do éter, que se rarificaba a medida que eu me ía

achegando ao nacedoiro do día. Porque -como a materia neste altor é

moi miúda polo gran vacío que a enche, e como esta materia é, en

consecuencia, moi preguiceira por causa do vacío que non ten acción-

este aire non podía producir ao pasar polo buraco da miña caixa

senón un ventiño a penas capaz de a soster.

Non dou cavilado endexamáis no malicioso capricho da Fortuna

–que sempre se opuña ao éxito da miña empresa con tanta teimudez–

sen me asombrar de como o cerebro non se me revirou. Mais

escoitade un milagre que os séculos vindeiros terán dificultade de

crer.

Pechado nunha caixa de luz que acababa de perder de vista, e

co meu pulo feito tan pesado que me costaba moito non caír, nun

estado, en fin, no que todo o que encerra a máquina enteira do

mundo era impotente para me socorrer, atopábame levado ao máis

alto grao dun extremo infortunio. Con todo, do mesmo xeito que

cando estamos expirando nos sentimos interiormente apuxados a

querermos abrazar aqueles que nos deron o ser, levantei os meus

ollos cara ao sol, noso pai común. Esa ardencia da miña vontade non

só sostivo o meu corpo senón que o lanzou cara á cousa que el

aspiraba a abrazar. O meu corpo puxou a miña caixa e desta maneira

continuei a miña viaxe.

Tan axiña como me decatei diso, entesei con máis coidado que

nunca as facultades todas da miña alma para amarralas no meu

maxín ao que me atraía, mais a miña testa carregada coa miña

cabana –contra o capacete da cal os esforzos da miña vontade me

guindaban malia min– molestoume de tal modo que finalmente esa

pesadez obrigoume a procurar ás apalpadelas o lugar da súa porta

invisíbel. Por sorte deino atopado, abrino e boteime fóra, mais ese

natural temor a se afundir que teñen os animais todos cando se ven

sorprendidos de non se sosteren en nada, fíxome –para me aferrar-

estender de súpeto o brazo. Non me guiaba senón a natureza, que

42

non sabe razoar, e por iso a Fortuna, a súa inimiga, puxou

maliciosamente a miña man sobre o capacete de cristal.

Malpocado! Que trebón foi para os meus ouvidos o ruído do

icosaedro cando o sentín escachizarse! Unha tal desorde, unha tal

desgraza e un tal arrepío non se dan expresado. Os espellos xa non

atraeron aire porque non se facía xa vacío, o aire non se tornou vento

pola presa en o encher, o vento deixou de puxar a miña caixa cara a

arriba. En resumo: decontadiño despois do esfachamento vin como

esta caía durante moito tempo ao través dos vastos campos do

mundo. Volveu ela contraer na mesma rexión a opacidade tebregosa

que exhalara, tanto que, en cesando neste lugar a enérxica virtude da

luz, reuniuse avidamente co escuro espesor que lle era como

esencial, do mesmo xeito que se teñen visto almas, moito tempo

despois da separación, viren en procura dos seus corpos, e, para

trataren de se unir a eles, erraren durante cen anos de arredor das

súas sepulturas. Temo que así perdeu a súa diafaneidade porque

despois vina en Polonia no mesmo estado en que entrei nela por

primeira vez. E mais souben que caiu so a liña equinoxial no reino de

Borneo, que un comerciante portugués a mercara ao insular que a

atopou, e que, de man en man, chegara ao poder dese enxeñeiro

polonés que a utiliza agora para voar37.

Así, daquela, suspendido na masa dos ceos e xa abatido pola

morte que agardaba da miña caída, virei –como vos dixen- os meus

tristes ollos cara ao sol. A miña vista levou a el o meu pensamento, e

as miñas olladas, rexamente fincadas no seu globo, sinalaron un

vieiro do que a miña vontade seguíu as pegadas para elevar alí o meu

corpo.

Este vigoroso pulo da miña alma non ha ser incomprensíbel

para quen considere os máis sinxelos efectos da nosa vontade,

porque ben sabido é, por exemplo, que cando eu quero saltar, a miña

vontade, ergueita pola miña fantasía e tras atear o microcosmo todo,

trata de o transportar deica o albo que se propuxo. Se non o acada

sempre, é por causa de que os principios na natureza, que son

universais, prevalecen sobre os particulares, e por que –ao ser a

potencia de querer particular ás cousas sensíbeis, e ao estar a de caír

no centro espallada en xeral por toda a materia- o meu salto vese

obrigado a cesar dende que a masa -despois de ter vencido a audacia

da vontade que a sorprendeu- se achega ao punto ao que tende.

Vou calar todo o que aconteceu no resto da miña viaxe, por

medo a ser tan longo en contalo como en realizalo. A cousa é que ao

cabo de vinte e dous meses atinxín por fin moi felizmente as grandes

chairas do Día.

37 Cyrano liga a súa “cabana” co “dragón voador” do veneciano exilado en Polonia

Burattini, “dragón”construído en 1648. Curiosamente, ese “monstro alado”

asemellaría máis ao aparello construído polo protagonista da viaxe á Lúa (ver a

nosa edición páxinas ).

43

Esta terra asemella folerpas de neve ardendo, tan luminosa é.

E mais hai unha cousa bastante incríbel que nunca souben entender,

dende o momento en que a miña caixa caíu: se é que eu subín ou

baixei ao sol. Lémbrame só, cando cheguei alá, que camiñaba un

pouquiño por riba del; non tocaba o chan máis que nun puntiño e ía

rolando como unha bola sen que me atopase molesto por camiñar coa

cabeza, non máis que cos pés. Aínda que ás veces levase as pernas

cara ao ceo e os ombreiros contra a terra, sentiame nesa postura

situado tan naturalmente como se tivese levado as pernas contra a

terra e os ombreiros cara ao ceo, For cal for o lugar sobre o que me

plantase, o ventre, o lombo, un cóbado ou unha orella, atopábame eu

nel de pé. Comprendín así que o sol é un mundo que non ten centro,

e que –como eu estaba ben lonxe fóra da esfera activa do noso e de

todos os que tiña atopado- era por conseguinte imposíbel que eu

seguise pesando, poisque o peso38 non é senón unha atracción do

centro na esfera da súa actividade.

O respecto que eu ía imprimindo cos meus pasos a esta

luminosa campía suspendeu por un tempo a ardencia que me proía

para levar adiante a miña viaxe. Sentíame todo vergoñento de

camiñar sobre do Día. O meu mesmo corpo, abraiado -queréndose

apoiar nos meus ollos e non podendo sostelos esa terra transparente

que penetraban- virado o meu instinto, malia min, dono do meu

pensamento, arrastrábao ata o máis profundo dunha luz sen fondo.

Con todo, a miña razón pouquechiño a pouco foi desenganando o

meu instinto. Funme apoiando na chaira dos vestixios firmes e non

tremelantes e contei os meus pasos tan afoutadamente que se os

homes tivesen podido dexergarme dende o seu mundo teríanme

tomado por ese gran deus que camiña sobre das nubes39.

Despois de ter –segundo creo- camiñado durante quince días,

cheguei a unha bisbarra do sol menos resplandecente que aquela da

que saía. Sentinme todo abalado de ledicia e maxinei que sen dúbida

ningunha esta ledicia procedía dunha secreta simpatía que o meu ser

gardaba aínda pola súa opacidade. O coñecemento que dela tiven

non me fixo, porén, desistir da miña empresa. Porque daquela eu

asemellaba a eses vellos adurmiñados que, aínda sabedores de que o

sono lles é prexudicial e aínda que teñan mandado aos seus

domésticos de os arrancaren del, moléstanse, con todo, ben nese

momento cando os despertan. Así, mesmo se o meu corpo –

escurecéndose a medida que eu ía acadando rexións máis

tebregosas- volvía contraer as feblezas que aporta esta eiva da

materia, torneime canso e o sono apoderouse de min. Eses doces

esmorecementos cos que nos fai cochegas a proximidade do sono

facían correr polos meus sentidos tanto pracer, que estes, vencidos

pola voluptuosidade, forzaron a miña alma a lle dar gusto ao tirano

38 Refírese á gravidade, claro.

39 Apolo, o Sol.

44

que estaba a encadear os seus domésticos. Porque o sono, ese

antigo tirano da metade dos nosos días, que por causa da súa vellez

non dá aturado a luz nin a dá mirado sen se esvaecer, vírase obrigado

a me abandonar á entrada dos brillantes climas do sol e viñéranme

atinxir nos confíns da rexión tebregosa da que falo, onde –despois de

me pillar de volta- tomoume preso, pechoume os ollos, seus inimigos

declarados, so a moura bóveda das miñas pálpebras e –por medo a

que os meus outros sentidos, traicionándoo como me traicionaran a

min, non o inquietasen na apracíbel posesión da súa conquista-

amarrounos a cada un deles contra o seu leito. Todo isto quere dicir

en dúas palabras que me deitei sobre da area moi ensoniñado.

Era unha campía rasa, tan descuberta que a miña vista, no máis

lonxe que chegaba, non daba atopado nin un mato. E mais cando

acordei encontreime baixo unha árbore, en comparanza da cal os

cedros máis altos semellaban só herba. O seu tronco era de ouro

macizo, as súas ramas de prata e as súa follas de esmeraldas que,

alén o coruscante verdor da súa superficie, reflectían como nun

espello as imaxes do froito que pendía todo de arredor. Mais xulgade

se o froito lles debía cousa algunha ás follas. O escarlata en chamas

dun groso carbúnculo compuña a metade de cada un, en tanto que a

outra deixaba en suspenso se a súa materia proviña dunha crisolita

ou dun anaco de ámbar dourado. As flores abrochaban

esparexéndose en forma de rosas de diamantes moi compridas, e os

gomos en forma de grosas perlas con figura de pera.

Un reiseñor, que a súa plumaxe unicolor volvía fermoso por

excelencia, empolicado no máis alto bicarelo, semellaba coa súa

melodía querer forzar os ollos a lles confesaren ás orellas que non era

indigno do trono no que sentaba.

Permanecín moito tempo estantío á vista dese rico espectáculo

e non me daba saciado de ollalo. Mais, cando ocupaba todo o meu

pensamento a contemplar entre os outros froitos unha poma de

milgranda extraordinariamente fermosa, que tiña como carne un

enxamio de moitos grosos rubíns amoreados, decateime de que esa

pequena coroa que lle fai de testa rebulía, e de que se alongou todo o

que lle cumpría para formar un pescozo. Logo vin ferver por enriba

dela non sei que cousa branca, que a poder de se espesar, de medrar,

de avantar e de facer recuar a materia en varios lugares, semellou

finalmente o rostro dun bustiño de carne. Ese bustiño remataba en

forma redonda cara o van, é dicir, que conservaba aínda por baixo a

súa figura de poma. Estendeuse pouco a pouco e, despois de o seu

rabo se transformar en dúas pernas, cada unha das súas dúas pernas

dividiuse en cinco dedas. Unha vez humanizada a milgranda,

desprendeuse do seu talo, e cun pequeno pinchacarneiro, caiu xusto

aos meus pés. Confeso de certo que cando vin camiñar diante miña

esta poma razoabel, este anaquiño de anano non máis grande que o

pulgar e, con todo, forte de abondo para se crear el mesmo, fiquei

tomado pola veneración.

45

“-Animal humano –díxome el nesa lingua matriz da que vos teño

falado- despois de terte durante moito tempo considerado dende o

alto da pola da que eu pendía, coidei ler na túa face que non eras

orixinario deste mundo; por causa diso baixei para que a verdade me

ilumine.”

Ao que eu satisfixen a súa curiosidade tocante a todos os

asuntos polos que me preguntou, díxenlle:

“- E mais vós, descubrídeme quen sodes. Porque o que acabo

de ver é tan asombroso que desespero de coñecer algún día a causa

se é que vós non ma aprendedes. O que! Unha grande árbore toda de

ouro puro, que ten as follas de esmeraldas, as flores de diamantes, os

gomos de perlas e, no medio de todo iso, froitos que se fan homes

nun chiscar de ollos! O que son eu, confeso que a comprensión dun

milagre tal ultrapasa a miña capacidade.”

Logo desta exclamación, cando eu agardaba a súa resposta,

díxome:

“- Non habedes atopar mal que, ao ser eu o rei de todo o pobo

que compón esta árbore, o chame para que me siga.”

Des que así falou, observei que se recollía sobre si mesmo. Non

sei se, entesando os resortes interiores da súa vontade, suscitou fóra

de si algún movemento que fixo acontecer o que agora ides ouvir,

mais a cousa é que ao dereitiño todos os froitos, todas as flores, todas

as follas, todas as polas, en fin, a árbore toda, caíu por pezas en

homiños que vían, sentían e camiñaban e que –como para celebraren

o día do seu nacemento no propio momento deste- se puxeron a

bailar de arredor de min. O reiseñor, entre todos, conservou a súa

figura e non se metamorfoseou; veuse pousar no ombreiro do noso

pequeno monarca, onde entoou unha cantiga tan melancólica e

amorosa que toda a xuntanza e o propio príncipe, emocionados pola

doce morriña da súa voz amortuxada deixou escorrer algunhas

bágoas. A curiosidade por saber de onde viña este paxaro tomoume

entón cun proído na lingua tan extraordinario que non a dei coutado.

“- Señor –dixen dirixíndome ao rei- se non temese de

importunar a Vosa Maxestade habíalle preguntar por que, no medio

de tantas metamorfoses, só o reiseñor conservou o seu ser.”

Ese principiño escoitoume cunha compracencia que indicaba

ben a súa disposición natural, e ao coñecer a miña curiosidade

replicoume:

“- O reiseñor non mudou, coma nós, de forma, porque non

puido. É un paxaro auténtico que non é o que vos parece. Mais,

46

vamos camiñando cara ás rexións opacas e contareivos, en canto

imos andando, quen son eu, coa historia do reiseñor.”

Aínda ben non lle testemuñara a satisfacción que eu recibía coa

súa oferta, saltou el lixeiro enriba dun ombreiro meu. Ergueuse nos

bicos dos seus peíños para acadar coa súa boca a miña orella e, quer

bambaneándose aferrado aos meus cabelos quer deíxandose caír de

chope, díxome:

“- A miña fe desculpa unha persoa que se sente xa sen folgos.

Como, nun corpo estreitiño, teño os pulmóns apertados e a voz, por

conseguinte, tan fina que me vexo obrigado a esforzarme moito para

facerme ouvir, o reiseñor ha atopar ben falar en por si del mesmo.

Que cante, logo, se lle parece ! Cando menos imos ter o pracer de

escoitar a súa historia en música.”

Repliqueille que aínda non estaba afeito á linguaxe dos paxaros,

que en verdade certo filósofo que eu atopara cando subía ao sol

dérame algúns principios xerais para entender a dos brutos, mais que

non eran abondo para entender en xeral todas as palabras nin para

ser sensíbel a todas as delicadezas que se atopan nunha aventura tal

como aquela debería ser.

“- Daquela –díxome el- pois que o queres, os teus ouvidos non

se verán simplemente privados das belidas cancións do reiseñor

senón de case toda a súa aventura, da que eu non podo contarche

senón o que chegou ao meu coñecemento, Porén, haste contentar

con esta mostra. Mesmo que a soubese enteiriña, a brevidade da

nosa estadía no seu país, a onde teño que levalo de volta, non me

había permitir prolongar máis o meu relato.”

Despois de así falar, saltou de enriba so meu ombreiro ao chan,

logo deulle a man a todo o seu pobiño e púxose a bailar con eles

cunha caste de movemento que eu non daría descrito porque nunca

se viu cousa semellante. Mais, escoitade, pobos da terra, o que non

vos obrigo a crer pois que no mundo no que os vosos milagres non

son senón efectos naturais este pasou por un milagre!

Tan axiña como eses homiños se puxeron a bailar pareceume

sentir a súa axitación en min e a miña axitación neles. Eu non daba

ollado esta danza sen ser arrastrado sensibelmente do meu lugar,

como por un vórtice40 que facía abanear co seu mesmo abalo e coa

axitación particular de cadaquén as partes todas do meu corpo, e

sentía espallarse pola miña faciana a mesma ledicia que un

movemento semellante estendera sobre da deles. A medida que a

danza se foi apertando, os danzantes enguedelláronse nun rebulicio

moito máis rápido e máis imperceptíbel: semellaba que o propósito do

bailiño fose representar un enorme xigante pois a poder de se

40 Rodopío, remuíño.

47

achegaren e de redobraren a velocidade dos seus movementos,

mesturáronse eles tan pertiño que eu xa non dei distinguido senón un

gran coloso lúcido e case que transparente. Porén, os meus ollos

víronos entrar un no outro.

Foi nese momento cando comecei a non poder distinguir xa a

diversidade dos movementos de cadaquén a causa da súa extrema

volubilidade, e tamén porque ao se estreitar máis esa volubilidade a

medida que se ía achegando ao centro, cada vórtice ocupou

finalmente tan pouquiño espazo que me escapaba da vista. Con todo,

coido que as partes se achegaron aínda, porque esa masa humana,

antes desmesurada, se reduciu pouquechiño a pouco conformando un

mozo de talla medianeira que tiña proporcionados os membros todos

cunha simetría da que a perfección, na súa mais forte imaxe,

endexamais puido voar. Era belido alén do que os pintores teñen

elevado a súa fantasía, mais o que eu atopaba ben maravilloso é que

a ligazón de todas as partes que acabaron ese perfecto microcosmo

fíxose nun chiscar de ollos. Algúns de entre os máis guímaros dos

nosos bailarinciños lánzaronse cun pinchacarneiro á debida altura e

na postura axeitada para formar unha cabeza, outros, máis quentes e

menos destros, formaron o corazón, e aqueloutros máis zoupóns só

forneceron os osos, a carne e o gordor.

Cando este belido mozallón estivo enteiramente rematado,

aínda que a súa pronta construción non me tivese deixado case

tempo para reparar en ningún intervalo no seu progreso, vin entrar

pola boca o rei de todos os pobos que formaban un caos; paréceme

tamén que el foi atraído a ese corpo pola respiración do corpo

mesmo. Toda ese morea de homiños non dera antes aínda sinal

ningún de vida, mais, tan axiña como tragou o seu reiciño, xa non

sentiu que era máis que un. Botou moito tempo en me observar, e

despois de me ter como domado polas súas olladas, achegouse a

min, acariñoume, e dándome a man díxome:

“- É agora cando, sen estragar a delicadeza dos meus pulmóns,

vou poder falar contigo da cousas que afervoabas por saber. Mais é

moi razoábel descubrirche previamente os segredos agachados da

nosa orixe. Has, pois, saber, que nós somos seres nativos do sol nas

rexións iluminadas. A mais habitual, como a máis útil das nosas

ocupacións, é viaxar polas vastas bisbarras deste gran mundo, Nós

observamos con curiosidade os costumes dos pobos, o xenio dos

climas e a natureza de todas as cousas que poden merecer a nosa

atención, ao través do que formamos unha ciencia certa do que é.

E has saber que os meus vasalos viaxaban conducidos por min,

e que, a fin de termos o lecer de observar as cousas máis

curiosamente, non conservaramos esa conformación particular do

noso corpo (que ti non dás atinxido cos teus sentidos) da que a

sutileza teríanos feito camiñar axiña de máis. Mais fixeramonos

paxaros: os meus súbditos todos, por orde miña, convertéranse en

48

águias, e canto a min, por medo de que eles non se enfastiasen,

metamorfoseárame en reiseñor para aliviar o seu traballo cos

engados da música. Eu, sen voar, seguía a rápida buligada do meu

pobo porque me pousara na testa dun dos meus vasalos, e iamos

proseguindo o noso camiño cando un reiseñor, habitante dunha

provincia do país opaco que estabamos a atravesar daquela, abraiado

ao me ver en poder dunha águia (pois non podía tomarnos senón por

aquilo que vía) botouse a laiar a miña coita. Eu mandei deterse a

miña xente e baixamos ao cimo dunhas árbores onde suspiraba ese

caridoso paxaro.

Tiven tanto pracer na dozura das súas tristeiras cancións que, a

fin de gozar delas máis tempo e máis ao xeito, non quixen

desenganalo. Simulei axiña unha historia na que lle contei as coitas

imaxinarias que me fixeran caír nas mans desa águia. Mesturei nela

aventuras tan sorprendentes, nas que as paixóns eran tan

destramente levantadas e o canto tan ben escollido para a letra, que

o reiseñor estaba totalmente fóra de si. Rechouchiabamos un despois

do outro reciprocamente a historia en música dos nosos mutuos

amores. Nas miñas melodías eu cantaba que non só me consolaba

senón que aínda me aledaba do meu desastre, dado que me

procurara a gloria de que se doesen de min con tan belidas cancións.

E este desconsoladiño respondíame, coas súas, que aceptaría con

ledicia toda a estimanza que eu lle facía se soubese que esta o facía

merecente da honra de morrer no meu lugar. Mais, que ao non lle ter

reservado a Fortuna tanta gloria a un malfadado coma el, aceptaba

desta estimanza só o que cumpría para me impedir ruborizarme da

miña amizade. Eu respondíalle tamén á miña vez con todo o enlevo,

todo agarimo e toda a melura dunha paixón tan conmovente, que o

vin dúas ou tres veces enriba da póliña perto de morrer de amor. En

verdade, eu mesturaba tanta destreza á dozura da miña voz, e

sorprendía os seus ouvidos con lances tan sabios e camiños tan

pouquiño frecuentados polos da súa especie, que levaba a súa alma

cara a todas as paixóns coas que eu quería dominala.

Ocupamos neste exercicio o espazo de vinte e catro horas, e

creo que non teriamos cansado de namorar se as nosas gorxas non

nos tivesen refugado a voz. Foi o único obstáculo que nos impediu ir

alén, pois sentindo que o labor comezaba a me esgazar a gorxa e que

eu non era quen de continuar sen caír desmaiado, fíxenlle un aceno

para que se achegase a min. O perigo en que el coidou que eu

estaba, no medio de tantas águias, convenceuno de que o chamaba

na miña axuda, e queréndome dar un glorioso testemuño de que por

un amigo el sabía desafiar a morte ate o seu mesmo trono, foi sentar

afoutadamente enriba do gran bico ganchudo da águia no que eu

estaba pousado. En verdade que tanta coraxe nun animal tan feble

conmoveume con certa veneración porque aínda que eu o tivese

reclamado, como el se figuraba, e que entre animais da mesma

especie axudar ao malpocado sexa lei, o instinto da súa tímida

natureza deberíao, porén, facer abalar, e mais non abalou nadiña:

49

pola contra, botouse con tanta presteza que eu non sei quen voou

primeiro, se o sinal ou o reiseñor. Cheo de gloria en vendo baixo os

seus pés a testa do seu tirano, e encantado ao pensar que ía ser, polo

meu amor, sacrificado casemente entre as miñas ás e que do seu

sangue se cadra algunhas felices pinguiñas habían remanecer sobre

das miñas plumas, virou paseniño a vista cara á miña beira e, logo de

me ter dito adeus cunha ollada coa que semellaba pedirme permiso

para morrer, lanzou tan de súpeto o seu biquiño dentro dos ollos da

águia que os vin antes furados que golpeados.

Cando o meu paxaro se sentiu cego, refíxose unha vista

totalmente nova. Eu reprendín lenemente ao reiseñor polo seu acto

precipitado de máis e, xulgando que sería perigoso agacharlle por

máis tempo o noso verdadeiro ser, descubrinme a el: conteille quen

eramos. Mais o pobre do pequeno, coidando enganadamente que

aqueles bárbaros que me tiñan preso me obrigaban a finxir esa

fábula, non concedeu fe ningunha ao que lle eu puiden dicir.

Cando souben que todas as razóns coas que pretendía

convencelo se ían ao vento, dei moi baixiño algunhas ordes a dez ou

doce mil dos meus súbditos e axiña o reiseñor viu correr aos seus pés

un río so un barco e o barco aboiar por riba: non era máis grandeiro

do que tiña que ser para me conter dúas veces. Ao primeiro sinal que

lles enviei as miñas águias voaron, e eu boteime na barquiña, dende

a que lle gritei ao reiseñor que se aínda non podía decidirse a me

abandonar xa, que se embarcase comigo. Des que el entrou,

ordeneille ao río que tomase o seu fluxo cara á rexión á que o meu

pobo estaba a voar. Mais ao ser a fluidez da onda menor que a do

aire, e por conseguinte a rapidez do seu vó máis grande que a da

nosa navegación, ficamos un pouco atrás.

Durante todo o camiño esforceime por desenganar o meu

pequeno convidado, fíxenlle reparar en que non debía esperar froito

ningún da súa paixón, pois non eramos da mesma especie, en que el

podía telo entendido cando a águia –a quen lle furara os ollos- se

fabricara outros na súa presenza, e cando por orde miña doce mil dos

meus vasalos se metamorfosearan nese río e ese barco no que

vogabamos. Mais os meus reparos non tiveron éxito: respondíame

que –canto a águia, da que eu quería facerlle crer que se fabricara

outros ollos- non o necesitara, ao non cegar, porque el non lle fincara

ben o bico nas meniñas, e que -canto ao río e o barco que eu dicía ter

enxendrado só cunha metamorfose do meu pobo- estaban xa no

bosque dendes da creación do mundo, mais que non se decataran

deles. Ao velo enganarse con tanto enxeño, acordei con el que os

meus vasalos e eu habiamonos metamorfosear diante súa no que

quixese, a condición de que tras iso se había volver á súa patria.

Tanto el pediu que fose en árbore como desexou que fose en flor,

tanto en froito, como en metal ou pedra. Finalmente, para satisfacer

a un tempo o seu degoro todo, cando demos acadado a miña corte no

lugar no que lle eu encarregara de me agardar, metamorfoseámonos

50

todos á vista do reiseñor nesa preciosa árbore na que nos atopaches

no teu camiño, da que acabamos de abandonar a forma.

Polo resto, agora que vexo este paxariño resolto a volver para o

seu país, nós imos –os meus súbditos e mais eu- retomar a nosa

figura e o camiño da nosa viaxe.

Mais é razoábel que che eu descubra denantes quen somos nós:

seres nativos e orixinarios do sol na parte iluminada, porque existe

unha diferenza ben considerábel entre os pobos que produce a rexión

lucidía e os pobos do país opaco. É a nós aos que no mundo da terra

vós chamades espíritos, e a vosa presuntuosa estupidez deunos ese

nome polo motivo de que, non imaxinando seres máis perfectos que o

home, e en vendo certas criaturas faceren cousas por riba do poder

humano, vós crestes que eses seres son espíritos. E mais

enganádesvos: somos seres coma vós, porque aínda que cando nos

apraz lle damos á nosa materia, como acabas de ver, a figura e a

forma esenciais das cousas nas que nos queremos metamorfosear,

iso non significa que sexamos espíritos.

Mais escoita e eu heiche descubrir como todas esas

metamorfoses que che semellan outros tantos milagres non son máis

nada senón puros efectos naturais. Cómpre que saibas que ao termos

nacido habitantes da parte clara deste gran mundo –onde o principio

da materia é estar en acción- debemos ter o maxín moito máis activo

que os das rexións opacas, e a substancia do corpo tamén moito máis

lixeira. Orabén, suposto iso, resulta infalíbel que, ao non atopar o

noso maxín obstáculo ningún na materia que nos compón, el dispoña

como quere, e, virado dono da nosa masa, faina pasar, removendo as

súas partículas todas na orde necesaria para constituír en grande o

que ela formara en pequeno. Así, ao se ter cada un de nós imaxinado

o lugar e a parte desta preciosa árbore no que se quería mudar, e

tendo incitado por medio deste esforzo de maxín a nosa materia aos

movementos necesarios para os producir, nós metamorfoseámonos.

Así, en tendo a miña águia os ollos furados, só tivo -para

restablecelos- que se imaxinar unha águia clarividente, porque todas

as nosas transformacións acontecen ao través do movemento. Por

iso, cando de follas, flores e froitos que nós eramos transmutámonos

en homes, ti víchesnos bailar aínda algún tempo despois, porque

aínda non nos recuperaramos do abaneo que cumprira darlle á nosa

materia para nos facermos homes, a exemplo das campás, que aínda

que estean paradas resoan aínda un tempiño despois e seguen

xordamente o mesmo son que o badal causaba ao bater nelas. Tamén

é por iso polo que nos viches anteriormente bailar antes de formar

ese home grande, porque cumpriu para producilo darnos todos os

movementos xerais e particulares necesarios para o constituír, a fin

de que esta axitación, ao apertar os nosos corpos pouquiño a pouco e

ao absorbelos nun, cada un de nós crease, en cada parte, o

movemento específico que ela debe ter. Vosoutros, os homes, non

51

podedes as mesmas cousas, por causa da pesadez da vosa masa e da

friaxe do voso maxín.”

Seguíu el coa súa proba e apoiouna con exemplos tan familiares

e tan palpábeis que finalmente eu disuadinme dun gran número de

opinións mal probadas coas que os testáns dos nosos doutores

engaiolan o entendemento do febles.

Entón comecei a entender que, en efecto, o maxín destes pobos

solares (que por causa do clima debe ser máis quente), os seus

corpos (pola mesma razón máis lixeiros) e os individuos (máis

móbiles, ao non teren nese mundo, como no noso, unha actividade

central que poida desviar a materia do movemento que este maxín lle

imprime), comprendín, digo, que este maxín podía producir sen

milagre todos os milagres que acababa de facer. Mil exemplos de

acaecementos case iguais, dos que os pobos do noso mundo dan fe,

acabaron de me persuadir. Cipo, rei de Italia, quen, por ter asistido a

un combate de touros e ter tido toda a noite o maxín ocupado polos

cornos, atopou a súa fronte cornuda no outro día. Galo Vitio, quen

entesou a súa alma e a incitou tan rexamente a concebir a esencia da

tolemia que, ao lle ter dado á súa materia –ao través dun esforzo do

maxín- os mesmos movementos que esta materia debe ter para

constituír a tolemia, toleou. O rei Codro, doente do pulmón, quen -ao

chantar os ollos e o pensamento na frescura dun rostro mozo e ao

tomar no seu corpo esa florecente alegría (que rebordaba ata el da

adolescencia do rapaz) o movemento polo cal se figuraba a saúde

dun mociño- recuperou o vigor. E finalmente varias mulleres encintas,

que fixeron monstros os seus fillos xa formados na matriz porque o

seu maxín, que non era abondo forte para se daren elas mesmas a

figura dos monstros que estaban a concibir, érao abondo para dispor

a materia do feto (moito máis quente e máis móbil que a delas) na

orde esencial para a produción destes monstros. Persuadínme mesmo

de que, se cando ese famoso hipocondrio da antigüidade imaxinaba

ser unha cántara a súa materia, compacta e pesada de máis, puidese

ter seguido a emoción da súa fantasía, tería formado con todo o seu

corpo unha cántara perfecta, e a todo o mundo teríalle el parecido

verdadeiramente unha cántara, como lle parecía a si propio. Tantos

outros exemplos que me satisfixeron, convencéronme de tal xeito que

xa non dubidei de ningunha das maravillas que o home-espírito me

contara.

Preguntoume se non desexaba máis nada del e eu deille as

grazas de todo corazón. E despois aínda tivo a bondade de me

aconsellar que –dado que eu era habitante da terra- seguise o

reiseñor ás rexións opacas do sol, porque estas eran máis conformes

para os praceres que a natureza humana apetece.

Aínda ben non rematara el ese discurso cando, tras abrir abrir

moito a boca, vin saír do fondo da súa gorxa o rei deses animaliños en

forma de reiseñor. Coa mesma, o home grande caiu e ao tempo

52

todos os anacos que o constituíran voaron en figura de águias. O

reiseñor, creador de si propio, pousouse na testa da máis fermosa

delas, dende a que entoou unha melodía admirábel coa que penso

que me dicía adeus. O verdadeiro reiseñor emprendeu tamén o vó,

mais non na dirección deles, nin subiu tan alto. Tamén eu non o

perdín de vista. Camiñabamos aproximadamente coa mesma forza

porque, como eu non tiña o propósito de abordar unha terra mellor

que outra, tiven vagar para acompañalo, alén de que, ao seren as

rexións opacas dos paxaros máis conformes co meu temperamento,

esperaba tamén atopar nelas aventuras máis correspondentes ao

meu humor.

Viaxei con esa esperanza cando menos tres semanas, con toda

caste de contento, se só tivese que satisfacer os meus ouvidos,

porque o reiseñor non me deixaba carecer de música. Cando aquel

estaba canso, viña repousar no meu ombreiro, e cando eu me detiña

agardábame. Ao final cheguei a unha bisbarra do reino deste

cantoriño que daquela non se preocupou xa de me acompañar. Tras

telo perdido de vista, procureino e chameino, mais finalmente fiquei

tan canso de ter corrido atrás del en van, que decidín repousar. A este

efecto, estireime riba da herbiña mol que entapizaba as raíces dun

enorme penedo. O tal penedo estaba cuberto por varias arboriñas

verdes e mestas, dos que a sombra encantou os meus sentidos

fatigados o máis agradabelmente do mundo e me obrigou a

abandonalos ao sono para reparar de xeito seguro as miñas forzas

nun lugar tan tranquilo e tan fresco.

HISTORIA DOS PAXAROS

Comezaba a me adurmiñar cando albisquei no aire un paxaro

maravilloso que planeaba por riba da miña cabeza: sostíñase cun

movemento tan lixeiro e imperceptíbel que dubidei varias veces se

non era ainda un universo pequeno bambeado polo seu propio centro.

Porén, foi descendo aos pouquiños e chegou finalmente tan perto de

min que os meus ollos aliviados se encheron totalmente coa súa

imaxe. O seu rabo parecía verde, o seu estómago de azul esmaltado,

as súas ás encarnadas, e a súa testa de púrpura facía brillar no

acaneo unha coroa de ouro con raios que xurdían dos seus ollos.

Voou durante moito tempo na nube, e eu mantíñame tan

pegado a todo o que acontecía con el, que a miña alma, toda

repregada e como concentrada só na operación de ver, non daba

acadado case a de ouvir para me facer entender o que o paxaro dicía

cantando.

Así, pouco a pouco distendido do meu éxtase, reparei

nidiamente nas sílabas, as palabras e as frases que articulou.

53

Velaí, pois, o mellor que me lembro, os termos cos que

arranxou o tecido da súa canción:

“Sodes estranxeiro –asubiou o paxaro moi agradabelmente- e

nacestes nun mundo do que eu son orixinario. E mais é esta

propensión secreta que nos move cara aos nosos compatriotas o

instinto que me puxa a querer que saibades a miña vida.

Vexo a vosa mente tendida a comprender como é posíbel que

me explique a vós con parola seguida, dado que aínda que os paxaros

arremedan a vosa fala non a dan concibido. Mais tamén cando vós

arremedades o ladrido dun can ou o rechouchío dun reiseñor,

tampouco non concibides o que o can ou o reiseñor quixeron dicir.

Tirade, entón, de aí a consecuencia de que nin os paxaros nin os

homes son por iso menos razoabeis.

Porén, igual que entre vosoutros se teñen atopado algúns tan

esclarecidos que comprenderon e falaron a nosa lingua como

Apolonio de Tiana, Anaximandro, Esopo e algúns dos que calo os

nomes porque enxamáis chegaron ao voso coñecemento, igualmente

entre nós se atopa quen entende e fala a vosa. Algúns, de certo, non

saben senón a dunha nación. Mais, do mesmo xeito que se atopan

paxaros que non din palabra, outros que chían e outros que falan,

atópanse aínda algúns máis perfectos que saben utilizar toda sorte de

idiomas. Canto a min, teño a honra de pertencer a esta pequena

cantidade.

Polo resto, habedes saber que en calquera mundo que sexa, a

Natureza imprimiulles aos paxaros un secreto degoro de voaren ate

aquí, e se cadra esta emoción da nosa vontade é o que nos fixo

medrar ás, como as mulleres encintas producen nos seus fillos a

figura das cousas que elas desexaron, ou mellor como aqueles que,

afervoados por saberen nadar, foron vistos mergullarse durmidos na

corrente dos ríos e franquear, con máis destreza que un nadadador

experimentado, os acasos que, de estaren despertos, non ousarían

mesmo mirar. Ou como aquel fillo do rei Creso, ao que un vehemente

desexo de falar para protexer o seu pai lle aprendeu de súpeto unha

lingua. Ou, para remate, como aquel antigo que, apertado polo seu

inimigo e sorprendido sen armas, sentiu medrar na súa fronte cornos

de touro, polo desexo que un furor semellante ao deste animal lle

inspirou.

Daquela, cando os paxaros chegaron ao sol vanse unir á

república da súa especie. Ben vexo que estades arelante de saber

quen eu son. Son aquel que entre vós chaman fénix. En cada mundo

só existe un á vez, que vive durante o espazo de cen anos, porque ao

cabo dun século, cando sobre algunha montaña de Arabia descargou

el un grande ovo no medio das brasas da súa fogueira –da que

peneirou a materia de ramallos de aloe, de canela e de incenso- ,

toma pulo e emprende o seu vó ao sol, como patria á que o seu

54

corazón tanto tempo aspirou. Denantes, ten el ben feito todos os

esforzos para esa viaxe, mais o peso do seu ovo –de cascas tan

espesas que cómpre un século para chocalo- retardaba sempre a

empresa.

Moito me temo que vos costa concibir esta milagrosa produción

e por iso quérovolo explicar. O fénix é hermafrodita, mais entre os

hermafroditas existe aínda outro fénix extraordinario de todo,

porque…”

Ficou varios minutos sen falar, e logo engadiu:

“Ben vexo que desconfiades de que sexa falso o que vos acabo

de dicir, mais se non conto verdade, que endexamáis aborde eu o

voso globo sen que unha águia se guinde contra de min”.

Permaneceu aínda algún tempo peneirándose no ceo e despois

foise voando.

A admiración que me causara co seu relato provocoume a

curiosidade de seguilo, e como fendía a masa dos ceos cun arranque

non precipitado, acompañeino coa vista e co andar bastante

doadamente.

Ao cabo dunhas cincuenta leguas, atopeime nun país tan cheo

de paxaros que o seu número igualaba casemente o das follas que os

cubrían. O que máis me sorprendeu foi que eses paxaros, en lugar de

se alporizaren co meu encontro, revoaban de arredor de min: un

asubiaba aos meus ouvidos, outro facía a roda sobre da miña cabeza;

en resumo, despois de que as súas viravoltiñas tiveron ocupada a

miña atención moito tempo, de súpeto sentín os meus brazos

carregados con máis dun millón de toda clase de especies, que

pesaban neles tanto que non os daba movido.

Mantivéronme nese estado até que vin chegar catro grandes

águias que, despois de me apreixaren coas súas gadoupas, unhas

polas pernas e as outras dúas polos brazos, erguéronme moi alto.

No medio da multitude reparei nunha pega, que, ora aquén ora

alén, voaba e revoaba con moita arela, e entendín que me berrou que

non me defendese, porque aos seus compañeiros aconselláranlles de

me furar os ollos. Esta advertencia impediu que me resistira canto

puidese, de sorte que estas águias leváronme a máis de mil leguas de

alá, a un gran bosque que era -polo que dixo a miña pega- a vila na

que o seu rei tiña a residencia.

A primeira cousa que fixeron foi poñerme preso dentro do

tronco esburacado dun enorme carballo, e unha chea dos máis

robustos pousou nas pólas, onde exerceu as funcións dunha compañía

de soldados en armas.

55

Arredor de vinte e catro horas despois, entraron outros de garda

que relevaron estes. Namentres eu agardaba con moita melancolía o

que prouguer á Fortuna dispór tocante aos meus desastres, a miña

caridosa pega contábame todo o que estaba a se pasar.

Entre outras cousas, lémbrame que me advertiu que o

populacho dos paxaros berrara moito polo feito de me gardaren tanto

tempo sen me devorar e que obxectaran que eu ía enfraquecer tanto

que non se había atopar sobre de min máis que osos para rillar.

O rumor houbo converterse en sedición pois á miña pega -tras

ousar manifestar que era un procedemento bárbaro facer así morrer

sen coñecemento de causa41 un ser que se achegaba en certa medida

ao razoamento deles- houbérona esnaquizar alegando que sería ben

ridículo crer que un ser totalmente nu, que a propia natureza ao

traelo á luz non se preocupara de lle fornecer as cousas necesarias

para o conservar, fose un ser coma eles capaz de razoar.

“- Se aínda –dicían- fose un ser que se achegase algo máis á

nosa figura! Pola contra, é xusto o máis desemellante e o máis

noxento, enfin un animal calvo, un paxaro desplumado, unha quimera

amoreada con toda caste de naturezas e que lles mete medo a todas:

o home –digo- tan parvo e tan fato que se convence de que nós

fumos feitos só para el. O home, que coa súa alma tan clarividente

non sería quen de distinguir o azucre do arsénico, e que ha tragar

cicuta que o seu belido entendemento lle terá feito tomar por pirixel.

O home, que sostén que só se razoa en relación cos sentidos, e que,

porén, ten os sentidos máis febles, máis serodios e máis falsos entre

todas as creaturas. O home, enfín, que a natureza –para facer de

todo- creou como os monstros, mais no que –malia iso- infundiu a

ambición de mandar en todos os seres e de exterminalos.”

Velaí o que dicían os máis sabios; canto aos do común, berraban

que era horríbel crer que un animal que non tiña a face feita coma

eles estivese dotado de razón.

“- O que! –murmurábanlle un ao outro- Non ten bico, nin

plumas, nin poutas, e a súa alma ía ser espiritual! Deuses, que

disparate!”

Que os máis xenerosos se doeran de min non impediu que se

instruise o meu proceso criminal: escribiron os documentos todos na

casca dun alcipreste, e logo, ao cabo dalguns días, leváronme ao

tribunal dos paxaros. Na sesión non había por avogados, conselleiros

e xuíces, senón pegas, choias e estorniños, e aínda non escolleran

máis que os que entendían a miña lingua.

41 Sen causa xudicial en debida forma.

56

En lugar de me interrogaren no banco dos acusados, puxéronme

a escanchapernas nun cepo podre dende onde o que presidía o

auditorio, despois de dar co bico tres pancadas e de abanear

maxestuosamente as plumas, preguntoume de onde eu era, de que

nación e de que especie.

A miña caridosa pega dérame denantes algunhas instrucións

que me foron ben salutíferas, e entre outras que me gardase moito de

confesar que fose home. Respondín, logo, que era dese mundiño que

chamaban a terra, da que o fénix e máis outros que vía na xuntanza

podíanlles ter falado; que o clima que me vira nacer estaba asentado

so a zona temperada do Polo Ártico, nun extremo de Europa que lle

chamaban Francia. E, canto ao que concernía a miña especie, que

non era home, como eles se figuraban, senón simio; que uns homes

me raptaran no berce moi neno e me alimentaran entre eles; que a

súa má educación virárame así a pel delicada; que aqueles fixéranme

esquecer a miña lingua natural e instruído na súa; que para

compracer estes seres salvaxes eu habituárame a camiñar

unicamente sobre dous pés, e que, finalmente, como un cai máis

doadamente de especie do que sobe, a opinión, o costume e a

mantenza42 deses animais inmundos tiñan tanto poder sobre de min

que apenas meus pais –que son simios de honra- serían quen de me

recoñecer. Engadín para a miña xustificación, que me fixesen

examinar por expertos e que no caso de me atoparen home eu

sometíame a ser aniquilado como un monstro.

“- Señorías –exclamou unha anduriña da xuntanza dende que

eu rematei de falar- téñoo por convicto: non vos esqueceu que acaba

de dicir que o país que o vira nacer era Francia, e mais ben sabedes

que en Francia os simios non enxendran. Despois disto, xulgade se el

é o que se gaba de ser.”

Respondínlle á miña acusadora que eu fora raptado tan novo do

seo do meus pais e levado a Francia, que en bo dereito podía

chamarlle meu país natal a aquel do que máis lonxe me lembraba.

Esta razón, aínda que especiosa43, non era suficiente, mais á

maioría deles, encantados de escoitar que eu non era home,

satisfíxolles crelo. Porque os que non viran ningún non podían

persuadirse de que un home non fose máis horríbel do que eu lles

semellaba, e os máis sensatos engadían que o home era unha cousa

tan abominábel que era útil que se crese que só era un ser

imaxinario.

Co arroubo, o auditorio todo bateu as ás, e no intre puxéronme

para examinar en poder dos rexedores, co cargo de me volveren

presentar no outro día e de lles faceren, na apertura do plenario, o

42 A palabra, na época, tamén podía referirse á educación.

43 Brillante, fermosa.

57

informe á comunidade. Estes encargáronse, logo, do asunto e

leváronme a unha touza recuada. Alá, no tempo que me tiveron,

preocupáronse só de facer acenos ao meu arredor dando cen sortes

de chimpos e de desfilar en procesión levando conchos de noz enriba

da testa. Ora batían cos pés un contra do outro, ora escavichaban

unhas coviñas para as encheren, e eu estaba tan abraiado que xa non

daba visto ninguén.

O día e a noite pasáronse nestas lerias, até o outro día en que,

chegada a hora prescrita, leváronme de novo a comparecer diante

dos meus xuíces, onde os meus rexedores, conminados a dicir a

verdade, responderon que, en descarga da súa conciencia, sentíanse

obrigados de advertir ao tribunal que seguramente eu non era simio

como presumía.

“- Porque –dicían- escusamos saltaricar, dar voltas e

pinchacarneiros e inventar diante del cen xogadas coas que

pretendiamos movelo a facer o mesmo, seguindo o costume dos

simios E mais, mesmo que fora alimentado polos homes, como o

simio sempre é simio, nós sostemos que non tería podido absterse de

arremedar as nosas macacadas. Velaí, Señorías, o noso informe.”

Os xuíces entón reuníronse para comezar a deliberación, mais

viuse que o ceo se cubría e parecía cargado. Por ese motivo

levantouse a xuntanza.

Eu figurábame que a aparencia de mal tempo os convidara a

facelo, cando o fiscal veume dicir por orde do tribunal que non me ían

xulgar ese día, que nunca na vida se realizaba un proceso criminal

cando o ceo non estaba sereno porque temían que a má temperatura

do aire alterase algo a boa constitución da mente dos xuíces, que a

morriña que carga o humor dos paxaros durante a chuvia rebordase

sobre da causa, ou que, en fin, o tribunal se vingase da súa tristura no

acusado. Por iso adiaron o meu xuízo a un tempo mellor. Leváronme,

pois, de volta á prisión e lembro que durante o camiño a miña

caridosa pega non me abandonou practicamente, voando sempre á

miña beira, e coido que non me tería abandonado se os seus

compañeiros non se tivesen achegado a nós.

Finalmente cheguei ao lugar da miña prisión, onde durante a

miña catividade só fun alimentado con pan do rei44: era así como

chamaban unha cincuentena de vermes e outras tantas areixas que

me traían para comer de sete en sete horas.

Pensaba que ía comparecer de novo no outro día, e tamén o

cría todo o mundo, mais un dos meus gardiáns contoume ao cabo de

cinco ou seis días que todo ese tempo fora empregado en facer

xustiza a unha comunidade de xílgaros que a implorara contra un dos

44 Chamaban así o pan que lles daban aos presos pobres.

58

seus compañeiros. Pregunteille a aquel gardián de que crime

acusaban o malfadado.

- “Do crime –respondeume o gardián – máis enorme que poida

enmourecer un paxaro. Acúsano de… poderedes dalo crido?...

Acúsano de… Deuses me vallan! Só de pensalo as plumas

érguenseme na cabeza. En fin, acúsano de aínda non ter dende hai

seis anos merecido ter un amigo, por iso foi condenado a ser rei, e rei

dun pobo diferente á súa especie.

Se os seus súbditos tivesen sido da súa natureza, tería el podido

mergullar cando menos ollos e desexo nos deleites daqueles, mais

como os praceres dunha especie non teñen relación ningunha cos

praceres dunha especie diferente, ha ter que aturar as fatigas todas

e ha beber os amarguexos todos da realeza sen poder gorentar

ningunha das súas dozuras.

Fixérono marchar esta mañá rodeado de moitos médicos, para

que coiden de que non se envelene na viaxe.”

Aínda que o meu gardián fose por natureza moi faladeiro, non

ousou conversar comigo só máis tempo, por medo a ser sospeitoso de

complicidade.

Cara ao fin da semana, aproximadamente, leváronme outra vez

de volta diante dos meus xuíces. Puxéronme na galla dunha arboriña

sen follas. Os paxaros togados, tanto avogados como conselleiros e

presidentes, pousáronse por reas, cadaquén segundo a súa dignidade

no pericoto dun gran cedro. Os outros, os que só asistían á xuntanza

por curiosidade, colocáronse todos mesturados até encheren os

asentos, é dicir até que as pólas do cedro se viron cubertas de patas.

Aquela pega que eu vira sempre chea de comprensión para min

veuse empolicar riba da miña árbore, na que, finxindo divertirse en

peteirar no musgo, díxome:

“De certo que non dariades crido canto sinto a vosa coita,

porque –aínda que non ignoro que un home entre os seres vivos é

unha peste da que se debería purgar todo estado ben organizado-

cando, con todo, me lembro de ter sido dende o berce criada no

medio deles, de ter aprendido a súa lingua tan perfectamente que

case me esqueceu a miña, e de ter comido na súa man queixos

moliños tan excelentes que non daría pensado niso sen que a auga

me veña aos ollos e máis á boca, sinto por vós un agarimo que me

impide inclinarme cara á banda máis xusta”.

Acababa ela isto cando nos interrompeu a chegada dunha águia

que veu sentar entre os ramos dunha árbore bastante achegada á

miña. Quíxenme erguer para me pór de xeonllos diante dela, crendo

59

que fose o rei, se a miña pega non chegase a me manter no meu

sitio.

“- Seica pensabades –díxome- que esa grande águia era o noso

soberano? É unha figuración de vós, os homes, que polo motivo de

que vos deixades mandar polos máis grandes, os máis fortes e os

máis crueis dos vosos compañeiros, tedes parvamente crido –

xulgando as cousas todas por vós- que a águia debía mandar en nós.

Mais a nosa política é ben diferente, porque non escollemos por

rei senón o máis feble, o máis manseliño e o máis pacífico. Aínda así,

trocámolo todos os días. E escollémolo feble a fin de que o mais

pequeno a quen el puidese terlle feito algún dano puidese vingarse

del. Escollémolo manseliño a fin de que non lle teña xenreira a

ninguén, nin que ninguén lla teña a el. E queremos que sexa de

temperamento pacífico para evitar a guerra, canle das inxustizas

todas.

Cada semana el reúne os estamentos, onde todo o mundo está

autorizado a queixarse del. Se se atopa un mínimo de tres paxaros

descontentos do seu goberno, é desposuído e procédese a unha nova

elección.

Durante o día que dura a reunión dos estamentos, o noso rei é

subido ao cumio dun gran teixo da beira dunha lagoa cos pés e as ás

atados. Os paxaros todos, un após o outro, pasan de diante del, e se

algún deles sabe que é culpábel da pena capital, pode botalo á auga.

Mais cómpre que xustifique ao dereitiño a razón que tivo para facelo,

outramente é condenado á morte triste.”

Non puiden impedirme de a interromper para lle preguntar o

que ela entendía pola palabra triste, e velaí o que me replicou:

“Cando o crime dun culpábel é xulgado tan enorme, e a morte é

demasiado pouca cousa para expialo, trátase de escoller unha que

conteña o castigo de varias, e procédese deste xeito:

Aqueles de entre nós que teñen a voz máis melancólica e máis

fúnebre, son enviado cara ao culpábel, ao que se leva enriba dun

funesto ciprés. Alá, eses tristes músicos amoréanse de arredor e

énchenlle pola orella a alma de cancións tan lúgubres e tan tráxicas

que, ao desordenar o equilibrio dos seus órganos e ao lle oprimir o

corazón o amarguexo da súa morriña, consómese a ollos vistos e

morre afogado de tristura.

Porén, un espectáculo tal non acontece case, porque, como os

nosos reis son moi mainiños, non obrigan endexamáis a ninguén a

querer, para se vengar, arriscarse a unha morte tan cruel.

60

O que agora reina é unha pomba de temperamento tan pacífico

que o outro día, cando compría pór de acordo dous pardais, foi a

cousa máis difícil do mundo facerlle entender o que era a inimizade.”

A miña pega non deu continuado tan longo discurso sen que

algúns dos asistentes se decatasen, e como xa a tiñan por sospeitosa

de algo de complicidade, os principais da xuntanza fixeron que lle

botase a man ao pescozo unha águia da garda que se apoderou da

súa persoa. O rei pomba chegou entre tanto isto ocorría; todos

calaron e a primeira cousa que rompeu o silenzo foi a reclamación

que o gran censor45 dos paxaros formulou contra a pega. O rei,

plenamente informado do escándalo que ela ocasionara, preguntoulle

o seu nome e como é que ela me coñecía.

“- Maxestade –respondeu ela toda abraiada- Chámome Marica46.

Aquí hai abondo paxaros de calidade que vos han responder de min.

Un dia souben, no mundo da terra do que son nativa, a través de

Ferreiriño o Amormeirado que está aquí ( e que ao me ter escoitado

berrar na gaiola veu visitarme á fiestra na que eu estaba pendurada)

que meu pai era Rabicorto e miña nai Picanoces. Non o daría sabido

sen el, porque fun pillada de so as ás dos meus pais no berce moi

noviña. Miña nai pouco tempo despois morreu coa mágoa, e meu pai,

xa fóra de idade de facer outros fillos, desesperado ao se ver sen

herdeiros, foise á guerra das choias, onde o mataron dun peteirazo

nos miolos. Os que me raptaron foron certos animais salvaxes aos

que chaman porqueiros, que me levaron a vender a un castelo onde

eu vin o home ao que agora lle facedes o proceso. Non sei se

concebiu algunha boa vontade cara a min, mais pasaba o traballo de

avisar os serventes que me picasen a comedoría. Ás veces tiña a

bondade de ma preparar el mesmo. Se no inverno eu arrefriaba, el

levábame a carón do lume, abrigaba a miña gaiola o mándaballe ao

xardineiro que me quentase na súa camisa. Os domésticos non

ousaban abourarme na súa presenza, e lémbrame que un día el

salvoume da gorxa do gato, que me tiña nas súas poutas, pois o

lacaio noviño da señora deixárame á súa mercé. Mais non ven mal a

xeito que vos expoña a causa desa barbarie. Para compracer a

Verderolo (nome do lacaio noviño), un día eu repetía as parvadas que

el me aprendera. Mais, malfadadamente, aconteceu –por moito que

eu recitase as miñas lerias arreo- que me cadrou de dicir por orde

súa xusto cando el entraba, dando unha mensaxe equivocada

“Calade, fillo de puta, dixestes unha mentira!”. Este home acusado

que aquí vedes, coñecendo a natureza mentireira do loubán,

imaxinou que eu podería ben ter falado por interposición, e enviou

comprobar se Verderolo estivera alí: Verderolo foi convicto de falsario,

45 Na Roma antiga, o censor era un maxistrado do máis alto poder.

46 Neste e nos outros casos (Ferreiriño, Rabicorto, Picanoces, etc) utilizamos os

nomes galegos dos paxaros ou os xogos de palabras que están detrás dos nomes

franceses orixinais (Margot, Guillery, Courte-Queue, etc).

61

Verderolo foi xostregado e Verderolo, para se vengar, tería feito que o

mico me comese, se non chega a ser por el.”

O rei, movendo cara a abaixo a cabeza, testemuñou que estaba

contento da compaixón que ela tivera da miña desgraza; con todo,

prohibiulle que en diante me falase en segredo. Despois preguntoulle

ao avogado da miña parte contraria se a súa denuncia estaba lista.

Fixo coa pata o aceno de que ía falar e velaí, paréceme, os mesmos

puntos nos que insistiu contra de min:

Denuncia feita no Tribunal dos Paxaros,

reunido o Plenario,

contra un animal acusado de ser home.

“- Señorías, a parte contraria a este criminal é Guillerma a

Carnuda, de condición perdiz, recentemente chegada do mundo da

terra, coa gorxa aínda furada por unha bala de chumbo que lle tiraron

os homes, demandante contra o xénero humano, e por conseguinte

contra un animal que eu sosteño ser membro dese gran corpo. Non

nos sería dificultoso impedirmos coa súa morte as violencias que el

pode facer; porén –como a salvación ou a perda de todo o que vive lle

importa á república dos vivos- paréceme que habiamos merecer

termos nacido homes, é dicir destituídos da razón e da inmortalidade

que temos por riba deles, se lles tiveramos asemellado nalgunha das

súas inxustizas.

Examinemos, daquela, Señorías, as dificultades deste proceso

con toda a contención da que os nosos divinas luces son capaces.

O cerne do asunto consiste en saber se este animal é home, e

despois, no caso de verificarmos que o sexa, se por ese motivo

merece a morte.

A min non me resulta nada dificil que o sexa: primeiro por un

sentimento de horror que se apodera de nós ao velo, sen podermos

dicir a causa; segundo porque rí como un tolo, terceiro porque chora

como un parvo, cuarto porque soa os mocos como un vilán, quinto

porque está desplumado como un rañoso47, sexto porque leva o rabo

de diante, sétimo porque leva sempre unha chea de seixiños

cadrados na boca que el non ten a agudeza de cuspir nin de tragar,

oitavo (e como conclusión) porque ergue cara enriba todas as mañás

os ollos, o nariz e o seu largo bico, pega as mans abertas, coa punta

cara ao ceo palma contra palma, formando con elas presas só unha

(como se lle anoxara ter dúas libres) e parte as pernas pola metade

de xeito que cai sobre dos pernís. Logo, entre falas máxicas que

47 Que ten a raña, a sarna.

62

refunga, decateime de que as súas pernas rompidas se volven xuntar,

e de que se ergue despois tan ledo como dantes. E mais vós ben

sabedes, Señorías que de todos os animais só o home ten a alma

negra abondo para se dar á maxia, e por conseguinte este é home.

Cómpre agora examinarmos se por ser home é merecente da morte.

Penso, Señorías, que endexamais se ten posto en dúbida que as

criaturas todas son producidas pola nosa nai común para viviren en

sociedade. Ora ben, se eu demostro que o home semella ter nacido

só para rompela: non estarei a demostrar que, en indo contra o fin da

súa creación, merece que a natureza se arrepinta da súa obra?

A primeira e a máis fundamental lei para o mantemento dunha

república é a igualdade, mais o home non a daría aturado

sempiternamente: bótase contra nosa para nos comer, fai crer que

nós fumos feitos só para el, toma por argumento da súa pretendida

superioridade a barbarie coa que nos extermina e a pouca resistencia

que atopa en forzar a nosa febleza, e non quere, malia iso, recoñecer

como máis fortes as águias, os cóndores e os grifos48, que ultrapasan

os máis robustos de entre eles.

Mais por que ese tamaño e esa disposición dos membros ía

marcar diversidade de especie pois que entre eles propios se atopan

ananos e mais xigantes?

Aínda é un dereito imaxinario, ese dominio do que fachendean;

polo contrario, tanta inclinación teñen eles á servidume que, por

medo a que lles falte de servir, véndense a súa liberdade uns a

outros. É así que os mozos son escravos dos vellos, os pobres dos

ricos, os labradores dos fidalgos, os príncipes dos monarcas e os

mesmos monarcas das leis que eles estabe leceron. Mais con todo

iso, estes pobres servos teñen tanto medo de lles faltaren amos que,

como se temesen que a liberdade lles veña dalgún lugar inesperado,

fabrícanse deuses por todas as partes, na auga, no aire, no lume, so a

terra, e antes de non telos han preferir facelos de pau. Eu creo

mesmo que acarician falsas esperanzas de inmortalidade, menos polo

horror co que o non-ser os aterroriza que polo medo a non teren quen

mande neles despois da morte. Velaí o fermoso efecto desa fantástica

monarquía e dese imperio tan natural do home sobre dos animais e

sobre de nós propios, pois a súa insolencia chegou até aí. Porén,

como consecuencia dese ridículo principado, el atribúese tan

lindamente sobre de nós o dereito de vida e de morte, artella contra

nós emboscadas, encadéanos, péchanos na prisión, dególanos,

cómenos, e do poder de matar aqueles que ficaron libres fai el un

premio para a nobreza. Pensa que o sol se acendeu para alumealo ao

nos facer a guerra, que a Natureza nos permitiu estender os nosos

paseos polo ceo somente co fin de que do noso vó se puidesen tirar

funestos ou favorabeis auspicios, e que cando Deus puxo entrañas no

48 Abutres fouveiros ou leonados.

63

noso corpo só tivo intención de facer un gran libro no que o home

poida aprender a ciencia das cousas futuras.

E logo: seica non é un orgullo insoportábel de a feito? O que o

concibiu: podía merecer un castigo menor que o de nacer home? Con

todo, non é por ese motivo polo que vos apremo a condenar este. Ao

non ter o pobre animaliño uso de razón coma nós, escuso os seus

erros producidos pola falta de entendemento. Mais para aqueles que

son só fillos da súa vontade pido xustiza: por exemplo polo feito de

que nos mate sen ser atacado por nós, polo de que nos coma

podendo fartar a súa fame con mantenza máis axeitada, e –o que eu

estimo máis covarde- que desvíe a bondade natural de algúns dos

nosos, como miñatos, falcóns e aboutres, para instruílos na matanza

dos seus, en se botaren á preada dos seus semellantes49, ou a nos

entregaren ás mans deles.

Xa só esta consideración é tan premente que solicito do tribunal

que sexa exterminado coa morte triste”.

Toda a curia tremeu co horror de tan gran suplicio. Por iso, co fin

de dar lugar a moderalo, o rei fixo un aceno ao meu avogado para

que respondese.

Era un estorniño, gran xurisconsulto, que, despois de ter petado

tres veces coa súa pata contra a póla que o sostiña, faloulle deste

xeito á xuntanza:

“ É certo, Señorías, que conmovido pola piedade eu aceptara a

causa a prol deste malfadado bicho, mais a piques de encetar a

defensa veume un remorso á conciencia, e como unha voz secreta,

que me prohibiu realizar unha acción tan destestábel. Así, Señorías,

declaro perante vós e de toda a Corte, que para obter a salvación da

miña alma, non quero contribuír de maneira ningunha á continuidade

dun monstro tal como o home”

O populacho todo bateu co bico en sinal de se aledar e, para

aplaudir a sinceridade dun paxaro tan de ben.

A miña pega presentouse para levar a defensa no seu lugar,

mais foille imposíbel facelo porque, ao ter sido mantida polos homes –

e se cadra estar infectada pola súa moral- poderíase temer que

introducira na miña causa unha mentalidade preconcibida, pois a

Corte dos paxaros non permite que o avogado que se interesa máis

por un cliente que por outro sexa ouvido, a menos que poida

xustificar que a inclinación procede do xusto dereito desa parte.

49 A prea ou preada é o animal morto que se deixa á intemperie e se vai

descompondo ou é présa (de aí a palabra prea) doutros animais que comen na

carne morta. Aquí alúdese aos anacos de carne, aínda quente, dos animais cazados

que se lles dan ás aves de presa utilizadas na cazata.

64

Cando os meus xuíces viron que ninguén se presentaba para

me defender, estenderon as súas ás e sacudíronas, voando

decontadiño cara á deliberación.

Os máis deles, como despois souben, insistiron moito en que eu

fose exterminado coa morte triste, mais, con todo, cando se viu que o

rei tendía cara á suavidade, todos se aliñaron coa súa opinión. Así os

meus xuíces moderáronse e, no canto da morte triste da que me

graciaron, atoparon axeitado -para facer corresponder o meu castigo

con algún dos meus crimes e aniquilarme cun suplicio que servise

para me desenganar, desafiando ese pretendido dominio do home

sobre dos paxaros- que eu fose abandonado á carraxe dos máis febles

de entre eles: iso quixo dicir que me condenaron a ser comido polas

moscas.

Ao mesmo tempo levantouse a xuntanza, e sentín murmurar

que non se alongaran moito en particularizar as circunstancias da

miña traxedia a causa do accidente acontecido a un paxaro da

bandada, que acababa de caír desmaiado cando quería falarlle ao rei.

Pensouse que o provocara o horror que el tivera ao ollar moi en fite

un home. Por iso deron orde de me levar fóra.

Antes pronunciaron a miña sentenza, e tan axiña como a

noitébrega, que servía de escribán criminal, deu rematado de ma ler,

dexerguei arredor de min o ceo todo mouro de moscas, de abesouros,

de abellas, de tabáns, de sínfanos e de pulgas que zoaban coa

impaciencia.

Eu agardaba aínda que me collesen as miñas águias como de

adoito mais vin no seu lugar unha grande avestruz negra que me

puxo vergoñentamente a escarranchapernas ao lombo dela (pois esta

postura é entre eles a máis ignominiosa que se lle poida aplicar a un

criminal, e endexamais un paxaro, calquera que for a falta que

cometera, pode ser condenado a ela).

Os arqueiros que me conduciron ao suplicio eran unha

cincuentena de cóndores e outros tantos grifos diante, e detrás

destes voaba moi devagariño unha procesión de corvos que

grallaban un non sei o que lúgubre, e parecíame ouvir, como de máis

lonxe, avelaionas a lles responder.

Ao partir do lugar onde me xulgaran, dúas aves do paraíso, ás

que lles encarregaran de me asistir na morte, viñeron sentar nos

meus ombreiros.

Malia que a miña alma estivese entón moi conturbada a causa

do horror polo paso que ía dar, lembrei porén case todos os

razoamentos cos que estas tentaron de me consolar.

65

“-A morte –dixéronme, póndome o bico na orella- non é sen

dúbida un mal grande pois que a nosa boa nai Natureza suxeita a ela

os seus fillos todos. E non debe ser un asunto de gran consecuencia,

pois que acontece en todo momento e por tan pouca cousa. Porque

se a vida fose tan excelente, non estaría no noso poder o non dala; ou

se a morte arrastrase tras dela efectos da importancia que ti queres

facer crer, non estaría no noso poder o dala. Resulta, pola contra, moi

coherente, pois que o animal comeza por xogo do azar e remata do

mesmo xeito. Fáloche así polo motivo de que, ao non ser a túa alma

inmortal como a nosa, podes xulgar ben, cando morres, que todo

morre contigo.

Non te aflixas, logo, de faceres máis cedo o que algúns dos teus

compañeiros han facer máis tarde. A súa condición é máis deplorábel

do que a túa. Porque se a morte é un mal, é só un mal para os que

teñen que morrer, e eles han estar –en comparanza contigo, que non

tes máis que unha hora entre acá e alá- cincuenta ou sesenta anos en

estado de poderen morrer. E mais, dime: o que non naceu non é

malfadado; orabén, ti vas estar como o que non naceu. Un chiscar de

ollo despois da vida e has estar como estabas un chiscar de ollo

antes; e pasado ese chiscar de ollo, has estar morto tanto tempo

como aquel que morreu hai mil séculos.

Mais en todo caso, supondo que a vida sexa un ben, a mesma

continxencia que no medio da infinidade do tempo puido facer que ti

existas: seica non pode facer algún día que volvas existir outra vez?

A materia, que a poder de se mesturar chegou finalmente a ese

número, esa disposición e esa orde, necesarios para a constitución do

teu ser: seica non pode –mesturándose de novo- chegar á disposición

requirida para facer que te sintas existir outra vez?

-Si, mais –hasme dicir ti- non me lembrarei de ter existido.

- Ei, meu querido irmán: que che importa con tal de que te

sintas existir? E mais: non pode acontecer que, para te consolares da

perda da túa vida, has imaxinar as mesmas razóns que eu che

expoño agora?

Velaí unhas consideracións fortes abondo para che obrigar a

beber este amargor con paciencia; con todo, aínda teño outras aínda

máis prementes que che han convidar sen dúbida a desexala.

Cómpre, meu querido irmán, convencerte de que –como ti e os outros

brutos sodes materiais, e como a morte, en aniquilar a materia, non

fai senón perturbar o equilibrio desta- ti debes, digo, crer con certeza

que, ao cesares de ser o que eras, has comezar a ser algunha outra

cousa. Eu quero, logo, que non te vires máis que nun montiño de

terra ou nun coíño: aínda has ser unha cousa menos ruín que o home.

Mais teño un segredo que che descubrir -que non quixera que ningún

dos meus compañeiros chegase a ouvir da miña boca- é que ao seres

comesto, como o vas ser, polos nosos paxariños, haste transformar

66

na súa substancia. Si, has ter a honra de contribuír, malia que a

cegas, ás operacións intelectuais das nosas moscas, e de participares

na gloria de –se ti non razoas por ti mesmo- facelas cando menos

razoar a elas.”

Contra este momento da exhortación, chegamos ao lugar

destinado para o meu suplicio.

Había catro árbores moi achegadas entre elas, e que á mesma

distancia, sobre cada unha das que, a unha igual altura, estaba

empolicada unha gran garza. Baixáronme de enriba da avestruz

negra, e unha chea de corvos mariños me elevaron ata onde as catro

garzas estaban a me agardar. Estes paxaros, fronte a fronte un do

outro, ben fincados en cadansúa árbore, co seu pescozo

prodixiosamente longo, enleáronme como cunha corda, uns polos

brazos e os outros polas pernas, e atalicáronme tan apertado que,

aínda que cada un dos meus membros estivese amarrado só por polo

pescozo dunha, eu non estaba en situación de poderme remexer

nadiña do mundo.

Debían elas permanecer moito tempo nesta postura, porque

sentín que aqueles corvos mariños que me elevaran recibían o

encargo de iren á pesca para as garzas e de lles botaren a comedoría

no bico.

Agardábase aínda polas moscas, pois que elas non fenderan o

aire cun vó tan potente coma nós: con todo, non pasou moito sen

que as escoitásemos.

A primeira cousa que realizaron, antes de máis nada, foi

repartírense o meu corpo, e fíxose esta distribución tan

maliciosamente que lles asignaron os meus ollos ás abellas, co fin de

que mos furasen ao mos comer; as miñas orellas aos abesouros, co

fin de mas atordoar e mas devorar a un tempo; os meus ombreiros ás

pulgas, co fin de os encetar cunha mordedela que me proese, e así o

resto. Aínda ben non as ouvira dar as ordes, que decontadiño as vin

achegarse. Semellaba que os átomos todos que compoñen o aire se

tivesen virado moscas, porque case non me visitaban senón dúas ou

tres raioliñas de luz que semellaban liscarse para vir cabo de min, tan

apertados e pegados á miña carne estaban estes batallóns.

Mais, cando cada un deles andaba xa a escoller con cobiza o

lugar no que ía trabar, de súpeto vinos recuar bruscamente, e no

medio do balbordo dun número infinito de lampos que ecoaba até as

nubes, distinguín varias veces a palabra Indulto! Indulto Indulto!

A seguido dúas rolas se achegaron a min. Ao elas viren, todos

os funestos preparativos da miña morte esvaecéronse, sentín as

garzas afrouxar os cercos deses longos pescozos que me enleaban, e

67

o meu corpo, estendido en aspa, escorrer dende o curuto da alta

árbore até os pés das súas raiceiras.

Eu só agardaba da miña caída esfacharme no chan contra algún

penedo, mais ao cabo do meu medo fiquei ben pampo ao me atopar

sentado enriba dunha avestruz branca que se botou ao galope des

que me sentiu no seu lombo.

Fixéronme facer un camiño diferente a aquel polo que viñera,

pois lémbrame que atravesei un gran bosque de mirtos e outro de

terebintos, desembocando nunha vasta foresta de oliveiras onde

estaba a me agardar o rei pomba no medio de toda a súa corte.

Tan axiña como me albiscou, fixo aceno de que me axudasen a

baixar. Decontadiño dúas aguias da garda tendéronme as patas e

levárome cabo do seu príncipe.

Quixen eu, por respecto, abrazar e bicar os esporonciños de Súa

Maxestade, mais ela recuou:

“- Pregúntovos –dixo ela primeiro- se coñecedes este paxaro.”

Con estas palabras amosáronme un papagaio que se puxo a

facer a roda e a bater as ás cando dexergou que eu estaba a

observalo

“- Paréceme –griteille ao rei- que o teño visto nalgures, mais o

medo e a ledicia encerelláronme tanto as imaxes, que non dou

determinado aínda ben nidiamente onde foi.”

A estas falas, o papagaio veume dar unha aperta na faciana coa

súas ás, e díxome:

“– O que! Seica xa non coñecedes o César, o papapagaio da

vosa curmá, tocante de quen vós tedes tantas veces sostido que os

paxaros razoan? Son eu quen hai pouquiño durante o voso proceso

quixen, despois da audiencia, declarar as obrigas que vos teño: mais

a dor de vos ver nun perigo tan grande fíxome caír desmaiado.”

A súa intervención rematou de me desfechar a vista. En téndoo,

logo, recoñecido, deille apertas e bicos e el deumos tamén.

“- Entón, –dixenlle eu- meu pobre César, es ti, a quen lle eu

abrin a gaiola para te volver a liberdade que o tirano costume do noso

mundo che tirara?”

O rei interrompeu os nosos aloumiños e faloume desta sorte:

“- Home, entre nós unha boa acción non se perde endexamáis.

Por iso, aínda que ao seres home mereces morrer só por causa de

68

teres nacido, o Senado dáche a vida. Pode ben acompañar con este

recoñecemento as luces coas que a Natureza alumeou o teu instinto

cando che fixo presentir en nós a razón que ti non eras capaz de

coñecer. Vai, logo, en paz e vive ledo!”

Deu en baixiño unhas ordes e a miña avestruz branca, guiada

por dúas rolas, levoume fóra da xuntanza.

Despois de me ter transportado ao galope media xornada,

deixoume perto dunha fraga na que me mergullei des que ela partiu.

Alá comecei a catar o pracer da liberdade, e o de comer o mel que

escorregaba pola codia das árbores.

Penso que non daría rematado nunca o meu paseo -porque a

agradável diversidade do lugar seguíame facendo descubrir sempre

algo máis belido- se o meu corpo dese resistido o traballo. Mais,como

en cabo eu me atopaba sen azos pola canseira, deixeime escorrer na

herba.

Así, tendido á sombra destas árbores, sentíame invitar ao sono

polo doce frescor e o silenzo da soedade, cando un incerto bruar de

voces confusas –que me semellaba ouvir a revoar arredor de min-

despertoume nun sobresalto.

O terreo parecía moi chan e non estaba farpado por silveira

ningunha que puidese romper a vista, e por iso a miña alongábase

moito cara a diante por entre as árbores da foresta. Porén, o

borboriño que chegaba ao meu ouvido non podía vir senón de moi a

rentes de min, de xeito que -logo de me eu pór máis atento- escoitei

ben nidiamente, unha sucesión de palabras gregas, e no medio de

moitas persoas que parolaban, distinguín unha que se expresaba así:

“- Señor médico: un dos meus próximos, o olmo de tres

cabezas, acaba de

me enviar un pimpín polo que me comunica que está doente cunha

febre ética, e moi atacado por un mal de musgo que o cobre da testa

aos pés. Prégovos, pola amizade que me tedes, que lle prescribades

algo.”

Fiquei un tempiño sen ouvir cousa ningunha, mais á volta dun

anaquiño, paréceme que lle replicaron así:

“.- Mesmo que o olmo de tres cabezas non fose próximo voso, e

que, en lugar de vós que sodes meu amigo, fose o ser máis alleo á

nosa especie o que me pregase iso, a miña promesa50 obrígame a

socorrer a todo o mundo. Mandádelle, logo, dicir ao olmo de tres

cabezas que para a curación do seu mal precisa zugar o máis de

húmido e o menos de seco que poida. Que, a este efecto, ten que

50 O xuramento hipocrático.

69

levar os fiíños das súas raiceiras cara ao sitio con máis lentura do seu

leito, non parolar senón de cousas ledas e facer que todos os días lle

toquen música algúns reiseñores excelentes. Despois havos el facer

saber como lle irá este réxime de vida, e logo, segundo a evolución

do seu mal, cando teñamos preparados os seus humores, algunha

cigoña amiga miña halle dar por indicación de min un clisterio que lle

vai facer recuperar de a feito o vigor.”

Rematadas estas falas, non sentín o máis mínimo bruar, non

sendo que un cuarto de hora despois unha voz na que –paréceme a

min- aínda non reparara chegou á miña orella. Velaí como dicía:

“- Ei, Galludo, seica estades a durmir?”

E ouvín que outra voz replicaba así:

“- Non, Casca Mol. E logo?

- É que -continuou a que rompera primeiro o silencio- sinto un

abalo como adoitamos ter cando eses animais que chaman homes se

achegan a nós, e quixéravos preguntar se sentides a mesma cousa.”

Pasou algún tempo antes de o outro responder, como se tivese

querido aplicarlle a esta descuberta os seus sentidos máis secretos.

Logo exclamou:

“- Meu Deus! Tedes razón, e xúrovos que atopo os meus

órganos tan cheos dos efluvios dun home, que son o máis enganado

do mundo se é que non hai un moi pertiño de aquí.”

Entón mesturáronse varias voces que dicían que con toda

seguranza elas estaban a cheirar un home.

Por moito que eu dirixise a miña ollada a todas as partes, non

daba descuberto de onde viñan esas falas. Finalmente, despois de me

ter recuperado do horror no que este acaecemento me ensumira,

respondínlle -a aquela que me pareceu notar que era a que

preguntaba se había un home- que había un.

“- Mais prégovos que -continuei axiña- sexades quen fordes

quen falades, que me digades onde estades.”

Un momentiño despois escoitei estas palabras:

“Estamos en presenza túa, os teus ollos estánnos mirando e ti

non nos ves! Fita os carballos nos que sentimos que fincas a ollada:

somos nós os que estamos a che falar; e se te asombras de que

falemos unha lingua empregada no mundo do que vés, sabe que os

nosos primeiros pais son orixinarios del: moraban no Epiro, na foresta

de Dodona, onde a súa bondade natural os convidou a lles emitir

70

oráculos aos arregueixados que os consultaban. A este efecto

aprenderan eles a lingua grega, a máis universal que existise entón, a

fin de seren entendidos; e como nós descendemos deles de pai en

fillo, o don de profecía discorreu até nós. E mais has saber que unha

grande águia á que os nosos pais de Dodona daban acubillo, ao non

poder ir de caza polo motivo de que rompera unha man, mantíñase

coas landras que as súas pólas lle fornecían, cando un día, anoxada

de vivir nun mundo no que sufría tanto, emprendeu o vó en dirección

ao sol e continuou a súa viaxe con tanta fortuna que finalmente

arribou ao globo luminoso no que estamos. Mais á súa chegada, a

calor do clima fíxoa vomitar: trousou landras abondo aínda sen

dixerir, e esas landras xermolaron, nacendo delas carballos que foron

os nosos devanceiros.

Velaí como mudamos de morada. Porén, aínda que nos sintades

falar unha lingua humana, non quere dicir que as outras árbores se

expliquen de igual xeito; só nós, os carballos saídos da foresta de

Dodona, falamos coma vós. Porque os outros vexetais, velaí a súa

maneira de se expresaren: non tedes reparado nese ventiño doce e

livián que non deixa de soprar á beiriña dos bosques? É o alento da

súa fala, e ese maino borboriñar ou ese delicado bruar co que rompen

o sagrado silencio da súa soidade é propiamente a súa linguaxe. Mais

aínda que o rumor das forestas semelle sempre o mesmo, con todo é

tan diferente que cada especie vexetal conserva o seu particular, de

xeito que o bidueiro non fala como o pradairo nin a faia como a

cerdeira.

Se o parvo pobo do voso mundo me tivese escoitado falar como

o fago, había crer que fose un demo pechado so a miña casca, porque

–moi lonxe de pensar que nós poidamos razoar- nin imaxina mesmo

que teñamos alma sensitiva, aínda que decotío vexa que á primeira

zoupada con que o leñador ataca unha árbore, a machada entra na

carne catro veces máis en diante que na segunda; e que deba

presumir que con toda seguranza o primeiro golpe sorprendeuno e

bateulle de improviso, pois que decontadiño a dor advertiuno e se

recolleu contra sí mesmo, reunindo as súas forzas para combater e

como petríficándose para resistir a dureza das armas do seu inimigo.

Mais a miña intención non é a de lles facer comprender a luz aos

cegos; un particular é para min toda a especie, e toda a especie non é

para min senón un particular cando o particular non está infectado

polos erros da especie; por iso tedes que estar atento, porque ao vos

eu falar a vós coido falarlle a todo o xénero humano.

Habedes saber, logo, en primeiro lugar, que case todos os

concertos cos que os paxaros fan música están compostos en

loubanza das árbores. Mais tamén, en recompensa do coidado que

eles toman en celebrar as nosas boas accións, nós tomamos o de

acochar os seus amores, porque vós non imaxinades –cando vos

costa tanto traballo descubrir un dos seus niños- que iso provén da

prudencia coa que eles o agacharon. Foi a árbore a que –en por ela-

71

enrodelou os seus ramallos todo de arredor do niño para preservar da

crueldade do home a familia do seu hospedado. E, de non ser así,

reparade no terreo daqueles que naceron para a destrución dos

paxaros, seus concidadáns – como miñatos, lagarteiros, buxarelos,

falcóns, etc.- ou para a liorta, como choias e pegas, ou aos que lles

aprace meternos medo, como mouchos e curuxas. Observaredes que

o terreo daqueles está abandonado á visión de todo o mundo, porque

a árbore afastou del os seus ramallos co fin de dalo en presa.

Mais non cómpre particularizar tantas cousas para probar que

as árbores exercen –sexa co corpo, sexa coa alma- as vosas funcións

todas. Hai alguén entre vós que non teña reparado en que na

primavera, cando o sol ten aledado a nosa codia cunha seiva fecunda,

nós alongamos os nosos ramos e os pousamos cargados de froitos

enriba do seo da terra que amamos? A terra, pola súa banda,

entreábrese e quece cunha mesma ardencia; e como se cada un dos

nosos ramos fose un …… 51, ela achégase para se xuntar, e os nosos

ramos, abalados polo pracer, descargan no seu regazo a semente

que ela arde en concibir. Porén, bota nove meses a formar este

embrión antes de dalo ao día, mais o tronco arbóreo, seu marido, que

teme que a frieza do inverno estrague a gravidez da terra ispe o seu

manto verde para cubrila, contentándose, para agachar algo da súa

nudez, cunha vella capa de follas secas.

Pois ben, vós os homes, estades a ollar eternamente estas

cousas e non as contemplades endexamais; teñen acontecido diante

dos vosos ollos outras aínda máis convincentes que nin mesmo aos

testáns conmoveron.”

Eu tiña a atención moi cinxida ás falas que esta voz arbórica me

dirixía, e agardaba a continuación cando, de súpeto, cesou cun ton

semellante ao dunha persoa á que a perda de alento lle impedise

falar.

Como a vin teimar de a feito no silencio, conxureina, por todas

as cousas que coidei que máis podían conmovela, a que se dignase

instruír unha persoa que só se arriscara aos perigos dunha tan gran

viaxe para aprender. Ouvín no entanto dúas ou tres voces que lle

facían polo amor de min52 os mesmos pregos, e distinguín unha que

lle dixo, como se estivese anoxada:

“Vamos, logo, pois que tedes tanta mágoa dos vosos pulmóns,

repousade, voulle eu contar a historia das Árbores Amantes.

51 Xa dende a edición orixinal, de 1662, –fose por suavización do editor ou por

prudencia do propio autor no manuscrito- falta a palabra, substituída por puntos

suspensivos. Considerando un caso similar nesta obra (páxina 50, palabra rabo) os

editores modernos restitúen as dúas palabras baseándose no sentido e no número

de puntos. Aquí suplen a palabra membro.

52 Nótese que o prego non é polo amor de Deus, senón do home, da Humanidade.

72

- Oh vós, quen sexades! –exclamei eu botándome de xeonllos- O

máis sabio dos carballos todos de Dodona que vós dignades tomar o

traballo de me instruírdes, sabede que non lle ides dar a lección a un

ingrato porque fago o voto de, se enxamáis volvo ao meu globo natal,

publicar as maravillas das que me facedes a honra de poder ser

testemuña.”

Estaba a rematar a promesa cando sentín a mesma voz

continuar así:

“-Ollade, homiño, a doce ou quince pasos da vosa man dereita,

ides ver dúas árbores xemelgas de mediana talla que, confundindo as

súas pólas e as súas raiceiras, se esforzan por mil sortes de modos en

non constituíren senón un.”

Virei os ollos cara a esas plantas de amor, e observei que as

follas de ambas as dúas, lixeiramente brandeadas por unha emoción

casemente voluntaria, exhalaban, tremelando, un borboriño tan

delicado que apenas rozaba a orella e co que se diría, porén, que elas

tentaban de se preguntar e de se responder.

Ao que tivo pasado o tempo necesario para considerar ese

dobre vexetal, o meu bo amigo o carballo retomou así o fío do seu

discurso:

“- Non podedes ter vivido tanto sen que a famosa amizade de

Pílades e Orestes chegase ao voso coñecemento…

Describiríavos as ledicias todas dunha doce paixón e

contaríavos os milagres todos cos que estes dous amantes abraiaron

o seu século, se non temese que tanta luz non ofendese os ollos da

vosa razón; por ese motivo pintarei estes dous soles mozos só na súa

eclipse.

Abondarávos, daquela, saber que un día o bravo Orestes,

comprometido nunha batalla, andaba a procurar o seu benquerido

Pílades para gorentar o pracer de vencer ou morrer na súa presenza.

Cando o deu dexergado no medio de cen brazos de ferro levantados

por riba da súa testa: que foi o que el fixo? Desesperado, lanzouse ao

través dunha foresta de picas; gritou, berrou, rabeou. Mais: moi mal

estou expresando o horror dos movementos deste inconsolábel!

Arrancouse os cabelos, trabou nas mans, esgazou as chagas. Aínda,

ao cabo desta descrición, véxome obrigado a dicir que a maneira de

expresar a súa dor morreu con el. Cando, coa súa espada, coidaba

abrirse un camiño para valer a Pílades, unha montaña de homes

opúñase ao seu paso. Con todo, deunos penetrado, e despois de ter

camiñado longamente sobre dos sanguentos trofeos da súa vitoria,

foise achegando aos pouquiños a Pílades; mais este semelloulle tan

perto do pasamento que non se atreveu xa case a parar os inimigos,

por medo a el sobrevivir á cousa pola que vivía. Teríase mesmo dito,

73

ao ver os seus ollos xa todos cheos das sombras da morte, que

tentaba coas súas olladas empezoñar os asasinos do seu amigo.

Finalmente Pílades caiu sen vida, e o namorado Orestes, que sentía

igualmente a súa na beira dos beizos, retívoa aínda até que -cunha

ollada perdida que procurara entre os mortos e atopara a Pílades-

semellou, pegando a súa boca, querer deitar a súa alma dentro do

corpo do seu amigo.

O máis novo destes dous heroes expirou de dor enriba do

cadáver do seu amigo morto, e habedes saber que do apodrecemento

do tronco deles, que sen dúbida empreñara a terra, viuse xermolar

por entre os osos xa brancos dos seus esqueletos, dous arbustiños

dos que o talo e as pólas, todos mesturados, semellaban non ter

présa de medrar senón para se enguedellaren máis. Coñeceuse ben

que mudaran de ser sen esqueceren o que foran, porque os seus

gomos recendentes se debruzaban un sobre do outro e aquecíanse

entre eles co seu alento, como para se facer abrollar máis axiña.

Mais: que hei dicir da amorosa compartición que mantiña a súa

sociedade? Endexamáis o suco, onde reside o alimento, se ofrecía á

súa raizame sen que eles non o compartisen ceremoniosamente,

endexamáis un estaba mal mantido sen que o outro estivese enfermo

de inanición, zugaban os dous por dentro os tetos da súa ama igual

que vós mamades por fóra. Finalmente, eses amantes felices

produciron pomos, mais pomos milagrosos que fixeron máis milagros

aínda que seus pais. Inda ben non comera alguén os pomos dun

deles, que se viraba perdidamemente namorado de calquera que

tivese comido do froito do outro. E ese accidente acontecía case todos

os días, porque todo o que Pílades cichaba rodeaba ou se atopaba

rodeado do que botaba Orestes. E os seus froitos case que xemelgos

non eran quen de se decidir a se arredar.

E mais a natureza distinguira a enerxía da súa dupla esencia

con tanta precaución que cando un home comía o froito dunha das

árbores e outro home comía o da outra, o feito enxendraba a amizade

recíproca, e cando a mesma cousa acontecía entre dúas persoas de

sexo diferente enxendraba o amor, mais un amor vigoroso que

conservaba sempre o carácter da súa causa, porque aínda que ese

froito fornecese o seu efecto á potencia, amolecía a súa virtude

nunha muller, conservando, con todo, sempre algo de masculino.

Cómpre salientar aínda que aquel dos dous que máis comera

era o máis amado. Ese froito non facía conta de non ser moi belido e

moi bo, ao non existir nada tan belido e tan doce como a amizade.

Tamén foron estas cualidades de belido e de bo –que case non se

atopan nun mesmo suxeito- as que o puxeron en estimanza. Cantas

veces, pola súa milagrosa virtude, ten el multiplicado os exemplos de

Pílades e de Orestes! Dende ese momento temos visto Hércules e

Teseos, Aquiles e Patroclos, Nisos e Euríalos; en resumo: un mundo

innúmero daqueles que por amizades máis que humanas teñen

consagrado a súa memoria no templo da Eternidade. Levaron renovos

74

deles ao Peloponeso, ornando o parque dos exercicios no que os

tebanos adestraban a mocidade. Estas árbores xemelgas eran

plantadas en liña, e no tempo en que o froito penduraba das pólas, os

mociños que de cotío ían ao parque, tentados pola súa beleza, non

deixaron de os catar, e como de adoito o seu corazón sentiu

decontadiño o efecto. Víronos todos mesturados entregárense uns a

outros as súas almas, volvérense cada un deles a metade doutro,

viviren menos dentro de si que no seu amigo, e o máis covarde

emprender polo seu cousas temerarias.

Esta celestial enfermidade aqueceu o sangue deles con tan

nobre ardencia que, por criterio dos máis sabios, alistaron para a

guerra esa tropa de amantes nunha mesma compañía. Dende aquela

chamárona, por causa das accións heroicas que realizaba, a Banda

sagrada. As súa proezas foron moito por riba das que Tebas se

prometera, pois cada un deses afoutos no combate, para protexer o

seu amante, ou para merecer ser amado por el, ousaba esforzos tan

incribeis que a Antiguidade non ten visto nada semellante. Así é que

en tanto subsistiu esa amorosa compañía, os Tebanos –que antes

pasaban polos peores guerreiros entre os gregos, bateron e superaron

sempre dende entón os propios lacedemonios, os pobos máis

belicosos da terra.

Mais entre un número infindo de louvábeis accións causadas por

estes pomos tamén eles produciron inocentemente outras ben

vergoñentas.

Mirra, mociña de boa condición, comeunos con Ciniras, seu pai.

Infelizmente un era de Pílades e o outro de Orestes. Coa mesma, o

amor absorbeu a natureza e confunfiuna de tal xeito que Ciniras podía

xurar “Eu son o meu xenro”. Como remate, coido que abonda, para

aprenderdes ese crime, con engadir que á volta de nove meses o pai

tornouse avó de que el enxendrou e que a filla deu á luz os seus

irmáns.

Aínda non se contentou o azar con este crime: quixo que un

touro, despois de entrar nos xardíns do rei Minos, atopase

infelizmente baixo unha árbore de Orestes algúns pomos que enguliu.

Digo infelizmente porque a raíña Pasifae comía todos os días deste

froito. Velos aí, logo, furiosos de amor un polo outro. Non me hei

estender, con todo, no enorme gozo; abondará con dicir que Pasifae

se mergullou nun crime do que aínda non houbera exemplo ningún.

O famoso escultor Pigmalión, precisamente neste tempo,

andaba a tallar no palacio unha Venus de mármore. A raíña, que

aprezaba os bos obreiros, como galano regalouno cunha parella

destes pomos; comeu el o mellor e, dado que a auga –que como

sabedes é precisa para a incisión do mármore- por acaso lle faltou,

humedeceu a súa estatua co outro. O mármore, penetrado ao mesmo

tempo por ese zume, amoleceu pouquechiño a pouco, e a enérxica

75

virtude deste pomo, guiando o seu labor segundo o deseño do

obreiro, continuou no interior da imaxe os trazos que ela atopara na

superficie, pois dilatou, queceu e coloreouse en proporción á natureza

dos lugares que se foron atopando no seu paso. Finalmente,

tornándose vivo o mármore, e tocado pola paixón do pomo, abrazou

Pigmalión con todas as forzas do seu corazón, e Pigmalión,

transportado por un amor recíproco, tomouna pola súa muller.

Nesa mesma rexión, a xoven Ifis comera dese froito coa belida

Iante, a súa compañeira, en todas as circunstancias requiridas para

causar unha amizade recíproca. A súa comida foi seguida do seu

efecto cotián, mais, como Ifis lle atopara un laimo moi sabedeiro,

comeu tanto que a súa amizade -que medraba co número de pomos

dos que non se daba saciado- usurpou as funcións todas do amor, e

ese amor, a poder de aumentar pouquechiño a pouco, fíxose máis

masculino e máis vigoroso. Porque como todo o seu corpo,

enchoupado deste froito, ardía por formar movementos que

respondesen aos entusiasmos da súa vontade, el removeu no seu

interior a materia tan potentemente que se construíu órganos moito

máis fortes, capaces de seguir o seu pensamento e de contentar

plenamente o seu amor na súa máis viril extensión; é dicir que Ifis

virouse o que cómpre ser para casar cunha muller.

Eu chamaríalle a esta aventura un milagre se me ficase un

nome para titular o suceso que segue.

Un mozo moi feito chamado Narciso merecera polo seu amor o

afecto dunha rapariga moi belida que os poetas teñen celebrado

baixo o nome de Eco. Ora ben –como sabedes que as mulleres, máis

que os do noso sexo, non se senten abondo queridas- tras ela ter

ouvido gabar a virtude dos pomos de Oreste moveuse tanto que os

recadou en varios lugares. E como temía –por ser sempre medoñento

o amor- que os dunha árbore tivesen menos forza ca os da outra,

quixo que el probase dos dous; mais inda non ben os comera que a

imaxe de Eco se borrou da súa memoria: todo o seu amor se virou

cara a aquel que dixerira o froito, e foi o amante e o amado, pois a

substancia tirada do pomo de Pílades abrazou dentro del a do pomo

de Orestes. Ese froito xemelgo, espallado por toda a masa do seu

sangue, incitou as partes todas do seu corpo a se acariñar; o seu

corazón, polo que decorría a súa dobre virtude, fixo raiolar por dentro

as súas chamas, e os seus membros todos, animados pola súa paixón

quixéronse penetrar un ao outro. Nin mesmo a súa imaxe –ardendo

aínda no medio da friaxe das fontes- deixou de atraer o seu corpo

para se xuntar con ela. En cabo, o pobre Narciso resultou

perdidamente namorado de si mesmo.

Non vos hei amolar contándovos o seu deplorábel final, os

séculos antigos xa teñen falado abondo del. E mais tamén, aínda teño

dúas aventuras para vos contar que vos han consumir mellor ese

tempo.

76

Habedes, daquela, saber que a belida Salmacis trataba moito ao

pegureiro Hermafrodita –mais sen outra intimidade da que a

veciñanza entre as súas casas podía soportar- cando a Fortuna, que

se aprace en turbar as vidas máis tranquilas, permitiu que nunha

xuntanza de xogos na que o premio da beleza e o da carreira eran

dous destes pomos, Hermafrodita levase o da carreira e Salmacis o da

beleza. Aqueles foran collidos, aínda que xuntos, de pólas diferentes,

porque estes froitos namorados mesturábanse con tanta maña que un

de Pílades se atopaba sempre con un de Orestes, e por esa causa, ao

semellaren xemelgos, de adoito se apañaba unha parella. A belida

Salmacis comeu o seu pomo e o donoso Hermafrodita apreixou o seu

no folecho. Salmacis, inspirada polo afervoamento do seu pomo, e

mais do pomo do pegureiro que comezaba a quecer no seu folecho,

sentiuse atraír cara a el polo fluxo e refluxo simpático do seu co outro.

Os pais do pegureiro, que se decataron dos amores da ninfa,

tentaron, por causa da vantaxe que atopaban nesa alianza, de a

coidar e de a facer medrar; por iso, ao teren sentido gabar os pomos

xemelgos como froitos de zugo que inclinaba os espíritos ao amor,

destilárono e, da quintesencia máis rectificada, atoparon a maneira

de facer que bebesen seu fillo e a súa amante. A súa enerxía –que

eles sublimaran até o mais alto grao que daba subido- acendeu no

corazón deses namorados un tan vehemente desexo de se uniren,

que á primeira ollada Hermafrodita se absorbeu en Salmacis e

Salmacis se fundiu entre os brazos de Hermafrodita. Pasaron un

dentro do outro, e de dúas persoas de sexo diferente compuxeron un

duplo non sei o que, que non foi nin home nin muller. Cando

Hermafrodita quixo gozar de Salmacis atopouse con que el era a

ninfa, e cando Salmacis quixo que Hermafrodita a abrazase, sentiu

que ela era o pegureiro. Ese duplo non sei o que, conservaba, con

todo, a súa unidade; enxendraba e concibía sen ser home nin muller;

en fin, a natureza fixo ver nel unha maravilla que endexamais dende

ese momento soubo impedir de ser única.

Entón! Seica esas historias non son abraiantes? Sono, pois que

ver unha rapariga axuntarse con seu pai, unha princesa moza saciar

os amores dun touro, un home aspirar ao gozo dunha pedra, outro

casar consigo mesmo, estoutra celebrar un casamento sendo rapaza

e consumalo sendo rapaz, deixar de ser home sen comezar a ser

muller, virarse xémeo fóra do ventre da nai e xemelgo dunha persoa

que non é seu parente, todo iso está ben arredado do camiño

ordinario da natureza, e mais o que vos vou contar havos provocar

maior sorpresa.

No medio da suntuosa diversidade de toda caste de froitos que

se trouxeran dos mais afastados climas para o festín de voda de

Cambises, regaláronlle un chantón de Orestes que el mandou inserir

nun pradairo. E no medio das outras delicadezas da sobremesa

servíronlle pomos da mesma árbore.

77

O celme do prato convidouno a comer moito del, e –ao se ter

convertido a substancia deste froito despois das tres coccións nun

xérmolo perfecto- formou con este no ventre da raíña o embrión do

seu fillo Artaxerxes, porque as particularidades todas da súa vida

fixeron conxecturar aos seus médicos que debe ter sido producido

dese xeito.

Cando o corazón mociño dese príncipe chegou ao tempo de

merecer a carraxe de Amor, non se decataron de que suspiraba polos

seus iguais: só lles quería aos troncos, os pomares e os bosques

Mais -por riba de todos aqueles aos que pareceu sensíbel- o fermoso

pradairo no que seu pai, Cambises, mandara chantar aquel enxerto

de Orestes, consumiuno de amor.

O seu temperamento seguía tan escrupulosamente o progreso

do pradairo, que semellaba el medrar coas pólas desta árbore. Todos

os días ía abrazala, nos seus soños só o pradairo vía, e tras do

contorno do seu verde tapiz gobernaba os seus asuntos todos.

Coñeceuse ben que o pradairo, picado por unha ardencia recíproca,

estaba encantado cos seus aloumiños, pois en todas as ocasións, sen

razón aparente ningunha, dexergábase as súas follas buligar e como

arreguizarse de ledicia, os ramallos encorvallarse de arredor da súa

testa como para lle facer unha coroa e baixar tan pertiño da súa

faciana que resultaba doado saber que era máis por bicalo que por

inclinación natural a tender cara a abaixo. Podíase mesmo reparar en

que, por ciúmes, dispuña e premía as súas follas unha contra outra

por medo a que as raiolas do día, escorregando ao seu través, non as

bicasen tan ben coma el. O rei, pola súa banda, non puxo marcos ao

seu amor. Mandou erguer o seu leito ao pé do pradairo, e o pradairo –

que non sabía como corresponder a tanta amizade- dáballe o que as

árbores máis aprecian: o seu mel e o seu orballo que todas as

mañáns destilaba sobre del.

Os seus aloumiños terían durado máis se a morte -nemiga das

cousas fermosas- non lles tivera dado remate: Artaxerxes expirou de

amor nos abrazos do seu querido pradairo, e os persas todos,

aflixidos coa perda dun príncipe tan bo, quixeron, para lle dar aínda

unha satisfacción despois da súa morte, que o seu corpo fose

queimado coas pólas desta árbore, sen que ningunha outra madeira

fose empregada en o consumir.

Cando se prendeu a fogueira, viuse a súa labarada

enguedellarse coa da graxa do corpo, e as suas cabeleiras ardentes,

que se apreixaban unha á outra, afinárense en pirámide até se

perderen de vista.

Ese lume puro e sutil non se dividiu senón que cando chegou ao

sol, onde como sabedes desmboca toda materia ígnea, formou o

xérmolo do pomar de Orestes que velaí tedes, á vosa man dereita.

78

Ora ben, o inzo dese froito perdeuse no voso mundo, e velaí

como aconteceu esa desgraza.

Os pais e as nais, que, como ben sabedes, non se deixan guiar

no goberno das súas familias senón polo interese, anoxados de que

os seus fillos, des que probaran eses pomos, prodigasen ao seu amigo

todo canto posuían, queimaron tantas destas plantas como deron

descuberto. Por iso así, ao estar perdida a especie, non se atopa xa

mais ningún amigo certo.

A medida, logo, de que esas árbores foron consumidas polo

lume, as chuvias que cairon enriba calcinaron a súa cinza, de xeito

que ese zume conxelado se petrificou da mesma maneira que o

humor do fento queimado se metamorfosea en vidrio; de sorte que se

formaron, en todos os climas da terra, das cinzas destas dúas

árbores xemelgas, dúas pedras metálicas que hoxe chamamos o ferro

e o imán, que debido á simpatía dos froitos de Pílades e de Orestes,

dos que conservaron sempre a virtude, aspiran aínda decote a se

abrazar. E reparade en que se o anaco de imán é máis groso, atrae o

ferro, ou se a peza de ferro excede en cantidade, é ela a que atrae o

imán, como acontecía no milagroso efecto dos pomos de Pílades e de

Orestes: calquera que –dun dos dous- tivese comido maior porción era

máis amado por aquel que comera do outro.

Ora ben, o ferro nútrese de imán e o imán nútrese de ferro tan

visíbelmente que aquel se enferruxa e este perde a súa forza a menos

que os produzan un ao outro para reparar o que perden da súa

substancia.

Non tedes nunca observado un anaco de imán pousado sobre

limalla de ferro? Vedes o imán cubrirse, no virar dunha man, con eses

átomos metálicos; e a amorosa ardencia con que se aferran é tan

súbita e tan impaciente que, despois de se teren abrazado por todas

as partes, diriades que non hai un gran de imán que non queira bicar

un gran de ferro nin un gran de ferro que non queira unirse cun gran

de imán. Porque o ferro ou o imán separados envían continuamente

da súa masa os corpiños pequenos máis móbiles á procura do que

aman. Mais, cando o deron atopado, ao non teren máis nada que

desexar, cadaquén remata as súas viaxes e o imán ocupa o seu lecer

en posuír o ferro, igual que o ferro recolle todo o seu ser en gozar do

imán. É, pois, da seiva destas dúas árbores de onde decorreu o humor

do que estes dous metais naceron. Antes diso eran descoñecidos, e

se queredes saber de que materia se fabricaban as armas de guerra,

Sansón armábase cunha queixada de burro contra os filisteos,

Xúpiter, rei de Creta, con fogos artificiais cos que imitaba o lóstrego

para someter os seus inimigos, e finalmente Hércules , cunha moca,

venceu tiranos e domeou monstros. Mais estes dous metais teñen

aínda unha relación ben máis específica coas nosas dúas árbores:

habedes saber que, mesmo se esta parella de namorados sen vida se

79

inclinan cara ao polo, non se dirixen alá endexamais senón en

compaña un do outro, e vouvos descubrir a razón despois de que vos

teña falado un pouco dos polos.

Os polos son as bocas do ceo, por onde recupera a luz, a calor e

as influencias que el espallou sobre da terra: outramente, se todos os

tesouros do sol non volvesen subir de novo á súa fonte, habería moito

tempo que –ao non ser toda a súa clareza senón unha poeira de

átomos en chamas que se desprenden do seu globo- a tal fonte

estaría xa apagada e el non había seguir lucindo. Ou esa abundancia

de corpiños ígneos que se amorean enriba da terra para non saíren xa

dela teríana xa consumido. Cómpre, daquela, como avos dixen, que

haxa no ceo respiradoiros por onde escoen as enchentes da terra e

outros por onde o ceo poida reparar as súas perdas a fin de que a

eterna circulación deses corpiños de vida penetre sucesivamente os

globos todos deste grande universo. E os respiradoiros do ceo son os

polos por onde se alimenta das almas de todo o que morre nos

mundos del, e os astros todos son as bocas e os poros onde se

expelen de volta os seus espíritos.

Mais, para vos amosar que isto non é unha imaxinación tan

nova, cando os vosos poetas antigos, a quen a filosofía descubrira os

máis agachados segredos da natureza, falaban dun heroe do que

dicían que a alma fora vivir cos deuses, expresábanse así: subíu ao

polo, está sentado no polo, atravesou o polo, pois sabían que os polos

eran as únicas entradas por onde o ceo recibe todo o que saíu do seu

interior. Se a autoridade destes grandes homes non vos satisfai

plenamente, a experiencia dos vosos modernos que teñen viaxado

cara ao norte havos contentar se cadra. Eles atoparon que, canto

máis se achegaban á Ursa, durante os seis meses de noite nos que se

creu que este clima estaba negro de a feito, unha gran luz iluminaba

o horizonte e só podía partir do polo, porque a medida que se ían

achegando a ela e que se ían afastando por conseguinte do sol, esta

luz tornábase máis grande. É, daquela, ben verosímil que proceda das

raiolas do día e dunha gran morea de almas que, como sabedes, só

están feitas de átomos luminosos que regresan ao ceo polas súas

portas acostumadas.

Non é difícil despois disto entender porqué o ferro frotado por

imán ou o imán frotado por ferro se vira cara ao polo, pois ao ser un

extracto dos corpos de Pílades e de Orestes e ao ter conservado as

inclinacións das dúas árbores –igual que as dúas árbores as dos dous

amantes- deben aspirar a se uniren á súa alma. E por iso se guindan

cara ao polo por onde senten que ela subiu, coa reserva, con todo, de

que o ferro non se vire cara a alá se non é frotado por imán, nin o

imán se non é frotado por ferro, dado que o ferro non quere

abandonar un mundo privado do seu amigo o imán, nin o imán

privado do seu amigo o ferro, e que non poden decidirse a facer esta

viaxe un sen o outro.”

80

Penso que esa voz ía encetar outro discurso, mais o ruído dunha

grande alarma que acaeceu impediullo. Toda a foresta en balbordo

ecoaba con estas falas: Ollo á peste! e mais Pasa a consigna!

Conminei á árbore que tanto tempo me falara, a me aprender

de onde proviña tan gran desorde.

“-Meu amigo –díxome- non estamos aínda nestas bisbarras ben

informados das particularidades do mal. Direivos só en tres palabras

que esta peste que nos ameaza é a que entre os homes chaman

abrasamento. Ben podemos chamala así53 pois que entre nós non

existe enfermidade máis contaxiosa. O remedio que lle imos poñer é

arricharmos o alento e soprarmos todos xuntos cara ao lugar de onde

parte o incendio a fin de facermos arrecuar ese mal aire. Penso que o

que nos trouxo esta febre ardente foi un bicho foguento que anda a

axexar dende hai días de arredor dos nosos bosques, porque como

aqueles non van nunca sen lume e non poden pasar sen el, este viría

sen dúbida prendelo a algunha das nosas árbores.

Nós mandaramos chamar polo animal carambelo para que

viñese na nosa axuda mais aínda non chegou. Adeus, logo, que non

teño tempo para falar convosco; cómpre pensarmos na salvación

común. E vós mesmo, botádevos á carreira, outramente corredes o

perigo de vos verdes envolveito na nosa ruina.”

Seguín o seu consello, sen con todo me dar moita présa porque

coñecía as miñas pernas. Porén, sabía tan mal o roteiro do país que

me atopei, ao cabo de dez e oito horas de camiño, detrás da foresta

da que coidaba fuxir. E, para maior desacougo, cen estarrecedores

estoupidos de trebón abalábanme os miolos en tanto que a funesta e

brancuxenta luzada de mil lóstregos viña apagar as meniñas dos

meus ollos.

De momento en momento as ferroadas redobraban con tanta

furia que se tería dito que os alicerces do mundo se ían afundir e,

malia iso todo, nunca o ceo apareceu máis sereno. Como me vin xa

sen razóns ás que apelar, finalmente o desexo de coñecer a causa

dun acaecemento tan extraordinario convidoume a ir cara ao lugar

dende o que o ruído semellaba espallarse.

Camiñei o espazo aproximado de catro centos estadios54, ao

cabo dos que albisquei, no medio dunha grandísima campía, algo

parecido a dúas bolas que, despois de teren virado moito tempo

zoando unha arredor da outra, se achegaban e despois recuaban. E

observei que cando elas se daban as topadas era cando se ouvían

eses baloucazos, mais a poder de camiñar para diante, recoñecín que

53 Peste.

54 O estadio era unha antiga medida grega que equivalía a uns 180 metros, polo

que virían sendo uns sete ou oito quilómetros.

81

o que de lonxe me pareceran dúas bolas, eran dous animais. Un

deles, aínda que redondo por embaixo, formaba un triángulo polo

medio, e a súa testa, moi elevada, coa súa cabeleira roxa que

revoaba contra arriba, afiábase en pirámide. O seu corpo estaba

furado como unha peneira, e ao través deses finos buracos que lle

servían de poros, víanse escorregar unhas chamiñas que semellaban

cubrilo cunha plumaxe de lume.

Camiñando de arredor do lugar, atopei un velliño moi venerábel

que estaba a mirar ese famoso combate con tanta curiosidade coma

min. Fíxome o aceno de me achegar e eu obedecín, sentándonos un

cabo do outro.

Eu tiña a intención de lle preguntar o motivo que o trouxera a

esta bisbarra, mais pechoume a boca con estas falas:

“-De certo que o ides saber, o motivo que me trae a esta

bisbarra.”

E nesas, contoume ben polo miúdo as particularidades todas da

súa viaxe. Déixovos pensar se non fiquei pampo. Porén, para

acrecentar o meu abraio, como eu ardía xa por lle preguntar que

demo lle revelaba os meus pensamentos, exclamou:

“- Non, non, non é un demo o que me revela os vosos

pensamentos.”

Esa nova arte de adiviño fixo que eu o observase con máis

atención que antes, e reparei en que estaba a arremedar o meu

porte, os meus xestos, a miña actitude, a situar e configurar os seus

membros todos e as partes todas da súa face seguindo o padrón dos

meus. Resumindo: a miña sombra en relevo non me tería mellor

representado.

“-Vexo –seguiu- que vos preocupades por saber por que vos

arremedo, e vóuvolo dicir. Sabede, logo, que a fin de coñecer o voso

interior eu arranxei as partes todas do meu corpo nunha orde

semellante á vosa, pois –ao estar eu situado en todas as partes coma

vós- provoco en min, por esa disposición da materia, o mesmo

pensamento que en vós provoca esa mesma disposición da materia.

Ides vós xulgar posíbel ese efecto, se algún día tedes observado

que os xemelgos que se asemellan teñen de adoito a mente, as

paixóns e a vontade semellantes. Ata o punto de que en París

atoparon dous xémeos que só tiveron sempre as mesmas doenzas e a

mesma saúde, que casaron –sen saberen a intención un do outro- na

mesma hora e no mesmo día, que se escribiron reciprocamente

cartas que tiñan o mesmo sentido, as mesmas palabras e a mesma

forma, e que tamén compuxeron sobre o mesmo asunto unha mesma

clase de versos, coas mesmas agudezas, o mesmo feitío e a mesma

82

orde. Mais: non vedes que era imposíbel que –ao ser igual en todas

as circunstancias a composición dos órganos dos seus corpos- non

operasen de xeito igual, pois que dous instrumentos iguais tocados de

igual maneira teñen que producir unha harmonía igual? E que

conformando así totalmente o meu corpo co voso –e tornándome eu ,

por así dicilo, o voso xemelgo- resulta imposíbel que un mesmo

abalo da materia non nos cause aos dous un mesmo abalo da

mente.”

Despois disto púxose a me remedar aínda e proseguiu deste

xeito:

“-Estades arestora moi preocupado pola orixe do combate

destes dous monstros, mais vóuvolo dicir. Sabede, logo, que as

árbores da foresta que temos ás costas, ao non teren podido facer

arrecuar co seu alento os violentos esforzos do bicho foguento,

recorreron ao animal carambelo.

-Aínda non sentín falar –dixen eu- deses dous animais senón a

un carballo desta bisbarra, mais con moita présa porque non pensaba

senón en se protexer. Por iso suplícovos que me instruades.”

Velaí como me falou:

“Veríanse, neste globo onde estamos, os bosques moi

entremeados de clareiras por causa do gran número de bichos

foguentos que os asolan, sen os animais carambelos que decotío, a

rogo das súas amigas as forestas, veñen sandar as árbores enfermas.

E digo “sandar” porque aínda ben non teñen estes soprado coa súa

boca xeada riba dos carbóns daquela peste, apágana.

No mundo da terra de onde vós sodes e de onde eu son, o bicho

foguento chámase salamandra, e o animal carambelo é alá coñecido

como rémora. Habedes saber, logo, que as rémoras viven cara á

extremidade do polo, no máis fondo do mar glacial, e é ae evaporada

destes peixes ao través das súas escamas a que fai xear neses

confíns a auga do mar, aínda que sexa salgada.

Os máis dos pilotos que teñen navegado para a descuberta de

Groenlandia experimentaron, en cabo, que en certa época o xeo que

noutras veces os paralizara xa non se atopaba; mais, aínda que ese

mar se vise libre del no tempo no que o inverno é alá máis irto, non

deixaron de atribuír a causa diso a algunha calor secreta que os

fundira. Ora ben: resulta moito máis verosímil que as rémoras -que

se nutren só de xeo- o tiñan zugado. E mais debedes saber que,

algúns meses despois de que estas se encheron, esa arrepiante

dixestión vólvelles o estómago tan glacial que o seu simple alento,

ao expiralo, conxela de volta todo o mar do polo. Cando elas saen á

terra (pois que viven nun ou no outro elemento) sácianse unicamente

de cicuta, de acónito, de opio e de mandrágora.

83

Estrañámonos no noso mundo canto á procedencia deses

xélidos ventos do norte que traen sempre a xeada, mais se os nosos

compatriotas soubesen -coma nós- que as rémoras viven nese clima,

habían entender –coma nós- que aqueles proveñen do sopro con que

estas tratan de facer recuar a calor do sol que se lles vai achegando.

Esta auga estixíada55, coa que envelenaron o grande Alexandro

e que coa súa friaxe lle petrificou as entrañas, era mexo dun destes

animais. En resumo, a rémora contén en tal alta cantidade os

principios todos da friaxe que, ao pasar por baixo dun navío, o navío

atópase preso no frío, de sorte que fica totalmente entalado ate o

punto de non poderse arrancar de onde se atopa. Por iso a metade

dos que teñen singrado cara ao norte, á descuberta do polo, non

volveron de alá, porque é un milagre se as rémoras –de número tan

grande nese mar- non deteñen os seus navíos. Velaí o tocante aos

animais carambelo.

Mais, canto aos bichos foguentos, acóchanse en terra, so

montes de alcatrán aceso, coma o Etna, o Vesubio e o cabo Vermello.

Esas bochas que vedes na gorxa deste proceden da inflamación do

seu fígado, son…”

Permanecimos despois diso sen falar, para seguirmos atentos

ese famoso duelo.

A salamandra atacaba con moita ardencia, mais a rémora

resistía impenetrabelmente. Cada topada que se daban xeraba un

trebón, como acontece nos mundos de aquí arredor, onde o encontro

entre unha nube quente cunha fría provoca o mesmo estronicio.

Dos ollos da salamandra saía, a cada mirada de carraxe que

chantaba no seu inimigo, un lampo vermello que parecía acender o

aire ao voar; suaba óleo fervendo e mexaba augaforte.

A rémora, pola súa banda, grosa, zoupuda e cadrada, amosaba

un corpo todo escamallado de carambelos. Os seus largos ollos

parecían dous pratos de cristal que ao fitar carrexaban unha luzada

tan glacial que eu sentía o arreguizo do inverno en cada membro do

meu corpo acadado por eles. Se daba en poñer a man por diante, o

sieiro entalicábaa; o mesmo aire de arredor dela, atinxido pola súa

rixeza, virábase mesto como a neve, a terra encarolábase so os seus

pasos e podía contar as pegadas do bicho polo número das frieiras

que me acollían cando eu camiñaba por riba.

Ao comezo do combate, a salamandra, a causa da vigorosa

contenda da súa primera ardencia, fixera suar a rémora, mais á longa,

55 Semellante á do río Estixio. Este río era na mitoloxía antiga un dos que rodeaba o

Inferno.

84

ao se enfriar de novo esa suor, esmaltou a chaira toda cunha xeada

tan escorregadía que a salamandra non era quen de se achegar á

rémora sen caír. Ben comprendimos, o filósofo e mais eu, que, a

poder de dar no chan e erguerse de volta tantas veces, ela ía cansa.

Porque eses estoupidos de trebón, denantes tan estarrecedores, que

provocaba o choque co que topaba na súa inimiga, xa non eran senón

o xordo bruar dos golpiños que marcan o final dunha tempestade, e

ese xordo bruar, amortecido pouquechiño a pouco, dexenerou nun

tremor semellante ao dun ferro roxo mergullado na auga fría.

Cando a rémora, ao se enfeblecer o choque que case non a

facía abalar, comprendeu que o combate tiraba ao acurralamento,

ergueuse sobre dun ángulo do seu cubo e deixouse caír con todo o

peso de riba do estómago da salamandra, con tanto éxito que o

corazón da coitada salamandra, onde se concentrara toda a ardencia

que lle restaba, botou ao estoupar un fulgor tan arrepiante que non

coñezo nada que se lle poida comparar na natureza.

Así morreu o bicho foguento so a preguiceira resistencia do

animal carambelo.

Un tempiño despois de que a rémora se tivese retirado,

achegámonos nós ao campo de batalla, e o vello, logo de se untar as

mans coa terra pola que aquela camiñara como preservación contra

o queimazo, agarrou o corpo da salamandra.

-Co corpo deste animal –díxome- non teño que facer lume na

miña cociña porque, con que estea pendurado da gramalleira, ha

facer ferver e asar todo o que eu poña na lareira. Canto aos ollos,

gárdoos coidadosamente: en os limpando das sombras da morte,

habiadelos tomar por dous soles pequeniños. Os antigos do noso

mundo sabían ben utilizalos: é o que eles chamaban lámpadas

ardentes e púñanas a pender só nas sepulturas suntuosas das

persoas ilustres.

Os nosos modernos atoparon algunhas excavando nesas

famosas tumbas, mais a súa ignorante curiosidade furounas, ao

pensaren atopar detrás das membranas rompidas aquel lume que

vían relucir nelas.

O velliño seguía a camiñar e eu seguíao, atento ás maravillas

que me ía enunciando. E falando do combate, non me pode esquecer

a conversa que tivemos tocante ao animal carambelo:

-Non creo –díxome- que teñades nunca visto rémoras, porque

eses peixes non se elevan case á flor da auga, e aínda máis:

praticamente non abandonan o océano septentrional. Mais sen

dúbida teredes visto certos animais que, nalgún xeito, poden dicirse

da súa especie. Conteivos hai pouquiño que ese mar, tirando cara ao

polo, está todo cheo de rémoras, que botan as súas míllaras no lodo

85

como os outros peixes. Habedes saber, logo, que esa semente tirada

de toda a súa masa contén en tan alto grao toda a friaxe daquela,

que se un navío pasa por riba, el contrae un ou varios vermes que se

viran paxaros, dos que o sangue privado de calor fai que os

clasifiquen –aínda que teñan ás- entre os peixes. Así o Soberano

Pontífice, que coñece a súa orixe, non prohibe que os coman pola

coresma. Son as que vós chamades mourelas.”56

Continuei a camiñar sen outro propósito que o de seguilo, mais

tan encantado por ter atopado un home que non ousei arredar os

ollos de riba del, tal era o medo que eu tiña de perdelo.

Díxome:

“-Mozo mortal (pois que ben vexo que aínda non tedes, coma

min, satisfeito o tributo que lle debemos á natureza), tan axiña como

vos vin atopei na vosa faciana ese non sei o qué que dá ganas de

coñecer a xente. Se non me engano nas circunstancias da

conformación do voso corpo, debedes ser francés e nativo de París.

Esa cidade é o lugar onde , despois de ter paseado as miñas

desgrazas por toda Europa, eu acabeinas.

Chámome Campanella e son calabrés de nación. Desde que

viñen ao sol, utilicei o meu tempo en visitar os climas deste gran

globo para descubrir as súas maravillas. Está dividido en reinos,

repúblicas, estados e principados, igual que a terra. Así os

cuadrúpedos, os volátiles, as plantas, as pedras, cadaquén ten o seu

nel e aínda que algúns destes non permitan a entrada aos animais de

especie estranxeira, (nomeadamente aos homes, que os paxaros,

por riba de todo, odian á morte) eu podo viaxar sen correr risco, polo

motivo de que unha alma de filósofo está tecida con partes moito

máis finas que os instrumentos que habían servir para lle dar

tormento. Atopeime, por sorte, na rexión das árbores, cando as

desordes da salamandra comezaron; eses grandes estouridos de

trebón, que vos debestes ouvir tan ben coma min, leváronme ao seu

campo de batalla, a onde vós viñestes un momentiño despois. Polo

resto, eu estaba a regresar á rexión dos filósofos.

- O que? –díxenlle- Hai, logo, tamén filósofos no sol?

-Se os hai! –replicou o homiño- De certo que si, e son os

principais habitantes do sol e os mesmos dos que a sona do voso

mundo ten a boca tan chea. Axiña habedes poder dialogar con eles,

se tedes a coraxe de me seguirdes, porque espero poñer o pé na súa

56 A mourela ou parrulo mourelo é a especie Melanitta fusca, unha das do xénero

de aves anátidas Melanitta, que en francés se chama macreuse. Aínda que os

científicos e eruditos combatían o erro, a crenza popular consideraba que tiña o

sangue frío e nacía do escumallo do mar ou do apodrecemento da madeira

mergullada, polo que os emparentaba cos peixes; por este motivo a Igrexa toleraba

que se comesen durante a coresma.

86

cidade denantes de tres días. Non creo que vós deades concibido de

que xeito eses grandes xenios se trasladaron aquí.

- Non, de certo -exclamei eu- porque: seica tantas outras

persoas terían ate agora os ollos tapados, para non daren atopado o

camiño del? Ou é porque despois da morte nós caemos nas mans dun

examinador de espíritos, quen –segundo a nosa capacidade-nos

concede ou refuga o dereito de cidadanía no sol?

-Non é nada de todo iso –retrucou o vello- As almas veñen por

un principio de semellanza unírense a esta masa de luz, poque este

mundo non está formado doutra cousa que dos espíritos de todo o

que morre nos orbes do arredor, como son Mercurio, Venus, a Terra,

Marte, Xúpiter e Saturno.

Así, des que unha planta, un animal ou un home expiran, as

súas almas soben sen se apagaren á esta esfera igual que vós vedes

a chama dunha candea voar en punta cara a alá, malia o sebo que

terma dela polos pés. E todas esas almas, unidas como están ao

nacedoiro do día e purgadas da materia grosa que as pexaba, exercen

funcións ben máis nobres que as de medrar, de sentir e de razoar,

porque son empregadas en formar o sangue e os espíritos vitais do

sol, este grande e perfecto animal57. E tamén, por iso, non debedes

vós dubidar de que o sol opere co espírito moito máis perfectamente

ca vós, pois que é pola calor dun millón destas almas rectificadas -das

que a súa é un elixir- como el coñece o segredo da vida, como inflúe

na materia dos vosos mundo a potencia de enxendrar, como el volve

uns corpos capaces de se sentiren existir, e, en fin, como se fai el ver

e fai ver as cousas todas.

Quédame agora por vos explicar o motivo polo que as almas

dos filósofos non se unen esencialmente á masa do sol como a dos

outros homes.

Hai tres clases de espíritos en todos os planetas, é dicir, nos

mundiños que se moven de arredor deste.

Os máis groseiros serven sinxelamente para reparar o volume

do sol e os sutís insinúanse no emprazamento das súas raiolas, mais

os dos filósofos –sen teren contraído impureza ningunha no seu exilio-

chegan enteiriños á esfera do día para seren habitantes dela. E non

se volven, coma os outros, unha parte integrante da súa masa porque

a materia que os compón, no momento de seren xerados, mestúrase

tan exactamente que nada pode xa desprendela, semellante á que

forma o ouro, os diamantes e os astros, que teñen todas as partes

mesturadas con tantos enlazamentos, sen que o máis forte disolvente

puidese afrouxar a aperta.

57 Como noutras ocasións animal ten aquí o sentido de” ser vivo, ser animado”.

87

E estas almas de filósofos son de tal xeito –en relación cos

outros homes- o que o ouro, os diamantes e os astros son en relación

cos outros corpos, como Epicuro no sol é o mesmo Epicuro que vivía

algún día na terra.”

O pracer que eu recibía ao escoitar este grande home facíame

máis corto o camiño, e a miúdo eu encetaba moi á mantenta

materias sabias e curiosas arredor das que solicitaba o seu

pensamento coa finalidade de me instruír. E de certo que endexamais

teño visto bondade tan grande como a súa, porque -inda que el ben

puidese, a causa da axilidade da súa substancia, chegar soíño ao

reino dos filósofos en poucas xornadas- mellor quixo enfastiarse moito

tempo comigo a me abandonar no medio destas vastas soidades.

E mais el tiña présa, porque lembro que –ao se me ter ocorrido

preguntarlle o motivo polo que regresaba sen ter denantes percorrido

as rexións todas deste gran mundo- me respondeu que a impaciencia

por ver un dos seus amigos, que acababa de chegar, obrigábao a

interromper a súa viaxe. Comprendín, pola continuación das súas

falas, que o tal amigo era ese famoso filósofo do noso tempo, o señor

Descartes58, e que só se apuraba para se reunir con el.

Respondeume tamén ao que eu lle preguntaba sobre en canta

estima tiña a súa Física dicindome que só se debía lela co mesmo

respecto con que se escoitan os oráculos.

“- Non é –engadíu- que a ciencia das cousas naturais non

precise (igual que as outras ciencias) de ocupar previamente o noso

xuízo con axiomas que non proba, senón que –ao se dar por supostos

os principios da súa- non existe ningunha que satisfaga máis

necesariamente as aparencias todas.”

Non puiden, a esa altura, impedirme de lle cortar:

“- Mais –díxenlle- paréceme que ese filósofo sempre impugnou o

vacío, e –con todo- aínda que fose epicúreo- co fin de ter o honor de

lles dar un principio aos principios de Epicuro, é dicir aos átomos,

estableceu por comezo das cousas un caos de materia totalmente

sólida, que Deus dividiu nun número innumerábel de cadradiños, a

cada un dos que lles imprimiu movementos opostos. Ora ben, el

defende que eses cubos, ao se fregaren uns contra os outros, se

teñen escachizado en anaquiños de toda caste de figuras. Mais: como

pode el concibir que esas pezas cadradas teñan comezado a virar por

separado, sen confesar que se formou vacío entre os seus ángulos?

Non se atopaba necesariamente este nos espazos que os ángulos

destes cadrados se vían obrigados a abandonar para se moveren? E

mais, estes cadrados que non ocupaban senon unha certa extensión,

antes de viraren: seica poden moverse en círculo sen teren ocupado

58 A morte de Descartes tivo lugar o 11 de febreiro de 1650.

88

na súa circunferencia outra tanta? A xeometría ensínanos que iso non

é posíbel. Entón a metade dese espazo tivo necesariamente que ficar

baleira, pois que non había aínda átomos para enchela.”

O meu filósofo respondeume que o señor Descartes nos había

dar razón diso persoalmente, e que ao ser de nacencia tan atencioso

como filósofo, había el estar con seguranza encantado de atopar

neste mundo un home mortal para lle esclarecer cen dúbidas que a

sorpresa da morte o obrigara a deixar na terra que acababa de

abandonar. Que el non coidaba que tivese moita dificultade en

responder a elas, segundo os seus principios, examinados por min só

coa febleza que a miña mente podía permitirmo.

“- Porque –dicía el- as obras deste grande home son tan plenas

e tan sutís, que cómpre unha atención para entendelas que esixe a

alma dun verdadeiro e consumado filósofo. O que fai que non exista

no sol un filósofo que non sinta veneración por el, até o punto de que

non se quere discutirlle o primeiro lugar, se a súa modestia non fai

que el se afaste.

Para enganarmos a mágoa que a longura do camiño podería

provocarvos, imos conversar seguindo os seus principios, que son con

seguranza tan claros e semellan satisfacer tan ben a todo pola

admirábel luz deste gran xenio que se diría contribuíu á belida e

magnífica estrutura do universo.

Ben vos lembrades de que el di que o noso entendemento é

finito. Así, ao ser a materia divisíbel até o infinito, non se pode

dubidar de que é unha desas cousas que non pode este comprender

nin imaxinar e que está moi por riba súa dar razón dela.

Mais –seguiu- aínda que a cousa non poida caír baixo os

sentidos, non deixamos de concibir que así se fai polo coñecemento

que temos da materia, e non debemos vacilar en determinarmos o

noso xuízo sobre as cousas que concibimos. Efectivamente: seica

podemos imaxinar a maneira como a alma opera sobre o corpo? E

mais non podemos negar esa verdade, nin poñela en dúbida; pola

contra é unha absurdeza ben máis grande atribuírlle ao vacío un

espazo que é unha propiedade pertencente ao corpo da extensión,

dado que se confundiría a idea do nada coa do ser, e que se lle

atribuirían a el cualidades que non pode producir en absoluto, non

podendo ser autor de cousa ningunha.

Mais –dixo- pobre mortal, sinto que estas especulacións te

fatigan, porque, como di este excelente home, “ti nunca pasaches o

traballo de depurares o teu espírito da masa do teu corpo, e fixéchelo

tan preguiceiro que el non quere xa facer función ningunha sen a

axuda dos sentidos,”

89

Íalle retrucar cando me tirou polo brazo para me amosar un

valiño de maravillosa fermosura:

“- Dexergades –preguntoume- ese afundimento do terreo onde

imos baixar? Diríase que o cumio dos outeiros que o entestan se ten

coroado á mantenta con árbores para convidar coa frescura da súa

sombra os camiñantes ao repouso. É ao pé dun destes cotarelos onde

ten o seu nacedoiro o Lago do Sono. Fórmao só o líquido das cinco

fontelas. Polo resto, se non se mesturase cos tres ríos, e coa súa

pesadez non entalase as súas augas, ningún animal do noso mundo

había dormir.”

Non son quen de expresar a impaciencia que me apertaba a lle

preguntar tocante a estes tres ríos, dos que aínda non sentira falar,

mais púxenme contento cando me prometeu que eu había ver todo.

Axiña chegamos, despois, ao valiño, e, case que ao memo

tempo, ao tapiz que rodea ese gran lago.

“- En verdade –díxome Campanella- sodes ben feliz de verdes

antes de morrer as maravillas todas deste mundo; é un ben para os

habitantes do voso globo teren enviado un home que lle poida

aprender as maravillas do sol, pois que sen vós estaban en perigo de

vivir nunha groseira ignorancia e de catar mil dozuras sen saber de

onde veñen, porque non se darían imaxinado as liberalidades que o

sol lles fai aos vosos pequenos globos todos, e, xa este valiño só,

espalla unha infinidade de bens por todo o universo sen os que vós

non poderiades vivir e nin poderiades mesmo ver o día. Seméllame

que abonda con ter visto esta bisbarra para vos facer confesar que o

sol é o voso pai e que é o autor de todas as cousas. Para eses cinco

regatos viren escoar nel, corren só quince ou dezaseis horas, e mais

parecen tan fatigados cando chegan que a penas dan bulido, mais

testemuñan a súa canseira por medio de efectos ben diferentes,

porque o da Vista estréitase a medida que se vai achegando ao

estanque do Sono; o Ouvido, na súa foz, confúndese, extravíase e

pérdese na lama; o Olfacto provoca un borboriño semellante ao dun

home que está a roncar; o Gusto, desaborecido polo camiño, vólvese

insípido de a feito; e o Tacto, aínda hai pouco tan poderoso que acollía

os seus compañeiros todos, vese reducido a agachar a súa morada.

Pola súa banda, a ninfa da paz, que ten a súa morada no medio do

lago, recibe os seus convidados a brazos abertos, déitaos no seu leito

e aloumíñaos con tanta delicadeza que, para adormentalos, ela

mesma toma o coidado de os arrolar. Algún tempo despois de se

teren así confundido eles neste vasto encoro, vese como no outro

extremo el se partilla de volta en cinco regatos que retoman os

mesmos nomes ao saír que deixaran cando entraran. E agora, os que

máis présa teñen en partir e turran polos seus compañeiros para que

se poñan en camiño, son o Ouvido e o Tacto, porque , canto aos

outros, están a agardar que estes os esperten, e o Gusto,

nomeadamente, sempre fica detrás dos outros. “

90

A mourenza cóncava dunha furna abovédase por riba do lago do

Sono. Un eito de tartarugas anda paseniño polas ribeiras, mil flores de

papoula transmítenlle á auga, ao se miraren nela, a virtude de

adormecer, vense até marmotas chegar dende cincuenta leguas para

beberen alá, e o rechouchío da onda é tan meigo que esta semella

refregarse contra os callaos cadenciosamente tratando de compor

unha música ensoniñadora.

O sabio Campanella prevíu sen dúbida que eu me había ver

acadado, polo que me aconsellou de apurar o paso. Teríalle

obedecido, mais a meiguería desta auga embrullárame tanto a razón

que xa case non tiña abondo para ouvir as súas últimas falas:

“- Durmide, logo, durmide! Déixovos. Tan perfectos son os soños

que aquí se fan que un día habédesvos sentir moi ao xeitiño en vos

lembrando do que ides facer agora. Eu, no entanto, heime distraer

visitando as rarezas do lugar, e despois heime vir reunir convosco.”

Penso que non dixo máis nada, ou ben o vapor do sono

puxérame xa fóra do estado de poder escoitalo.

Estaba eu no medio dun soño –o máis douto e mellor concibido

do mundo- cando o meu filósofo veume acordar. Héivolo narrar cando

iso non interrompa o fío do meu relato, porque é totalmente

importante que o coñezades, para vos facer saber con que liberdade

a mente dos habitantes do sol actúa en tanto que o sono captura os

sentidos. Canto a min, coido que este lago evapora un aire que ten a

propiedade de depurar enteiramente a mente do atafego dos

sentidos, porque non se presenta cousa ningunha ao voso

pensamento que non semelle perfecionarvos e instruírvos: é o que fai

que eu teña o respecto máis grande do mundo por eses filósofos aos

que se lles chama soñadores, dos que se bulran os nosos ignorantes.

Abrín daquela, os ollos como sobresaltado e paréceme que lle

sentín dicir:

“- Mortal, xa durmistes abondo! Erguédevos se desexades ver

unha rareza que non se daría endexamais imaxinado no voso mundo.

Dende hai arredor unha hora que me afastei de vós, para non

perturbar o voso repouso, estiven a pasear ao longo das cinco fontes

que saen do lago do Sono. Podedes crer con canta atención considerei

todas elas; levan o nome dos cinco sentidos e decorren moi

achegadiñas unha a outra. A da Vista semella un tubo aberto en

gallas cheo de diamantes en pó e espelliños que rouban e restitúen as

imaxes de todo o que se presenta; esa fonte rodea co seu percorrido

o reino dos linces. A do Ouvido é igualmente dupla: vira insinuándose

como un dédalo e síntese retumbar, no máis fondo das concavidades

do seu leito, un eco de todo o ruído que resoa de arredor; engánome

moito se non son os raposos que vin a se esgarabellar as orellas. A do

91

Olfacto aparece, como as precedentes, dividida en dúas canliñas

agachadas so unha mesma bóveda e tira de todo canto ela encontra

un non sei o que invisíbel, co que compón mil castes de odores que lle

fan de auga; á beira desta fonte atópanse unha chea de cans a

aguzaren o nariz. A do Gusto corre a choutos, que de adoito

acontecen só tres ou catro veces no día (cómpre aínda que se erga un

gran portelo de coral e, debaixo, un eito doutros moi pequeniños que

son de marfil). O líquido dela semella saliva. Mais canto á quinta, a

do Tacto, tan vasta e tan profunda é que rodea ás súas irmás todas

até ela deitar a súa longura no leito destas, e o seu humor espeso

esparéxese ao largo polas verdecidas herbeiras de plantas sensitivas.

E habedes saber que eu admiraba, paralizado de veneración,

as misteriosas revoltas de todas esas fontelas, cando, a poder de

camiñar, atopeime na foz onde desembocan nos tres ríos. Mais,

seguídeme, ides comprender moito mellor a disposicion de todas

estas cousas ao velas.”

Unha promesa tan grande no meu criterio acabou de me

erguer; tendínlle o brazo e botamos a andar pola mesma senda que

el percorrera ao longo dos caneiros que apertan os cinco regatos,

cada un dentro da súa canle.

Ao cabo dun estadio aproximadamente, unha cousa tan

relucente como un lago bateu nos nosos ollos. Aínda ben non o

dexergou, o sabio Campanella díxome:

“-Por fin, meu fillo, estamos chegando ao porto: vexo

nidiamente os tres ríos.”

Con esta nova sentinme transportado por tal ardencia que

pensei terme virado en águia. Voei, máis que camiñe, e corrín por

todo o arredor, cunha curiosidade tan ávida que en menos dunha

hora o meu condutor e eu observamos o que ides escoitar.

Tres grandes cursos de auga regan os brillantes campos deste

mundo alapreante. O primeiro e mais largo chámase a Memoria o

segundo –máis estreito e tamén máis fondal, o Maxín, e o terceiro –

máis pequeno ca os outros- chámase o Siso.

Nas ribeiras da Memoria síntese día e noite un importuno

chilreo de choias, de papagaios, de pegas, de estorniños, de

liñaceiros, de pimpíns, das especies todas que rechouchían o que

aprenderon. Pola noite non dan chío ningún, porque están daquela

ocupados en abrevar o vapor espeso que exhalan estes lugares

acuáticos. Mais o seu estómago cacóquimo59 dixíreo tan mal, que pola

mañá, cando coidan telo convertido na súa substancia, vese que cai

do seu bico tan puro como estaba no río. A auga deste curso semella

59 Afectado por « malos humores ».

92

pegañenta e rola ruxindo moito; os ecos que se forman nas súas

furnas repiten as falas até máis de mil veces; enxendra certos

monstros, de face que se achega á das mulleres. Vense tamén outros

de cabeza cornuda e cadrada, case igual á dos nosos pedantes. Estes

non se ocupan senón de berrar, e mais non din senón o que se teñen

escoitado dicir uns aos outros.

O curso do Maxín corre máis devagariño; o seu líquido lixeiro e

brillante escintila cara a todos os lados. Semella, ao mirar esta auga

dun torrente de muxicas húmidas, que estas, no seu revoar, non

gardan unha orde certa. Despois de a ter considerado máis

atentamente, decateime de que o humor que ela facía rolar no seu

leito era de puro ouro potábel, e a súa escuma de óleo de talco. O

peixe que ela alimenta son rémoras, sirenas e salamandras. En lugar

de xabre, atópanse alí eses callaos dos que fala Plinio, cos que un se

volve pesado cando os toca polo revés, e lixeiro cando os apalpa polo

dereito. Observei aínda desoutros -dos que Xixés60 tiña un anel- que

viran invisíbel, mais sobre todo un gran número de pedras filosofais

estouran na súa area. Había nas ribeiras árbores froiteiras a eito,

maiormente das que atopou Mahoma no paraíso; as pólas refervían

de fénix e observei pés ventureiros da árbore na que a Discordia

colleu o pomo que logo botou diante das tres deusas; chantaran nela

enxertos do xardín das Hespérides. Cada un destes largos ríos

divídese nunha infinidade de brazos que se entrelazan, e eu reparei

en que cando un gran regato da Memoria se achegaba o outro máis

pequeno do Maxín, apagábao, mais que, polo contrario, se o regato

do Maxín era máis vasto, estiñaba o da Memoria. E como eses tres

cursos, quer na súa canle, quer nos seus brazos, camiñan sempre un

a rente do outro, en toda parte onde a Memoria é forte, o Maxín

diminúe, e este aumenta na medida en que a outra mingua.

Perto de aí corre cunha lentitude incríbel o río do Siso: a súa

canle é profunda, o seu humor semella frío e cando o espallan enriba

dunha cousa, en lugar de mollar, seca. Medran no medio do lodo do

seu leito plantas de eléboro, das que a raíz –que se estende en longos

filamentos- limpa a auga da súa lama. Alimenta serpes, e sobre da

herba mol que tapiza as súas ribeiras repousan un millón de

elefantes. Distribúese –como os seus dous irmáns- nunha infinidade

de pequenos ramais, engrósase ao camiñar e, mesmo que gañe

sempre país vai e volve eternamente sobre si mesmo.

O humor destes tres ríos rega todo o sol: serve para esluír os

átomos ardentes daqueles que morren neste gran mundo. Mais este

asunto merece ser tratado máis longamente.

A vida dos animais do sol é moi longa: non rematan senón de

morte natural, que só acontece ao cabo de sete a oito mil anos cando,

debido aos continuos excesos da mente aos que o seu temperamento

60 Antigo rei de Lidia no século VII antes de Cristo.

93

de fogo os inclina, a orde da materia se avolve. Porque tan axiña

como nun corpo a natureza sente que lle ía cumprir máis tempo en

reparar as ruínas do seu ser que en compór outro novo, tende a se

disolver, de xeito que de día en día vese o animal non apodrecer

senón caír en partículas semellantes á cinza roxa.

O pasamento só sucede case sempre desta maneira. Cando,

logo, aquel expirou –ou por mellor dicir se apagou- os corpiños ígneos

que compuñan a súa substancia entran na materia grosa deste

mundo aceso, até que o azar lles teña abrevado o humor dos tres

ríos, pois entón, feitos móbiles pola súa fluidez, co fin de exerceren

decontado as facultades das que esa auga lles acaba de imprimir o

escuro coñecemento, únense en longas fiadas, e por un fluxo de

puntos luminosos agúzanse en raiolas e espállanse polas esferas de

arredor, onde inda ben non as envolveron que xa elas mesmas

arranxan a materia canto poden, dentro da forma propia para exercer

as funcións todas das que contraeron o instinto na auga dos tres ríos,

das cinco fontes e do estanque. Por iso se deixan atraer polas plantas

para vexetaren, as plantas se deixan pacer polos animais para sentir,

e os animais se deixan comer polos homes a fin de –despois de teren

pasado á súa substancia- viren reparar esas tres facultades da

Memoria, do Maxín e do Siso, das que os ríos do sol lles fixeran sentir

previamente o poder.

E segundo os átomos se teñan enchoupado máis ou menos do

humor destes tres ríos, apórtanlles aos animais máis ou menos

memoria, maxín ou siso, e segundo que nos tres ríos teñan contraído

máis ou menos licor das cinco fontes e da lagoa, elaboran sentidos

máis ou menos perfectos e producen almas máis ou menos

adurmiñadas.

Velaí aproximadamente o que observamos tocante á natureza

deses tres ríos. Atópanse veíñas afastadas acá e acolá, mais canto

aos brazos principais, van dereitos abocar na rexión dos filósofos. Así

volvimos nós ao camiño grande sen nos arredarmos da corrente

senón o que cómpre para subir á calzada. Seguimos a ver os tres

grandes ríos que escorrían á nosa beira, mais as cinco fontes

viámolas serpentear polos prados de enriba a embaixo. Ese roteiro é

moi deleitoso, aínda que solitario, respírase nel un aire libre e lene

que nutre a alma e a fai reinar por riba das paixóns.

Á volta de cinco ou seis xornadas de camiño, cando distraiamos

os nosos ollos reparando no diverso e rico aspecto das paisaxes, unha

voz esmorecente, como un enfermo a laiar, chegou aos nosos

ouvidos. Achegámonos ao lugar de onde xulgabamos que podía vir e

atopamos, na ribeira do curso Maxín, un velliño caído de costas que

lanzaba grandes gritos. As bágoas de compaixón viñéronme aos ollos

e a mágoa que eu tiven polo mal dese coitadiño convidoume a

preguntar a causa.

94

“- Este home –respondeume Campanella, virándose cara a min-

é un filósofo reducido á agonía, porque nós morremos máis dunha

vez, e como non somos senón partiñas deste universo, mudamos de

forma para irmos retomar vida noutro lugar, o que non é mal ningún

pois que é un camiño para perfeccionarmos o noso ser e para

chegarmos a un número infinito de coñecementos. A súa doenza é a

que fai morrer case que todos os grandes homes.”

As súas falas obrigáronme a considerar o doente con máis

atención e dende a primeira ollada vin que tiña a cabeza como un

pipote de grande, e aberta en varios sitios.

“- Veña! –díxome Campanella, turrándome polo brazo- toda a

asistencia que coidásemos darlle a este moribundo había ser inútil e

non fariamos máis que preocupalo. Pasemos alén, pois o seu mal,

pour outra banda, é incurábel. O inchazo da súa testa procede de ter

exercitado de máis a súa mente, pois aínda que as especies61 coas

que encheu os tres órganos ou os tres ventrículos do seu cerebro

sexan imaxes moi pequenas, son corporais e capaces, por

conseguinte, de encher un lugar grande cando son moi numerosas. E

mais habedes saber que ese filósofo engrosou tanto o seu cerebro, a

poder de amorear imaxe sobre imaxe, que non as podendo conter xa,

estoupou: ese xeito de morrer é o dos grandes xenios e chámase

rebentar de enxeño.”.

Seguiamos a camiñar falando, e as primeiras cousas que se

presentaban a nós fornecíannos materia de conversa. Tería eu, con

todo, querido saír das rexións opacas do sol para entrar nas

luminosas, pois o lector ha saber que non todas as bisbarras de alá

son diáfanas: hainas escuras como as do noso mundo, e que sen a luz

dun sol que se albisca dende alí estarían cubertas de tebras. E mais a

medida que un entra nas opacas, vírase insensibelmente así, e coa

mesma tamén cando un se vai achegando ás transparentes séntese

despoxado desa moura escuridade pola vigorosa irradiación do clima.

Lémbrame que a propósito do degoro ese que me queimaba,

pregunteille a Campanella se a rexión dos filósofos era brillante ou

tebregosa.

“-É máis tebregosa que brillante –respondeume- porque como

nós simpatizamos aínda moito coa terra, o noso país natal, que é

opaco por natureza, non puidemos acomodarnos nas rexións máis

iluminadas deste globo. Podemos, porén, cunha vigorosa contención

da vontade, virarnos diáfanos cando nos aprace. E mesmo a maior

parte dos filósofos non falan coa lingua, senón que cando queren

comunicar o seu pensamento, púrganse, mediante o pulo da súa

61 Un pouquiño máis en diante (páx. ) Campanella di que as especies son os

caracteres de cada cousa que [ alguén] medita. E no parágrafo final do libro (páx. ),

explica o termo especie s como imaxes corporais que revoan no aire, desprendidas

de todos os corpos.

95

fantasía, cun sombrizo vapor, baixo o que de adoito teñen as súas

concepcións a cuberto. E, tan axiña como teñen feito baixar de novo á

súa ubicación esta escuridade de bazo62 que os enmourecía, como o

seu corpo é entón diáfano, dexérgase ao través do seu cerebro aquilo

do que se lembran, o que maxinan, o que xulgan, e no seu fígado e

no seu corazón o que desexan e o que deciden, porque aínda que

estes retratiños sexan máis imperceptibeis que ningunha cousa que

nos deamos figurado, temos neste mundo de aquí os ollos claros de

abondo para distinguirmos doadamente até as menores ideas.

Así, cando algún de nós quere descubrirlle ao seu amigo o

afecto que lle ten, dexérgase como o o seu corazón lanza raiolas ata a

súa memoria enriba da imaxe do que ama, e cando, polo contrario,

quere testemuñarlle a súa aversión, vese como o seu corazón bota

contra a imaxe do que odia remuíños de faíscas ardentes, e recúa

todo canto pode. Do mesmo xeito, cando está a falar consigo mesmo,

obsérvanse claramente as especies, é dicir os caracteres de cada

cousa que medita, as que -ao se imprimiren ou ao se ergueren- veñen

presentar aos ollos de quen está a mirar, non unha fala articulada

senón unha historia en cadros dos seus pensamentos todos.”

O meu guía quería continuar, mais desviouno un accidente ata

ese momento nunca ouvido, e foi que de súpeto dexergamos a terra

enmourecer so os nosos pasos, e o ceo aceso de raiolas apagarse

sobre das nosas testas como se tivesen desenvolvido entre nós e o

sol un dosel de catro leguas de largo.

Seríame dificultoso dicirvos o que imaxinamos nesa conxuntura.

Toda sorte de terrores viñéronnos asaltar, até o do fin do mundo, e

ningún deses terrores nos pareceu incoherente, porque ver a noite

con sol, ou o aire escurecido por nubes, é un milagre que non

acontece. Mais aínda non foi todo. Decontadiño a seguido, un ruído

agre e berrallón, semellante ao son dun cadeixo que virase

rapidamente, veu zouparnos nos ouvidos e no mesmo momento

vimos caír aos nosos pés unha gaiola. Non ben deu tocado a area,

abriuse ela para dar á luz un home e unha muller; arrastraban unha

áncora que penduraron nos baixos dun penedo. Despois diso vímolos

vir cara a nós. A muller traía o home e turraba del ameazándoo. Ao

que estivo pertiño, dixo con voz algo alterada:

“-Meus señores: non é aquí a rexión dos filósofos?”

Respondinlle que non, mais que en vinte e catro horas

esperabamos chegar a ela, e que ese velliño que me aturaba na súa

compaña era un dos principais cargos desa monarquía.

62 Segundo a medicina antiga, o bazo era o órgano onde se depositaba a

melancolía, ou “bile negra”. En galegoportugués existe o verbo embazar ‘escurecer,

toldar, cubrir de bafo’, que podería estar relacionado co bazo.

96

“- Pois que sodes filósofo –respondeu aquela muller dirixíndose

a Campanella- cómpre que sen ir máis lonxe vos desabafe aquí o meu

corazón.

Para vos contar, logo, en poucas palabras o asunto que me

trae, habedes saber que veño queixarme dun asasinato cometido na

persoa do máis novo dos meus fillos: este bárbaro que teño suxeito

matouno dúas veces, aínda que fose seu pai.”

Ficamos moi entrapallados con estas falas, e por iso eu quixen

saber o que ela entendía por un fillo matado dúas veces.

“- Sabede –respondeu a muller- que no noso país existe, entre

outras disposicións sobre o amor, unha lei que regula as veces que o

marido ten a obriga de trebellar a súa muller. Por iso todos os seráns

cada médico vai no seu bairro polas casas todas, onde, despois de ter

visitado o marido e a muller, estipúlalles para esa noite, segundo a

saúde forte ou feble deles, tantas ou tantas outras apertas. E ao meu,

que velaquí está, puxéranlle sete. Orabén, picado por certas

palabriñas algo bravas que eu lle dixera ao nos deitarmos, non se me

achegou no tempo todo no que estivemos na cama. Mais Deus, que

vinga a causa dos aflixidos, permitiu que en soños este miserable,

proído pola relembranza dos trebellos que inxustamente me retiña,

deixou perder un home. Díxenvos que seu pai o matou dúas veces,

porque ao lle impedir existir fixo que non exista, velaí o seu primeiro

asasinato. E mais fixo que non existiu, velaí o seu segundo. No canto

diso, un criminal ordinario ben sabe que o que el priva do día non

existe xa, mais non sabería facer que aquel non tivese existido. Os

nosos maxistrados terían impartido no asunto boa xustiza, mais o

trampulleiro del dixo, como escusa, que tería satisfeito o deber

conxugal se non temese (ao me trebellar no forte da carraxe na que

eu o puxera) enxendrar un home enfurecido.

O Senado, entrapallado con esta xustificación, ordenounos que

viñeramos nos presentar aos filósofos e defender perante eles a nosa

causa. Tan axiña como recibimos a orde de partir, metémonos nunha

gaiola pendurada do pescozo deste enorme paxaro que estades a ver,

dende onde –por medio dun cadeixo que lle amarramos- baixamos á

terra e nos guindamos no aire. Hai persoas, na nosa rexión,

encarregadas expresamente de os domaren novos e de lles

aprenderen os labores que nos son útiles. O que os atrae

principalmente contra a súa natureza salvaxe a se faceren

disciplinabeis, é que nós abandonamos á súa fame – que non se dá

saciado case- os cadáveres de todos os bichos que morren. Polo resto,

cando nós queremos durmir (pois a causa dos excesos de amor

contínuos de máis que nos enfeblecen precisamos repouso),

ceibamos no campo, espaciadamente, vinte ou trinta destes paxaros,

presos cada un dunha corda, que, collendo pulo coas súas grandes ás,

despregan no ceo unha noite máis larga do que o horizonte.”

97

Eu estaba moi atento ao seu relato e máis a observar, todo

extasiado, o enorme tamaño deste paxaro xigante, mais tan axiña

como Campanella o tivo mirado un pouquiño, exclamou:

“-Ah, de certo! É un deses monstros con plumas chamados

cóndores, que se ven na illa de Mandrágora no noso mundo, e pola

zona tórrida toda. Alí cobren coas súas ás un ferrado de terra. E como

eses animais se volven máis desmesurados consonte o sol que os viu

nacer vai quecendo máis, teñen que ser no mundo do sol dun grandor

arrepiante.

Porén -engadíu virándose cara á muller- cómpre

necesariamente que rematedes a vosa viaxe, porque é a Sócrates -ao

lle deron a gobernación dos costumes- a qun lle pertence xulgarvos.

Exhórtovos, con todo, a nos aprenderdes de que bisbarra sodes,

porque, como só hai tres ou catro anos que eu cheguei a este

mundo, non coñezo ben aínda o seu mapa.

- Somos –respondeu ela- do reino dos Namorados. Ese grande

estado estrema por unha banda coa república da Paz, e pola outra

coa dos Xustos.

No país de onde veño, á idade de dez e seis anos levan os

mociños ao noviciado do amor: é un palacio moi suntuoso que contén

case a cuarta parte da cidade. Canto ás mociñas, elas só entran alá

aos trece. Nel efectúan, uns e outras, o seu ano de proba, durante o

que os mociños unicamente se ocupan de mereceren o afecto das

mociñas, e as mociñas de se faceren dignas da amizade dos mociños.

Expirados os doce meses, a Facultade de Medicina vai visitar en corpo

este seminario de amantes. Apálpaos todos, un despois do outro –até

nas partes máis secretas das súas persoas-, fainos axuntar diante

súa, e despois, segundo que o macho se atope no exame vigoroso e

ben conformado, danlle por mulleres dez, vinte, trinta ou corenta

mociñas das que o agarimaban, con tal de que se amen

reciprocamente. O esposo, con todo, só pode deitarse con dúas a un

tempo, e non lle permiten apertar ningunha namentres está

embarazada. As que se recoñece como estériles son empregadas

unicamente para servir, e dos homes impotentes faise os escravos,

que poden mesturarse carnalmente coas maniñas. Polo demais,

cando unha familia ten máis fillos dos que pode manter, a república

coida deles, mais é unha desgraza que casemente non ocorre,

porque, tan axiña como unha muller dá a luz na cidade, o Tesouro

fornécelle unha suma anual para a educación do fillo, segundo a súa

cualidade, que os pagadores do Estado levan certo día á casa do pai.

E se queredes saber máis entrade no noso paxe63, é grande dabondo

para catro. Pois que levamos o mesmo camiño, habemos enganar

parolando a longura da viaxe.”

63 Cesto de varas redondo e alto.

98

Campanella foi do criterio de que aceptásemos a oferta. Eu

púxenme igualmente moi contento para evitar a fatiga, mais cando

fun axudarlles erguer a áncora, asombreime moito ao dexergar que,

no canto dun cabo groso que debería termar dela, só estaba

pendurado dun fiíño de seda tan delgado como un cabelo.

Pregunteille a Campanella como podía ser que unha masa pesada

como era esa áncora non fixese romper co seu peso unha cousa tan

fráxil, e o bo do home respondeume que esta corda non rompía

porque fora fiada moi igual toda ela e daquela non había razón para

que tivese que romper máis doadamente nunha parte que noutra.

Nós amoreámonos todos dentro do cesto e despois encadeixámonos64

ata o pincho da gorxa do paxaro, onde nós só semellabamos un

axóuxere que pendese do seu pescozo. Cando estivemos todos contra

o cadeixo, paramos o cabo, no que a nosa gaiola estaba colgada

dunha das plumas máis lixeiras da súa penuxe –que, porén, era de

grosa como o polgar, e des que esa muller lle fixo ao paxaro o aceno

de partir, sentimos fender o ceo cunha rápida violencia.

O cóndor moderaba ou forzaba o vó, alzábase ou baixaba

segundo a vontade da súa ama, da que a voz servía de brida. Aínda

ben non tiñamos voado dúas leguas cando albiscamos enriba da

terra, á man esquerda, unha noite semellante á que producía por

baixo o noso parasol vivo. Preguntámoslle á estranxeira o que ela

pensaba que fose.

“- É outro culpábel que tamén se dirixe para ser xulgado á

rexión onde nós imos; o seu paxaro sen dúbida é máis forte que o

noso, ou ben nós temos enredado moito, porque el partiu despois ca

min.”

Pregunteille de que crime era acusado ese malfadado e

respondeunos:

“- Non está sinxelamente acusado, está condenado a morrer,

porque xa está convicto de non temer a morte.

- Como é iso? –díxolle Campanella- As leis do voso país ordenan

temer a morte?

- Si – replicou esa muller- ordénanllo a todos, non sendo a

aqueles que son recibidos no Colexio dos Sabios, pois os nosos

maxistrados teñen experimentado, ao través de funestas

experiencias, que quen non teme perder a vida é capaz de lla tirar a

todo o mundo.”

Despois dalgunhas outras falas atraídas por estas, Campanella

quíxose informar máis longamente dos costumes do seu país.

Preguntoulle, logo, cales eran as leis e os usos do reino dos Amantes,

64 No orixinal, Cyrano crea un verbo, a partir de poulie ‘polea’-

99

mais ela escusouse de falar diso co motivo de que, ao non ter nacido

alá e coñecelo só á medias, temía falar de máis ou de menos.

“- É certo que veño desta rexión –continuou a muller- mais son

(eu e todos os meus devanceiros) orixinaria do reino da Verdade . A

miña nai deume a luz alá e non tivo ningún outro fillo. Educoume no

país até a idade dos trece anos, cando o rei – seguindo o criterio dos

médicos- lle mandou levarme ao reino dos Amantes, do que veño, á

fin de que , ao ser educada no palacio do amor, unha educación máis

leda e máis mol que a do noso país me volvese máis fecunda do que

ela. A miña nai trasladoume e meteume nesa casa de pracer.

Costoume moito traballo afacerme aos seus costumes. Ao

primeiro semelláronme moi rudos porque, como vós sabedes, as

opinións que temos zugado co leite parécennos sempre as máis

razoabeis e eu aínda acababa de chegar do reino da Verdade, o meu

país natal.

Non é que non soubese ben que esta nación dos amantes vivía

con moita mais dozura e indulxencia do que a nosa, pois aínda que

todos manifestasen que a miña visión fería perigosamente, que as

miñas miradas mataban, e que saía dos meus ollos unha chama que

consumía os corazóns, a bondade, porén, de todo o mundo –

principalmente dos mozos –era tan grande que me acariñaban, me

bicaban e me abrazaban, en lugar de se vengaren do mal que eu lles

ocasionara. Encarraxeime mesmo contra min polos desordes que

causara e iso fixo que, abalada pola compaixón, un día lles descubrín

a resolución que tomara de fuxir.

“- Mais, coitada, como salvarvos? –exclamaron todos botándose

ao meu pescozo e bicándome as mans- A vosa casa está rodeada de

auga por todas as partes, e o perigo semella tan grande que sen

dúbida, non habendo un milagre, vós e mais nós habiamos afogar.”

-O que? –interrompín eu á nosa historiadora- A bisbarra dos

Amantes está ameazada polo asolagamento?

“- Ten que ser así –replicoume ela- porque un dos meus

namorados (e ese home non me querería enganar pois amábame)

escribiume que co pesar da miña partida, acababa de esparexer un

océano de pranto. Outro deles aseguroume que as súas meniñas,

dende había tres días, fixeran manar unha fontela de bágoas, e cando

eu maldicía por amor deles a hora fatal en que me viran, un dos que

se contaban entre os meus escravos, mandoume recado de que a

noite anterior os seus ollos desbordados provocaran un diluvio. Íame

eu tirar do mundo, a fin de non ser xa a causa de tantas desgrazas,

se o correo non tivese engadido a seguir que o seu amo lle

encarregara asegurarme que non había nada que temer porque a

labarada do seu peito secara o diluvio ese. En fin, podedes conxeturar

que o reino dos Amantes debe ser ben acuático, pois que eles non

100

choran a medias sen que de embaixo das súas pálpebras non saian

senón regos, fontes e torrentes.

Estaba moi atristada pensando en que máquina me había eu

salvar de todas esas augas que me ían asolagar, mais un dos meus

amantes, ao que chamaban o Ciumento, aconselloume de me

arrancar o corazón e que despois me embarcase dentro del. Que, polo

demais, non debía ter eu medo de non caber alí, pois que cabían

tantos outros, nin de ir para o fondo, porque era lixeiro de máis. Que

todo o que eu tería que temer sería o abrasamento, canto máis que a

materia de tal navío arde doadamente. Que eu partise, daquela,

sobre do mar das súas bágoas, que a venda do seu amor me había

servir de vela, e que o vento favorábel dos seus suspiros, malia a

tempestade dos seus rivais, habíame levar a bo porto.

Botei moito tempo a soñar como podería poñer esta empresa en

execución. A timidez natural do meu sexo impedíame ousalo, mais

finalmente a opinión que eu concibín de que se a cousa non fose

posíbel, un home non sería tan tolo de a aconsellar (e aínda menos un

namorado á súa amante), deume afouteza.

Empuñei un coitelo e fendinme o peito. Estaba xa a remexer na

ferida, e con ollada intrépida fitaba o meu corazón para arrancalo,

cando apareceu un mociño que me amaba. Tiroume o ferro malia min,

e despois preguntoume o motivo desta acción que el chamaba

desesperada. Conteillo mais sorprendinme ben cando, un cuarto de

hora despois, souben que el denunciara o Ciumento ante a Xustiza.

Porén, os maxistrados, temendo se cadra dar un exemplo excesivo ou

dada a novidade do acaecido, enviaron esa causa ao parlamento do

reino dos Xustos. Alá, el foi condenado, a maiores do desterro

perpetuo, a ir rematar os seus días en calidade de escravo nas terras

da república da Verdade, coa prohibición, a toda a súa descendencia

até a cuarta xeración, de volver poñer o pé na rexión dos Amantes.

Mesmo o conminaron a non utilizar endexamais a hipérbole, so pena

de morte.

Tomeille desde aquel momento moito afecto a ese mociño que

me salvara e –fose por causa dese servizo, fose por causa da paixón

que me demostrara- non o refuguei cando, rematado o seu noviciado

e o meu, me pediu ser unha das súas mulleres.

Vivimos sempre moi ben xuntos, e seguiriamos aínda vivindo

ben, de non ser que el matou –como xa vos dixen- un dos meus fillos

dúas veces, polo que eu

vou implorar venganza ao reino dos Filósofos.”

Campanella e eu estabamos moi asombrados polo gran silencio

daquel home, e por iso tratei eu de consolalo, xulgando ben que unha

taciturnidade tal, era filla dunha dor moi profunda, mais a súa muller

impediumo.

101

“- Non é –dixo ela-o exceso da súa tristura o que lle pecha a

boca, son as nosas leis, que prohiben a todo criminoso falar se non é

diante dos xuíces.

Durante esta conversa, o paxaro seguía a avantar país, cando

eu me asombrei moito ao sentir a Campanella, cunha faciana chea de

ledicia e de enlevo, exclamar:

“- Sede moi ben chegado, vós, o máis querido dos meus amigos

todos! Vamos, señores, vamos diante do señor Descartes!–seguiu o

bo do home- Baixemos, velo aí chega, só está a tres leguas de aquí.”

O que son eu fiquei moi sorprendido desta saída, pois non daba

entendido como el fora quen de saber a chegada dunha persoa da

que non recibiramos noticia ningunha.

“-Seguramente –díxenlle- acabades de velo en soño.

- Se lle chamades soño –dixo el- ao que que a vosa alma pode

ver con tanta certeza como os vosos ollos polo día cando reloce,

confésoo.

- Mais: seica non é unha ilusión crer que o señor Descartes –

exclamei eu- que vós non tedes visto dende a vosa partida do mundo

da terra, está a tres leguas de aquí porque vós o imaxinastes?”

Aínda estaba eu a pronunciar a derradeira sílaba cando vimos

Descartes chegar. Decontadiño Campanella correu abrazalo. Falaron

moito entre eles, mais eu non puiden atender ao que se dixeron

reciprocamente, tanto eu ardía en aprender de Campanella o seu

segredo para adiviñar. Ese filósofo, que leu a miña paixón na miña

faciana, contoullo ao seu amigo e pregoulle que acordase

contentarme. O señor Descartes respostou cun sorrir e o meu sabio

preceptor disertou deste xeito:

“-De todos os corpos despréndense especies, é dicir, imaxes

corporais que revoan no aire. Orabén, esas imaxes seguen

conservando, malia a súa axitación, a figura, a cor e todas as outras

proporcións do obxecto do que parten; mais como son moi sutís e

moi delicadas, pasan ao través dos nosos órganos sen causaren neles

sensación ningunha; van até a alma, onde se imprimen a causa da

delicadeza da súa substancia, e fanlle así ver cousas moi afastadas

que os sentidos non dan albiscado: o que acontece de adoito onde o

espírito non está entalado dentro dun corpo feito de materia groseira,

como no teu mundo. Habémosche dicir como ocorre cando teñamos o

lecer de satisfacermos plenamente a ardencia que temos

mutuamente de conversar, porque con seguranza mereces que

teñamos contigo a derradeira compracencia.

102

Table of Contents

a1,

a3.

o5?

7,

te9,

n10

s12

a13.

s16.

o18)

,20

l21,

mo22.

o24, p

nte25.

o26.

r28

e31 o

l32,

no34

r37.

o38

ce40

a41

nza42

i44:

r45

o47,

48,

s49,

a50

51,

í53

a55,

.”56

l57.

s58,

mo59

60

61

zo62

e63,

s64