VICTOR HUGO

O DERRADEIRO DÍA 

DUN CONDENADO

CLAUDE GUEUX

Esta obra é distribuida baixo licenza Creative Commons 4.0

Citar como: 

Victor Hugo: O derradeiro día dun condenado / Claude Gueux.

Tradución ao galego de Henrique Harguindey. 

http://palabrasdesconxeladas.gal

Esta   obra   foi   editada   como   libro   por   Edicións   Laiovento   e   pódese

adquirir   en   impresión   baixo   demanda   (IBD-PoD)   nas   principais

plataformas de distribución da Internet.

1

É  aínda   case   un  neno  –ten catorce   anos-  cando     o   mociño   Victor   Hugo

escribe   no   seu   caderno  « Quero   ser   Chateaubriand   ou   nada »   e   comeza   os

primeiros pasos do seu  longo e impresionante percorrido de escritor.

Longo como a súa existencia de oitenta e tres anos e a súa vida literaria que

dura ata os nosos días. Impresionante non só polo seu volume (corenta millóns de

caracteres recollidos en 53 tomos que abranguen todos os xéneros da produción

literaria : novela, drama, lírica, épica, sátira, ensaio, etc) senón pola súa calidade e o

seu   impacto   na   historia   da   Literatura.   Sen   dúbida,   non   é   unha   hipérbole

consideralo como un dos grandes faros da creación universal.

E compañeira da súa escrita é a súa actividade, a súa mobilización diante

dos problemas que afectaban aos máis variados puntos do planeta : Polonia, Italia,

Grecia, China, Crimea, USA, México, Puerto Rico, Irlanda, Cuba… Unha proxección

que   fixo   de   Victor   Hugo   unha   figura   de   gran   influencia   na   opinión   pública

internacional exercida ata a fin dos seus días  en contra da escravitude, do racismo,

da opresión da muller, en defensa da paz, dos dereitos humanos, da igualdade, en

contra da miseria1.

O   derradeiro   día   dun   condenado  e   mais   Claude   Gueux  son   dúas   novelas

cortas (a segunda apenas un relato) que se inscriben na longa loita que Victor

Hugo mantivo durante toda a súa vida en prol da abolición da pena de morte. Unha

batalla da que el tomou o relevo en 1829 e que non chegou a triunfar en Francia

ata  1981.

Cómpre,  con todo, non errarmos  de perspectiva : Victor  Hugo  non é un

analista que escribe a posteriori a súa obra literaria movido pola reflexión sobre a

sociedade. Como moi ben nos  expón el  nun dos textos  que  reproducimos, é a

sensibilidade, o sentimento,   quen capta e reacciona provocando a súa literatura

núa, a flor de pel. Porque Victor Hugo é, non debemos esquecelo, un literato, un

poeta. Só nun   eventual segundo momento chegará o texto expositivo de apoio

orgánico tras a racionalización complementaria. Vémolo moi ben no caso de   O

derradeiro día dun condenado : é a súa vivencia dunha execución na praza de Grève

a que desencadea o seu sufrimento, a súa conciencia que o obsesiona ata lle facer

descargar   a súa creación. Será despois, no fragor da polémica, cando chegue a

inserción social e histórica.

Nestes dous relatos  igual que en toda a súa obra, Victor Hugo fai gala dunha

humanidade, unha comprensión e unha mesura absolutamente inseparables da

súa firmeza,  coherencia e  valentía. Canto ao valor literario, cómpre subliñar a súa

innovación ao   introducir o xénero da introspección feita polo propio personaxe

Neste   sentido ,   O   derradeiro   día   dun   condenado  resulta   unha   novela

contemporánea.

Desgraciadamente, o alegato en favor da abolición da pena de morte tamén

segue plenamente vixente nos nosos días. Non só porque en moitos países do

1 Para maior información sobre a vida e a obra de Victor Hugo v. “O reiciño de Galicia”. Edicións

Laiovento, 1999.

2

mundo continúa viva esta pena capital, incompatible cos valores da redención e a

reeducación dos culpables   senón tamén polas novas formas –quer individuais

quer  colectivas-  que  na  actualidade  ela adopta.  Publicar estas  obras  en  galego

significa alentar o espírito da Tolerancia e da Xustiza e levar á nosa lingua unha

novela da que Dostoievski dixo : « É a máis real e a máis  ateigada de verdade de

todas cantas obras el escribiu ».

3

O DERRADEIRO DÍA 

DUN CONDENADO

4

Non é un principiante   o Víctor Hugo de   O derradeiro día dun condenado,

aínda   que   si   debemos   considerar   en   formación   o   seu   estilo   e   a   súa   obra.   Xa

publicara poesía ( Odes et Ballades,   Les Orientales), novela ( Han de Islande, Bug-

Jargal) e teatro ( Cromwell) mais a súa dimensión plena irase construíndo ao longo

de anos.

Con  O derradeiro día, o escritor pretende dar a lume algo novedoso. Non se

trata de facer unha argumentación literaria en prol da abolición da pena de morte

nin tampouco de propiciar, a través dun « caso » ou dun « exemplo », a conclusión

de   que   é   preciso   suprimila.   Victor   Hugo   tén   outro   propósito   máis   ambicioso :

facernos sentir o que sente un condenado a morte que vai ser executado : o seu

sufrimento, a súa angustia, o seu terror.  Non o sentimento  dun reo concreto –pois

non hai no relato datos identificativos fóra dunha difusa caracterización de idade,

condición social e educación- senón dos reos todos ante a morte. Sen entonar un

doado   mea culpa  que   axude a entregar   o lector ou a lectora ao camiño fácil do

redentorismo senón debuxando esvaecidamente a autoconciencia que o reo ten do

crime cometido e da xustiza de deber pagar por el.

Prevalece no monólogo o home nú. A transmisión da condición humana a

través   da   Literatura.   A   misión   desta   como     transformadora   da   sociedade.   Nin

mesmo figuraba no comezo o nome do autor.

Naturalmente, os ataques que Victor Hugo   recibiu dende a aparición da

novela foron violentos. O propio escritor   tivo que operar en dúas frentes, que

xeraron dous novos textos incorporados posteriormente ás pezas da batalla : unha

mordaz   sátira   da   vella   reacción,   dos   nostálxicos   do   Antigo   Réxime   e   os

oportunistas   trepadores   de   toda   caste,   e   mais   unha   defensa   do   abolicionismo

situándoo no contexto histórico francés deses anos,. Son pezas escritas despois de

se   publicar   a   primeira   edición   e   normalmente   figuran   como   prefacio ;   nós

xulgamos máis oportuno lelas tras o soliloquio do condenado.

Tanto   pola súa calidade literaria como pola súa carga social e a perenne

actualidade do seu contido, as tres pezas que constitúen   O derradeiro día dun

condenado   deben ser lidas     polos lectores e lectoras de hoxe.     Conservan a súa

plena vixencia.

5

I

Bicêtre2

Condenado á morte !

Levo cinco semanas vivindo con este pensamento, sempre só con el, sempre

conxelado pola súa presenza, sempre  encorvallado baixo o seu peso !

En tempos –pois paréceme que hai diso anos máis que semanas- eu era un

home coma outro calquera Cada día, cada hora, cada minuto, tiña a súa idea. A

miña   mente,   moza   e   rica,   estaba   chea   de   fantasías.   Ela   divertíase   a     mas

desenvolver     unhas   tras   outras,   sen   orde   nin   fin,     bordando   con   inesgotables

arabescos este  tosco  e estreito  pano  da  vida.  Eran rapazas  novas,  espléndidos

mantos episcopais, batallas gañadas, teatros cheos de ruído e de luz, e outra vez

máis   rapazas   novas   e   umbríos   paseos   nocturnos   baixo   os   amplas   gallas   dos

castiñeiros. No meu maxín sempre era festa. Podía pensar no que quixese, era libre.

Agora estou  preso. O meu corpo está agrilloado nun calabozo, a miña mente

prisioneira nunha idea. Unha  idea horrible,  sanguenta, implacable ! Non teño máis

que un pensamento, unha convicción, unha certeza : condenado á morte !

Faga   o   que   eu   faga,   sempre   está   aí,   ese   pensamento   infernal,   coma   un

espectro de chumbo  cabo de min, só e ciumento,  arredando toda distracción, cara

a cara co miserable que eu son, e abaneándome coas súas dúas mans de xeo cando

quero volver a cabeza ou pechar os ollos. Escorrega baixo todas as formas coas que

a miña mente querería fuxir del, entremétese coma un retrouso horrible no medio

de   todas   as   falas   que   me   dirixen,   pégase   comigo   ás   noxentas   reixas   do   meu

calabozo,   obsesióname   cando   estou   esperto,   espía   o   meu   durmir   convulsivo   e

reaparece nos meus soños baixo a forma dun coitelo.

Acabo de acordar sobresaltado, perseguido por el e dicíndome : « Ah, non é

máis ca un soño ! ». Pois ben, antes mesmo de que os meus pesados ollos tivesen

tempo   de   se   entreabrir   abondo   para   veren   este   pensamento   fatal   escrito   na

horrible realidade que me rodea, nas lousas molladas e zumegantes da miña cela,

nas   pálidas raioliñas da miña lámpada de noite, na trama groseira do tecido da

miña roupa, na   sombriza face do soldado de garda coa cartucheira relucente a

través da reixa do calabozo, paréceme que xa unha voz murmurou ao meu ouvido :

« Condenado á morte ! ».

2   Antigo hospital convertido en prisión, Bicêtre era coñecido por un enorme e profundo pozo  (5

metros de diámetro e 60 de fondo) do que extraía a auga un aparello movido polos presos ; estes

recibían   un   trato   extremadamente   cruel.  Unha   memoria   sobre   a   mortalidade   nas   prisións

cualificaba  en 1829 a prisión de Bicêtre como “a peor prisión para homes”.

6

II

Era unha fermosa mañá de agosto.

Había tres días que comezara o meu proceso, tres días que o meu nome e o

meu   crime   reunían   cada   mañá   unha   nube   de   espectadores   que   viñan   botarse

enriba dos bancos da sala da audiencia como corvos enriba dun cadáver, tres días

que   toda   esa   fantasmagoría   de   xuíces,   de   testemuñas,   de   avogados,   de   fiscais,

pasaba e volvía pasar de diante miña, ora grotesca, ora sanguenta, sempre sombría

e fatal. As dúas primeiras noites, coa inquedanza e o terror,  non dera durmido ; a

terceira,   co   amúo   e   a   canseira,   durmira.   Á   medianoite   deixara   o   xurado

deliberando.   Leváranme   de   volta   enriba   da   palla   do   meu   calabozo   e   caira   ao

dereitiño nun sono profundo, un sono de esquecemento. Eran as primeiras horas

de descanso dende había ben días.

Estaba   aínda   no   máis   profundo   deste   profundo   sono   cando   viñeron

acordarme. Esta vez non foi de abondo o camiñar pesado e os zapatos ferrados do

gardián, o chouqueleo do seu atado de chaves e  do rouco renxer das pechaduras ;

foi precisa para me tirar do letargo a súa ruda voz no meu ouvido e a súa man ruda

enriba do meu brazo. « Vamos, de pé ! » Abrín os ollos e sentei atoutelado sobre os

cadrís. Nese momento, pola estreita e alta fiestra da miña cela vin no   teito do

corredor veciño, único ceo que me fose dado albiscar, ese reflexo amarelo no que

uns ollos afeitos ás tebras dunha prisión saben recoñecer tan ben o sol. Gústame o

sol.

- Fai bo tempo –díxenlle ao gardián.

Botou un momentiño sen me responder, como sen saber se pagaba a pena

malgastar unha fala, e despois, con algún esforzo, murmurou bruscamente :

- É posible.

Permanecín inmóbil, co sentido medio adormecido, a boca sorrindo e os

ollos chantados nesa doce  reverberación dourada que coloreaba o teito.

- Bonito día –repetín.

- Si -respondeume o home- Están agardando por vostede.

Estas pouquiñas falas, como o fío que rompe o vó do insecto, lanzáronme

violentamente   de novo á realidade. Volvín ver de súpeto, como baixo a luz dun

lóstrego, a sombría sala do tribunal, o semicírculo dos xuíces  cargado de cerellos

ensanguentados,   as  tres  ringleiras   de   testemuñas   de   faciana   estúpida,   os   dous

7

xendarmes nos dous extremos do meu banco, as negras togas a rebulir, as cabezas

da multitude a referver alá no fondo, na sombra, e a ollada en fite deses doce

membros do xurado, que velaran namentres eu durmía,  deterse sobre min!

Erguínme, batía dente con dente, tremíanme as mans sen saberen onde

atopar a miña roupa, as pernas non termaban de min. Ao primeiro paso que dei

levei un tombo coma un mozo de corda cargado de máis. Con todo, seguía ao

carcereiro.

Os dous xendarmes estábanme agardando no limiar da cela. Puxéronme de

volta os trincos dos pulsos. Tiñan uns ferrolliños  complicados que eles pecharon

con coidado. Deixeinos facer : era unha máquina enriba doutra máquina.

Atravesamos un patio interior. O aire vivo da mañá reanimoume. Erguín a

cabeza. O ceo estaba azul e as raiolas quentiñas do sol, recortadas polas longas

chemineas, trazaban grandes ángulos de luz no curuto dos muros altos e escuros

da prisión. Facía un día bonito, efectivamente.

Subimos unha escaleira de caracol, pasamos un corredor, logo outro, logo

un terceiro, logo abriuse un portelo. Un aire quente, mesturado con ruído, veume

bater no rostro, era o sopro da multitude na sala do tribunal. Entrei.

Houbo   á   miña   aparición   un   rumor   de   armas   e   de   voces.   Os   asentos

desprazáronse ruidosamente. Os taboleiros de separación chascaron, e  -en canto

que atravesaba a longa sala entre dúas masas de pobo amuralladas de soldados-

parecíame ser eu o centro ao que se unían os fíos que facían mover todas esas faces

bocaabertas e debruzadas.

Nese instante decateime de que ía sen os ferros, mais non me dei lembrado

nin cando nin onde mos tiraran.

Entón fíxose un gran silencio. Eu chegara ao meu sitio. No momento en que

o   balbordo   da   multitude   acabou,   acabou   tamén   o   das   miñas   ideas.   De   súpeto

comprendin   nidiamente   o   que   non   fixera   máis   que   albiscar   confusamente   ata

entón : que chegara o momento decisivo, e que estaba alí para escoitar a miña

sentenza.

Explíqueo quen poida: do xeito que esta idea me veu non me causou terror

ningún. As fiestras estaban abertas, o aire e o ruido da cidade chegaban libremente

de fóra, a sala relucía como para un casamento, as ledas raiolas do sol debuxaban

acá e acolá a figura luminosa das xanelas, quer alongada enriba do sollado, quer

desenvolvida enriba das mesas, quer crebada no recanto das paredes. E dende eses

rombos escintilantes das fiestras, cada raiola recortaba no aire un gran prisma de

poeira dourada.

Os xuíces, no fondo da sala, tiñan aspecto satisfeito, probablemente pola

alegría de remataren decontadiño. A face do presidente, lenemente alumeada polo

reflexo  dun cristal, tiña algo de calmo e bondadoso, e un asesor mozo  parolaba

8

case ledamente, recompondo o seu plastrón3, cunha bonita dama de chapeo rosa

situada por deferencia detrás del.

Só os xurados semellaban albacentos e abatidos, mais aparentemente era de

canseira por teren velado a noite toda. Algúns bocexaban. Nada na súa actitude

anunciaba homes que acaban de emitir unha condena de morte, e nos rostros

deses bos burgueses eu só adiviñaba unhas enormes ganas de durmir.

Fronte a min unha fiestra estaba totalmente aberta. Sentía rir no peirao as

vendedoras de flores e, á beira da xanela, unha bonita plantiña amarela, na que

daba de cheo unha raiola de sol, xogaba co vento nunha fenda da pedra.

Como podería ter despuntado unha idea sinistra no medio de tan gratas

sensacións ? Inundado de aire e de sol, foime imposible pensar noutra cousa que

na   liberdade ;   a   esperanza   veu   irradiar   en   min   coma   o   día   no   meu   redor,   e,

confiado, agardei  a miña sentenza como se agarda a liberación e a vida.

 Entre tanto chegou o meu avogado. Agardábano. Acababa de   almorzar

copiosamente   e   con   apetito.   De   chegado   ao   seu   lugar   debruzouse   cara   a   min

sorrindo.

- Teño esperanza –díxome.

- Pois claro –respondínlle eu, lixeiro e sorrindo tamén.

- Si – seguíu-, descoñezo aínda o que declaran, mais sen dúbida descartaron

a premeditación, e daquela serán só traballos forzados.

- O que di, señor ? –repliqueille indignado-  A morte cen veces antes!

Si, a morte. 

- E mais –repetíame non sei que voz interior- : que perdo eu   en dicilo ?

Seica   se   ten   pronunciado   algunha   vez   unha   sentenza   de   morte   non   sendo   a

medianoite, á luz de fachos, nunha sala sombría e negra e unha fría noite de chuvia

e de inverno ? Pola contra, no mes de agosto, ás oito da mañá, un día tan fermoso,

eses bos xurados… imposible ! » E os meus ollos volvíanse chantar na bonita flor

amarela ao sol.

De súpeto, o presidente, que só agardaba polo avogado, invitoume a me

erguer. A tropa presentou armas ; como movida por electricidade toda a asemblea

púxose de pé no mesmo instante. Unha figura insignificante e nula, colocada nunha

mesa por baixo do tribunal –era, penso, o secretario- tomou a palabra e leu o

veredicto que os xurados pronunciaran en ausencia miña. Unha suor fría surxiu

dos meus membros todos ; apoieime para non caír.

3 Peza de tecido branco e forma rectangular que xuíces, avogados e demais persoas revestidas de 

toga nun xuízo levaban no pescozo, a xeito de garavata.

9

- Avogado, ten algo que dicir sobre a aplicación da pena ? –preguntou o

presidente. 

Eu si tería todo que dicir, mais non saíu de min cousa ningunha. A lingua

quedoume  pegada no ceo da boca.

O defensor ergueuse.

Comprendín  que trataba de atenuar a declaración do xurado e de poñer por

baixo, en lugar da pena que aquela establecía, a outra pena, a que tanto me doera

ver que el esperaba.

Tivo que ser ben forte a indignación, para  se abrir camiño ao través das mil

emocións que se disputaban os meus pensamentos. Quixen repetir en voz alta o

que xa lle dixera : «  A morte cen veces antes! ». Mais faltoume o alento e non

puiden senón paralo rudamente co meu brazo, berrando cunha forza convulsiva.

« Non ! »

O fiscal atacou ao avogado, e eu escoiteino cunha satisfacción estúpida. Logo

os xuíces saíron, logo volveron entrar e o presidente leume a sentenza.

« Condenado á morte ! » dixo a multitude. E  entrementres me levaban, todo

ese pobo se lanzou tras dos meus pasos co estrondo dun edificio que se afunde. Eu

camiñaba ebrio e estantío. Acababa de ter lugar en min unha revolución. Ata a

sentenza de morte tíñame sentido respirar, palpitar e vivir no mesmo medio que

os outros homes ; arestora dexergaba nidiamente unha caste de valado entre o

mundo e eu. Nada me aparecía xa baixo o mesmo aspecto que denantes. Esas

amplas fiestras luminosas, ese fermoso sol, ese ceo puro, esa bonita flor, todo iso

era   branco e pálido, da cor dunha mortalla. A eses homes, esas mulleres, eses

rapaces que se apiñocaban ao eu pasar, atopáballes aire de fantasmas. 

Embaixo   das   escaleiras   estaba   a   me   agardar   un   negro   e   suxo   vehículo

enreixado. No momento de subir a el botei unha ollada ao chou pola praza. « Un

condenado   á   morte ! »   berraban   os   que   pasaban,   botándose   a   correr   cara   ao

vehículo. A   través da nube que me semellara interporse entre as cousas e eu,

dexerguei dúas mociñas que me seguían con ollos ávidos : « Vai ser dentro de seis

semanas ! » -dixo a máis nova batendo palmas.

10

III

Condenado á morte !

Pois ben : por que non ?   Os homes  –lémbrame ter eu lido en non sei que

libro   onde   só   había   iso   bo4-   os   homes   están   todos   condenados   á   morte   con

aprazamentos indefinidos.   Mudou, daquela, tanto a miña situación ?

Dende o momento en que a miña sentenza foi pronunciada : cantos que se

preparaban para unha longa vida non morreron ! Cantos que - mozos, libres e sans-

contaban   con   ir   ver   caír   un   día   a   miña   cabeza   na   praza   de   Grève  non   me

precederon !  Cantos  que camiñan e respiran ao aire libre e entran e saen á súa

vontade non me han preceder aínda, se cadra, deica alá ! 

E mais: que é, logo, o que a vida ten de tan lamentable para min ? Realmente

o día sombrío e o pan negro do meu calabozo, a ración de caldo lavado collida na

tina dos galeotes, ser tratado con rudeza eu que   teño unha educación refinada,

sufrir a brutalidade dos carcereiros e dos garda-forzados, non ver un ser humano

que me crea digno dunha fala e a quen eu lla devolva, estar constantemente nun

arrepío polo que fixen e mais polo que me han facer : velaí os poucos bens que o

verdugo podería tirarme.

Non importa, é horrible !

4 Victor Hugo cita (de xeito voluntariamente inexacto) unha obra súa:  Han de Islandia (1823).

11

IV

O vehículo negro tróuxome aquí, a este noxento Bicêtre. Visto ao lonxe, o

edificio ten certa maxestade. Desenvólvese no horizonte, fronte dun outeiro, e a

distancia conserva algo do seu antigo esplendor, un aire de castelo de rei. Mais á

medida que vos ides achegando o palacio vólvese casarella. Os pinchos degradados

firen o ollo. Un non sei que, vergoñento e empobrecido, lixa estas reais fachadas,

diríase que os muros teñen lepra. Xa non hai vidros nin cristais senón macizos

barrotes de ferro entrecruzados, aos que se pega, acá e acolá, a face esbrancuxada

dalgún galeote ou dun tolo5.

É a vida vista ao perto.

5  Ademais das persoas condenadas, foron pechados na prisón de Bicêtre en distintos momentos

todo tipo de marxinados: dementes e outros enfermos, homosexuais pobres, mendigos, etc.

12

V

Aínda ben non tiña eu chegado, unhas mans de ferro apoderáronse de min.

Multiplicaron as precaucións. Sen coitelo e sen garfo nas comidas. A   camisa de

forza, unha especie de saco feito con tecido de velame, aprisionou os meus brazos.

Respondían da miña vida. Eu presentara recurso de casación. Podería levar seis ou

sete semanas este oneroso asunto e era importante conservarme san e salvo para a

praza de Grève.

Os primeiros días tratáronme cunha suavidade  que  se me facía horrible. As

atencións dun gardián cheiran ao patíbulo. Por sorte, ao cabo de poucos días o

costume   volveu   predominar,   confundíronme   cos   outros   presos   na   brutalidade

común   e     deixaron   de   ter   eses     inhabituais   distingos   de   cortesia   que   me

representaban arreo o verdugo diante dos ollos. Non foi a única mellora. A miña

mocidade, a miña docilidade, os coidados do capelán da prisión, e maiormente

algunhas palabras en latín que lle dirixín ao porteiro –sen que el as entendese-

abríronme o paseo unha vez por semana cos outros detidos e fixeron desaparecer

a camisa de forza que me paralizaba. Tras moitas dúbidas déronme tamén tinta,

papel e plumas, e mais unha lámpada de noite.

Todos os domingos, despois da misa, céibanme no recinto á hora do recreo.

Alí falo cos detidos. Ben cómpre. Son boa xente, os miserables. Cóntanme os seus

feitos ; producirían horror mais eu sei que eles se gaban. Apréndenme a falar o seu

argot, a  esfungallar bigorna, como din eles6. É toda unha lingua enxertada na lingua

xeral como unha especie de broulla noxenta, como unha  espulla. Ás veces ten unha

enerxía   singular,   un   pintoresquismo   estarrecedor :   hai   mouratón   no   carroulo

(sangue no camiño),   casar coa viúva (ser aforcado), como se a corda do patíbulo

fose viúva de todos os aforcados. A cabeza dun ladrón ten dous nomes :  a sorbona

cando medita, razona e aconsella o crime, a   torada  cando o verdugo a corta. As

veces ten enxeño de vodevil : un  cachemira de vimbias (un cesto de farrapeiro), a

mentireira  (a lingua), e mais, en todo momento, unha chea de palabras estrañas,

misteriosas, feas e sórdidas que veñen non sabemos de onde : o  zache (o verdugo),

a  preenta (a morte), a  prachurria (a praza das execucións). Diríanse sapos e arañas.

Cando un sente falar esta lingua fai o efecto de algo suxo e poeirento, dun feixe de

ciringallos que sacudisen diante vosa.

6 Coa simple intención de transmitir os mecanismos de composición e as cargas léxicas do orixinal,

facemos unhas transposicións das que resultan esas expresións e termos xeralmente inexistentes

en galego. Cando o argot francés e o texto de Victor Hugo o permiten (ou mesmo o esixen) facemos

unha  tradución, como en  casar coa viúva,   sorbona,  torada,  cachemira de vimbias e  mentireira.  Zache é unha antiga palabra galega para denominar o verdugo.

13

Cando   menos   eses   homes   se   doen,   son   os   únicos.   Os   carcereiros,   os

gardiáns, os encargados das chaves –non llelo reprocho-   badúan, rin e falan de

min, diante miña, como dunha cousa.

VI

Díxenme :

- Pois que teño medios para escribir : por que non o había facer ?   Mais

escribir o que ? Entalado entre catro pareces de pedra núa e fría, sen liberdade

para os meus pasos nin horizonte para os meus ollos, maquinalmente ocupado

todo o día, como única distracción, en seguir o  camiño lento dese  cadrado albelo

que o poxigo da miña porta recorta fronte súa no muro escuro, e, como dicía hai

pouquiño, a soas cunha idea, a idea de crime e de castigo, de   asasinato e   de

morte !  Seica podo ter algo que dicir, eu que xa non teño máis nada que facer neste

mundo ? E  que vou  eu atopar neste cerebro murcho e baleiro que pague a pena de

ser escrito?

E por que non ? Se todo, de arredor miña, é monótono e descolorido : non

hai no meu interior unha tempestade, unha loita, unha traxedia ?  Seica esta idea

fixa que me domina non se me presenta, a cada hora e a cada instante, baixo unha

forma nova cada vez máis noxenta e ensanguentada a medida que   se achega o

remate ? Por que non había tratar de me dicir a min mesmo todo canto violento e

descoñecido estou a experimentar na situación de abandono na que estou ? De

certo que a materia é rica e -por moito que me acorten a vida-   nas angustias,

terrores e torturas que a encherán dende este momento ao derradeiro, sempre

haberá motivo para utilizar esa pluma e esgotar ese tinteiro… Por outra banda, o

único xeito de sufrir menos esas angustias é observalas, e pintalas vaime distraer.

E  mais,   se   cadra   non   ha   ser   inútil   o   que   escriba.   Este   diario   dos   meus

sufrimentos, hora a hora, minuto a minuto, suplicio a suplicio (se teño a forza de o

levar   deica   o   momento   no   que   me   sexa   fisicamente  imposible   continuar   esta

historia   -necesariamente   inacabada   aínda   que   tan   completa   como   posible-  das

miñas sensacións) seica non vai conter un grande e profundo ensino ? Non haberá,

acaso,   neste   rexistro   documental   do   pensamento   agonizante,   nesta     sempre

crecente   progresión   de   dores,   nesta   especie   de   autopsia   intelectual   dun

condenado, máis dunha lección para aqueles que condenan ? Se  cadra esta lectura

halles volver a man menos lixeira cando nalgunha outra ocasión se trate de botar

unha cabeza que pensa, unha cabeza de home, no que eles chaman a balanza da

xustiza !   Se   cadra   non   teñen   reflexionado   nunca,   os   infortunados,   nesa   lenta

sucesión de torturas que   encerra a fórmula expeditiva da sentenza de morte !

Detiveronse tan só unha vez nesa idea punxente de que no home que eles segan hai

unha intelixencia ? Unha intelixencia que contara con vivir, unha alma que non se

preparara para a morte ! Non, en todo iso eles non ven senón a caída vertical dun

coitelo triangular, e pensan sen dúbida que para o condenado non  hai nada antes

nin nada despois.

14

Estas follas han desenganalos. Publicadas se cadra un día, han facer deterse

uns instantes a  súa mente nos sufrimentos da mente, porque son sufrimentos que

eles non sospeitan. Séntense triunfantes ao poderen matar sen  facer case sufrir o

corpo. Ei,  é xustamente diso do que se trata ! Qué  ven sendo a dór física á beira da

dor moral ? Horror e mágoa para leis así feitas ! Chegará un día, e se cadra estas

memorias, derradeiros confidentes dun miserable, terán contribuído algo…

A menos de que tras a miña morte o vento non dea en xogar no recinto con

estes anacos de papel lixados de lama, ou que vaian apodrecer coa chuvia, pegados

como estrelas no vidro roto dun gardián.

15

VII

Que o que aquí escribo poida ser un día ser útil a outros, que deteña o xuíz

disposto a xulgar, que salve malpocados, inocentes ou culpables, da agonía á que

eu estou condenado… 

Por que ? Para que ? Que importa ? Cando a miña cabeza estea cortada : qué

máis me ten a min que corten outras ? Puiden eu de certo pensar estas tolerías ?

Botar abaixo o patíbulo despois de que teña subido a el ! Dicídeme logo o que hei

eu tirar diso.

Entón !   O   sol,   a   primavera,   os   campos   cheos   de   flores,   os   paxaros   que

acordan pola mañá, as nubes, as árbores, a natureza, a vida, todo iso xa non é para

min !

Ah, son eu o que cumpriría salvar ! … Será certo que iso é imposible ? Que

terei  que   morrer  mañá,  ou se  cadra   hoxe ?  Que  a  cousa  é  así ?  Oh,   Deus,  que

horrible idea ! É para se esfachar a cabeza contra a parede do calabozo !

16

VIII

Contemos o que me queda :

Tres días de prazo, despois de a sentenza pronunciada, para presentar o

recurso de casación.

Oito días de esquecemento  na  fiscalía da audiencia provincial, despois do

cal  as pezas, como din eles, son enviadas ao ministro.

Quince días de agarda nos despachos do ministro, que nin mesmo sabe que

existen   e mais suponse que as transmitiu, despois de examinalas, ao tribunal

supremo.

Aquí, clasificación, numerado e rexistro : porque a guillotina está ateigada e

cada quen debe pasar só á súa vez.

Quince días para velar que non vos fagan o privilexio de vos pasar antes do

que vos corresponde.

Finalmente reúnese o tribunal -de ordinario unha quinta feira-, rexeita  en

masa vinte recursos e  volve enviar todo ao ministro, quen volve envialo ao fiscal

xeral, quen volve envialo ao verdugo. Tres días.

Na mañá do cuarto día, o suplente do fiscal xeral dise, pondo a garavata :

« Este asunto ten que rematar ». Entón, se o suplente do secretario non ten ningún

xantar  de amigos  que  llo impida,  prepárase  o borrador  da  orde  de  execución,

redáctase, pásase a limpo, envíase, e no día seguinte dende o mencer síntese na

praza de Grève cravar unha armazón, e nas encrucilladas berrar a toda voz uns

roucos pregoeiros.

En total seis semanas. A rapaciña tiña razón7.

Ora ben,  xa hai cinco semanas polo menos -se cadra seis- que estou nesta

célula de illamento en Bicêtre, e paréceme que hai tres días era quinta feira.

7 Ver final do anaco III.

17

IX

Acabo de facer o meu testamento.

Para que ? Estou condenado ás custas, e todo o que eu teño   apenas vai

chegar. A guillotina é moi cara.

Deixo unha nai, deixo unha muller, deixo unha filla.

Unha meniña de tres anos,   amorosa, donda e tenriña, con grandes ollos

negros e longos cabelos castaños.

Tiña dous anos e un mes cando a vin por última vez.

Así, tras a miña morte, tres mulleres, sen fillo, sen marido, sen pai ; tres

orfas de diferente tipo : tres viúvas por obra da lei.

Admito ser eu castigado xustamente ;  mais estas inocentes : que fixeron ?

Non importa, deshónranas, arruínanas. É a xustiza.

Non é que a miña pobre  nai velliña me preocupe : ten sesenta e catro anos e

ha morrer co golpe. Ou se é que dura aínda algúns días, con tal de que ata o

derradeiro momento teña unha pouca cinza quente no seu braseiro, non ha dicir

nada.

A miña muller tampouco non me preocupa : xa ten pouca saúde e é de

natureza feble. Ha morrer tamén.

A menos que non tolee. Dis que iso fai vivir, mais cando menos a mente non

sofre ; durme, está como morta.

Mais a miña filla, a miña nena, a miña pobriña Marie, que  arestora  está a

rir, xogar e cantar  sen pensar en nada, é a que me fai sufrir !

18

X

Velaquí o que é o meu calabozo :

Oito pés cadrados. Catro muros de perpiaño que pousan en ángulo recto

sobre dun lousado ergueito un chanzo por riba do corredor externo.

Á dereita da porta, ao entrar, unha especie de afundimento que fai bulra

dunha alcova. Botan nel un brazado de palla onde se supón que o preso descansa e

durme, vestido cun pantalón de tea e unha chaqueta de  dril, inverno e mais  verán.

Por cima da miña cabeza, a xeito de ceo, unha negra bóveda  oxival (chámase

así) da que penden como ciringallos espesas arañeiras.

Polo resto, non hai xanela nin mesmo respiradoiro. Unha porta na que o

ferro agacha a madeira.

Engánome :   no   medio   da   porta,   cara   enriba,   un   van   de   nove   pulgadas

cadradas, cortado por unha reixa en forma de cruz e que o gardián pode pechar á

noite.

Fóra,   un   corredor   longueiro,   iluminado   e   ventilado     por   estreitos

respiradoiros no alto da parede e dividido  en compartimentos de albanelería que

comunican entre eles a través dunha serie de portas baixas en arco de medio

punto.   Cada   unha   destas   portas   serve     en   certo   sentido   de   antecámara   a   un

calabozo   igual que o meu. Nestes   calabozos meten os forzados castigados polo

director da prisión a penas de disciplina. As tres primeiras células de illamento

están reservadas para os condenados á morte, porque ao estaren mais perto da

gaiola son máis cómodas para o carcereiro.

Estes calabozos son todo o que fica do antigo castelo de Bicêtre tal como foi

construído no século quince polo cardeal de   Winchester, o mesmo que mandou

queimar   a   Xoana   de   Arco.   Sentínllelo   dicir   a   uns   curiosos   que   viñeron   verme

esoutro día á miña cova e que me miraban a distancia como a un animal dunha

mostra de  feras. O gardián empetou cinco francos.

Esquecíame dicir que hai, noite e día, unha sentinela de garda na porta do

calabozo e que os meus ollos non se poden erguer cara á lumieira sen atoparen os

seus dous ollos fitos sempre abertos.

Polo resto, suponse que hai aire e luz nesta caixa de pedra.

19

XI

Dado que o día aínda non raia : que facer pola noite ? Ocorréuseme unha

idea. Erguínme e paseei a miña lámpada sobre as catro paredes da miña cela. Están

cubertas de escritura, de debuxos, de figuras raras, de nomes que se mesturan e se

tapan uns aos outros. Semella que cada condenado quixo deixar a súa pegada, aquí

cando menos. Son lápis, xiz, carbón, letras negras, brancas, grises, moitas veces

profundas entallas na pedra, acá e acolá caracteres enferruxados que se dirían

escritos con sangue. De certo que se eu tivese a mente máis libre habíame interesar

por ese estraño libro que se desenvolve páxina a páxina diante dos meus ollos en

cada pedra deste calabozo. Gustaría de recompór un todo con eses fragmentos de

pensamento esparexidos pola lousa, de volver atopar cada home debaixo de cada

nome, de lles volver o sentido e a vida a estas inscricións mutiladas, a estas frases

desmembradas,   a   estas   palabras   truncadas,   corpos   sen   testa   como   os   que   as

escribiron.

Á altura da miña cabeceira hai dous corazóns inflamados, furados por unha

flecha, e por riba deles   Amareite toda a vida. O malfadado non se comprometía por

moito tempo.

Ao   carón,   unha   especie   de   tricornio   cunha   cariña   rudimentariamente

debuxada embaixo, e estas palabras :  Viva o emperador ! 18248 .

Outros   corazóns   inflamados,   con   esta   inscrición   característica   nunha

prisión :  Quero e adoro a Mathieu Lanvin.  JACQUES.

Na parede oposta lese este nome :  Papavoine9. O P maiúsculo esta bordado

con arabescos e afermosado coidadosamente.

Un retrouso dunha canción obscena.

Un pucho da liberdade10  esculpido con bastante profundidade na pedra e

debaixo isto :   Bories11 . A República. Era un dos catro suboficiais de La Rochelle.

Pobre mozo ! Que noxentas son as   pretendidas necesidades políticas ! Por unha

idea,   por   un   soño,   por   unha   abstracción,   esta   horrible   realidade   chamada

8 Napoleón morrera en 1821.

9 Apuñalou e matou nun parque, en 1824 , dous meniños de cinco e seis anos sen causa aparente e 

sen relación ningunha con eles.

10 Pucho ou gorro frixio, adoptado pola Revolución Francesa como símbolo da Liberdade.

11 Jean-François Bories era un dos “Catro sarxentos de La Rochelle”, guillotinados  baixo a acusación

de quereren derrubar a monarquía da Restauración en 1822.

20

guillotina ! E eu que me laiaba, malpocado de min, que cometín un verdadeiro

crime, que vertín sangue !

Non vou ir máis lonxe na miña procura… Acabo de ver, pintada en branco

con xiz, no recuncho da parede, unha imaxe estarrecedora, a figura dese patíbulo

que nesta hora se cadra están erguendo para min… A lámpada hóubome caír das

mans.

21

XII

Volvínme sentar correndo na miña palla, coa testa nos xeonllos. Logo, o meu

arrepío de rapaz esvaeceu, e   entroume de novo unha estraña curiosidade por

continuar a lectura da miña parede.

Á beira do nome de Papavoine arranquei unha enorme tea de araña,  toda

espesa de poeira e tecida no recanto dos muros. Baixo a tea había catro ou cinco

nomes perfectamente lexibles, entre outros dos que só fica unha chata na parede.

DAUTUN, 1815. POULAIN, 1818. JEAN MARTIN, 1821. CASTAING, 1823. Lin eses

nomes e  viñéronme lúgubres lembranzas : Dautun, o que cortou ao seu irmán en

cuartos e ía   de noite por París botando a cabeza nunha fonte e o tronco nun

sumidoiro. Poulain, o que asasinou á súa muller. Jean Martin, o que lle disparou un

tiro de pistola ao seu pai cando o vello estaba a abrir unha fiestra. Castaing, aquel

médico que envelenou ao seu amigo, e que cando o coidaba desa enfermidade que

el   lle   provocara,   en   lugar   de   remedio   dáballe   de   novo   veleno.   E   cabo   deles,

Papavoine, o horrible tolo que mataba os meniños a coiteladas na cabeza !

-Velaí –dicíame eu namentres me subía polo lombo un arreguizo de febre-

Velaí os que antes de min foron hóspedes desta cela. Foi aquí, sobre destas mesmas

lousas nas que estou onde pensaron os seus derradeiros pensamentos, eses homes

de sangue e crime ! Foi de arredor desta parede, neste estreito cadrado, onde os

seus derradeiros pasos deron voltas igual ca unha besta salvaxe. Sucedéronse a

cortos intervalos : parece que este calabozo non queda nunca baleiro. Deixaron o

sitio quente, e deixáronmo a min. Irei, á miña vez, reunirme con eles no cemiterio

de Clamart, onde  tan ben medra a herba !

Non son nin visionario nin supersticioso. É probable que estas ideas me

provocasen un  acceso  de  febre,  mais     en  canto   eu  soñaba  así,   semelloume  de

súpeto que eses nomes fatais estaban escritos con lume na parede moura ; un

tinguileo cada vez máis precipitado estourou nos meus ouvidos, unha luciña roxa

encheu os meus ollos, e despois pareceume que o calabozo estaba cheo de homes

estraños que   portaban a súa cabeza sobre da man esquerda, e levábana collida

pola   boca   porque   non   tiña   cabelos.   Amosábanme   todos   o   puño,   non   sendo   o

parricida12.

Pechei os ollos horrorizado, e daquela vin todo máis nidiamente.

Fose soño, visión ou realidade, tería eu toleado se unha impresión brusca

non me tivese acordado a tempo. Estaba a piques de caír de costas  cando sentín

12 Aos parricidas, antes de os decapitaren, cortábanlles o puño dereito.

22

arrastrarse por riba do meu pé descalzo un ventre frío e unhas patas peludas : era

a araña que eu molestara e que fuxía.

 E rematou a posesión… Espantosos espectros ! …Non,  todo era  fumegada,

unha   figuración   do   meu   cerebro   baleiro   e   convulsivo.   Quimera   como   as   de

Macbeth ! Os mortos mortos están ; maiormente aqueles. Ben aferrollados no seu

sepulcro. Non é un cárcere do que un poida evadirse. Como puiden, daquela, ter eu

ese medo ?

A porta da tumba non se abre dende dentro.

23

XIII

Estes días pasados vin unha cousa noxenta.

Aínda ben non era día e a prisión estaba chea de ruído. Sentíase abrir e

pechar as pesadas portas, renxer as fechaduras e  os cadeados de ferro, repinicar

os     mazos   de   chaves   ao   entrechocaren     no   cinto   dos   carcereiros,   tremer   as

escaleiras de arriba a abaixo so uns pasos precipitados, e unhas voces chamárense

e respondérense dun extremo ao outro dos longos corredores. Os meus veciños de

calabozo, os forzados en castigo, estaban máis ledos que a cotío. Todo Bicêtre

semellaba rir, cantar, correr e bailar.

Eu, o único mudo neste balbordo, o único inmóbil nese rebumbio, estrañado

e atento, escoitaba.

Pasou un carcereiro.

Arrisqueime a chamalo e a lle preguntar se había festa na cadea.

- Festa, si, se queremos chamarlle ! –respondeume- Hoxe é o día de ferrar os

forzados que teñen que partir mañá para Toulon. 13 Quere velo ? Vaise divertir.

En efecto, para un recluso solitario un espectáculo, por máis odioso que

fose, era unha fortuna. Aceptei a diversión.

O gardián tomou as precaucións habituais para   me ter seguro, e despois

levoume a unha celiña baleira e sen moble ningún que tiña unha fiestra enreixada,

unha verdadeira fiestra,  con suficiente  altura para pousar nela os brazos e ao

traveso da cal  se vía realmente o ceo. 

- Velaí ! –díxome- Dende aquí vai ver e ouvir. Vai estar  só no cuarto, coma o

rei.

Logo saíu e  volveu cerrar tras de min pechaduras, cadeados e ferrollos.

A fiestra daba a un cadrado grandeiro arredor do que se erguía polos catro

lados, tal unha muralla, unha alta construción en perpiaño de seis pisos. Nada máis

deteriorado, máis espido e máis miserento para a vista ca esa cuádruple fachada

furada por unha multitude de fiestras enreixadas ás que se pegaban, de  embaixo a

enriba, unha chea de faces magras e esbrancuxadas, apiñocadas unhas sobre das

13 No porto de Toulon situouse un dos máis importantes campos de traballos forzados adicado á

construción naval.

24

outras como as pedras dun muro, e todas, por dicilo así, encadradas entre as cruces

dos barrotes de ferro. Eran os presos, espectadores da cerimonia a agardaren que

lles   chegase   o  día   de   seren  actores.   Teríase   dito   que   eran  almas   en  pena   nas

bufardas do purgatorio que dan ao inferno.

Todos miraban en silencio  para o patio aínda baleiro. Agardaban. No medio

deses rostros apagados e  soturnos  brillaban acá e acolá algúns ollos  furadores e

vivos como puntos de lume.

O cadrado de prisións que envolve o patio non se pecha sobre si mesmo.  Un

dos catro panos do edificio (o que mira ao levante) está cortado  polo medio e só se

une ao pano veciño por unha reixa de ferro. Esta reixa ábrese a un segundo patio,

máis   pequeno   que   o   primeiro   e   -coma   el-   bloqueado   por   muros   e   pinchos

mourecidos.

Todo   de   arredor   do   patio   principal   hai   bancos   de   pedra   encostados   á

muralla. No medio érguese un esteo de ferro curvado, destinado a termar dun

farol.

Deron as doce. De súpeto abriuse unha gran porta cocheira, agachada nun

afundimento.   Unha   carreta,   escoltada   por   unha   especie   de   soldados   suxos   e

vergoñentos, en uniforme azul con ombreiras vermellas e bandoleiras amarelas,

entrou zouponamente no patio cun ruído de ferralla. Eran os garda-forzados e as

cadeas.

No mesmo momento, como se ese ruído acordase o ruído todo do cárcere,

os  espectadores   das  fiestras,   ata   entón  silandeiros   e   inmóbiles,   estouparon   en

berros   de   ledicia,   en   cantos,   en   ameazas,   en   imprecacións   mesturadas   con

gargalladas que ferían ao sentilas. Diríase ver máscaras de demos. En cada face

apareceu   unha   carantoña,   os   puños   todos   saíron   dos   barrotes,   as   voces   todas

ouvearon, os ollos todos botaron lume, e eu sentín arrepíos ao ver tanta muxica

reaparecer nesa cinza.

Entrementres, os cómitres14 -dos que se distinguían pola súa roupa limpa e

o seu espanto algúns curiosos chegados de París- puxéronse tranquilamente ao seu

labor. Un deles subiu á carreta e botoulles aos seus compañeiros as cadeas, os

colares de viaxe e os feixes de pantalóns de tea, Daquela partilláronse o traballo :

uns  foron  estender  nun  recuncho  do  patio  as  longas  cadeas  que  no  seu argot

chaman    os cordóns,   outros despregaron no lousado   os tafetáns  (as camisas e os

pantalóns), en canto que os máis sagaces examinaban a seguido unha a unha, baixo

a ollada do seu capitán (un vello pequeneiro e reboludo)  as cangas de ferro que

logo   probaban   facéndoas   escintilar   contra   a   pedra   do   chan.   Todo   entre   as

aclamacións bulreiras dos presos, voces só dominadas   polas risadas boureantes

dos forzados para os que se artellaba isto e aos que se vía relegados nas xanelas da

prisión vella que dá ao patio pequeno.

Cando remataron estes preparos, un señor con bordados de prata a quen

chamaban  señor inspector deulle unha orde ao   director da prisón, e un momento

14 Encargados da vixilancia dos galeotes.

25

despois, velaí dúas ou tres portas baixas vomitaren no patio case ao tempo, como a

bafaradas,   moreas   de   homes   ouveantes,   esfarrapados   e   carrañentos.   Eran   os

forzados.

Ao entraren, redobrou a ledicia nas fiestras. Algúns deles, os nomes máis

importantes entre os  dos galeotes, foron saudados con aclamacións e aplausos que

eles recibían cunha caste de modestia fachendosa. Os máis levaban unha especie de

chapeo trenzado coas súas propias mans na palla do calabozo, e sempre con forma

estraña para que, nas vilas polas que pasasen, o chapeo fixese reparar na cabeza.

Estes   eran   aínda   máis   aplaudidos.   Un,   maiormente,   suscitou   arroubos   de

entusiasmo : un mozo de dezasete anos, con cara de rapaza. Saía do calabozo, onde

estivera illado dende había oito días ; co seu feixe de palla fixérase un vestido que o

envolvía da testa aos pés e entrou  no patio dando unha viravolta sobre si mesmo

coa axilidade dunha serpe. Era un saltimbanqui condenado por roubo. Houbo unha

furia   de   palmas   e   de   berros   de   alegría.     Os   galeotes   respondían   a   eles   e   era

estarrecedor este intercambio de ledicia entre os forzados con título e os forzados

aspirantes.  Por moito que a sociedade estivese alá, representada polos carcereiros

e os curiosos arrepiados, o crime mofábase dela nos seus fociños e deste castigo

horrible facía unha festa de familia.

A medida de que chegaban, apuxábanos entre dúas reas de garda-forzados

cara ao patio pequeno enreixado no que os agardaba a visita médica. Alá facían

todos un derradeiro esforzo para evitaren a viaxe, alegando calquera desculpa de

saúde, os ollos enfermos, a perna coxa, a man mutilada… Mais case sempre   os

atopaban aptos para os traballos, e daquela cadaquén se resignaba despreocupado,

esquecendo en poucos minutos a súa pretendida eiva de toda a vida.

A reixa do patio pequeno volveuse abrir. Un gardián foi chamando por orde

alfabética e daquela saíron un a un e cada galeote foise colocar de pé nun recuncho

do patio grande, cabo dun compañeiro dado polo azar da súa letra inicial. Así

cadaquén vese reducido a el mesmo, cadaquén leva a súa cadea para si, á par dun

descoñecido,   e   se   por   acaso   un   galeote   ten   un   amigo,   a   cadea   sepárao   del.

Derradeira miseria !

Ao que tiveron saído unha trintena aproximadamente, volveron pechar a

reixa. Un cómitre formounos en liña co seu bastón, botou diante  de cada un deles

unha camisa, unha chaqueta e un pantalón de burel, fixo logo un aceno e todos

comezaron   a   se   desvestir.   Un   incidente   inesperado   veu,   como   collido   a   tergo,

mudar esta humillación en tortura.

Ata entón o tempo fóra bastante bo, e se a brisa de outubro enfriaba o aire,

tamén de cando en cando abría acá e acolá nos neboeiros grises do ceo unha

regaña pola que caía unha raiola de sol. Mais inda ben os forzados non se tiñan

despido   dos   seus   farrapos   da   prisión,   no   momento   en   que   se   ofrecían   nus   á

revisión desconfiada dos gardiáns e ás olladas curiosas dos estraños que daban

voltas de arredor deles para examinaren os seus ombros, o ceo virouse mouro e

unha fria chuvieira de outono estourou de súpeto e descargou a ballóns no patio

cadrado enriba das cabezas descubertas, dos membros nús dos galeotes e dos seus

miserentos saios estrados polo chan.

26

Nun chiscar de ollo o recinto baleirouse de todo o que non era cómitre ou

galeote. Os curiosos de París fóronse abeirar baixo os alpendres das portas.

Entrementres, a chuvia caía a mares. No patio non se vían senón os forzados

nus, nas lousas alagadas, coa auga a lles escorregar polo corpo. Un silencio tristeiro

seguira ás súas  boureantes bravatas. Aterecían, baticaban dente con dente, as súas

pernas enfraquecidas e os seus xeonllos chouqueleaban e daba mágoa velos apor

sobre   os   seus   membros   azuídos   esas   camisas   enchoupadas,   eses   pantalóns   a

escoar chuvia. Tería sido mellor a nudez.

Só un, un vello, conservara algunha alegría. Esclamou, enxoitándose coa súa

camisa mollada, que  iso non estaba no programa e despois botouse a rir erguendo o

puño cara ao ceo.

Cando remataron de vestir de volta a roupa do camiño, leváronos  por fatos

de vinte ou trinta ao outro recanto  do patio, onde estaban a agardar por eles os

cordóns   alongados   enriba   da   lousa.   Eses   cordóns   son   longas   e   fortes   cadeas

cortadas transversalmente cada dous pés por outras cadeas máis cortas ; ao cabo

delas vai unha canga cadrada que se abre por medio dunha  charneira practicada

nun dos ángulos e se pecha no ángulo oposto cun parafuso e unha porca de ferro,

encaravillados durante toda a viaxe no pescozo do galeote. Cando eses cordóns

están desenvolveitos no chan lembran ben  a espiña dun peixe.

Mandaron   sentar   os   galeotes   na   lama,   enriba   das   lousas   inundadas ;

probáronlles os colares, e, despois, dous ferreiros de entre a grea, armados de

bigornas portátiles, encaravilláronllelos en frío batendo con grosos mazos de ferro.

É un momento terrible no que os máis afoutados empalidecen. Cada martelada,

zoupando na bigorna apoiada no seu lombo, faille dar un  chimpo ao queixelo do

paciente : o menor movemento de adiante cara atrás faría que lle esmendrellasen o

cranio como unha casca de noz.

Despois   desta   operación   ensombreceron.   Só   se   ouvía   o   tremelicar   das

cadeas. E, a intervalos, un berro e o ruído xordo do pau dos garda-forzados  sobre

dos membros dos recalcitrantes. Houbo quen chorou : os vellos arrepuiñábanse e

mordían os beizos. Ollei con terror todos eses perfís sinistros nos seus cadrados de

ferro.

Así, despois da visita dos médicos a visita dos carcereiros, e despois da

visita dos carcereiros  a ferraxe. Tres actos dese espectáculo.

Volveu unha raioliña de sol. Diríase que prendía lume en todos aqueles

miolos. Os forzados erguéronse ao tempo, como nun movemento convulsivo. Os

cinco cordóns colléronse polas mans e de súpeto formaron unha inmensa roda

arredor   da   póla   do   farol.   Daban   voltas   ata   marearen   os   ollos.   Cantaban   unha

canción dos galeotes, unha troba en argot, de melodía ora queixosa ora enfurecida

ou   leda.   A   intervalos   sentíanse   berros   esgumiados   e   gargalladas   esgazadas   e

acorantes mesturárense á misteriosa letra ; despois aclamacións furibundas. E as

cadeas que entrechocaban cadenciosamente servían de orquestra para ese canto

27

máis   rouco   que   o   seu   ruído.   Se   eu   andivese   na   procura   dunha   imaxe   para

representar o sabat non a daría escollido nin mellor nin peor.

Trouxeron   ao   recinto   unha   tina   grande.   Os   garda-forzados   romperon   a

danza dos galeotes a paus e leváronos cara a esa tina, na que se vía aboiar non sei

que herbas en non sei que líquido fumegante e suxo. Comeron.

Despois,  tras comeren, botaron no chan os restos da súa caldruxada e do

seu pan de relón e puxéronse de volta a  danzar e a cantar. Seica lles deixan esa

liberdade o día da ferraxe e mais a noite seguinte.

Eu   observaba   ese   estraño   espectáculo   cunha   curiosidade   tan   ávida,   tan

latexante e tan atenta que me esquecera de min mesmo. Un profundo sentimento

de conmiseración revirábame a corada toda e as risadas deles facíanme chorar.

De   súpeto,   a   través   da   profunda   matinación   na   que   caira,   vin   a   roda

ouveante deterse e calar. Logo, volvéronse todos cara á fiestra que eu ocupaba :

- O condenado ! O condenado ! – berraron todos eles en me sinalando co

dedo.

 E os estoupidos de ledicia redobraron.

Fiquei petrificado.

Ignoro de onde me coñecían e como me recoñeceran.

-Bo día ! Boa tarde ! –berráronme co seu atroz escarnio.

Un   dos   máis   novos,   condenado   a   perpetuidade   ás   galeras,     con   face

relucente e chumbenta, olloume con aire de envexa dicindo : 

-Feliz el ! Vano  rabizar ! Adeus para sempre, compañeiro !

Non   son   quen   a   dicir   o   que   pasaba   en   min.   Efectivamente,   eu   era   o

compañeiro deles. A praza de Grève é irmá de Toulon. Eu estaba mesmo situado

por baixo deles e rendíanme honras. Sentín arreguizos

Si, o seu compañeiro ! E algúns días máis tarde tería podido ser, tamén eu,

un espectáculo para eles.

Permanecera na fiestra, inmóbil, entalecido, paralizado. Mais cando vin os

cinco   cordóns   avanzaren,   botárense   cara   a   min   con   falas   dunha   infernal

cordialidade,   cando   sentin   o     estrepitoso   balbordo   das   súas   cadeas,   dos   seus

brados,   dos   seus   pasos   rente   da   parede,   semelloume   que   esa   nube   de   demos

gabeaba cara á miña  miserenta cela. Ceibei un berro e   lanceime contra a porta

cunha   violencia   capaz   de   a   crebar,   mais   imposible   fuxir.   Os   ferrollos   estaban

pasados por fóra.  Zoupei e chamei con raiba. Despois semelloume ouvir máis perto

aínda as voces estarrecedoras dos forzados. Coidei ver as súas noxentas cabezas

28

apareceren xa á beira da miña fiestra, ceibei un segundo berro de anguria e caín

desmaiado.

XIV

Cando volvín a min era noite. Estaba deitado nun catre ; un farol vacilante

no teito fíxome ver outros catres aliñados dos dous lados do meu. Comprendín que

me levaran á enfermería.

Permanecín desperto uns momentos, mais sen pensamento nin lembranza

ningúns, gorentando a felicidade de  me atopar  nun leito.  De certo  que  noutro

tempo este leito de hospital e de cárcere teríame feito recuar de noxo e de mágoa.

Mais   eu   non   era   xa   o   mesmo   home.   As   sabas   eran   grisallentas   e   ríspidas   á

apalpada, o cobertor delgado e cheo de buratos, sentíase a pallugada a través do

colchón… Que máis ten ! Os meus membros podíanse desentalicar ao xeitiño entre

esas sabas groseiras; baixo ese cobertor, por lixeiro que fose, sentía eu esvaecer o

terrible frío  do miolo dos osos ao que xa me afixera … Volvín adormecer.

Espertoume un gran ruído. O día comezaba a riscar. Aquel ruído viña de

fóra, e como o meu leito estaba ao carón da fiestra soerguinme e senteime enriba

del para ver o que era.

A fiestra daba ao patio grande de Bicêtre, que estaba cheo de xente: dúas

reas de veteranos apenas daban mantido aberto, no medio desa multitude, un

camiño   estreito   que   atravesaba   o   patio.   Entre   a   dobre   fileira   de   soldados

camiñaban devagar, a tombos polo empedrado, cinco longas carretas cargadas de

homes : eran os forzados, que partían.

As carretas non estaban cubertas e cada cordón ocupaba unha. Os forzados

ían sentados de lado en cada unha das beiras, de costas uns aos outros, separados

pola cadea común que se desenvolvía ao longo do carro e  tiña a rente, no extremo,

un   cómitre   co   fusil   cargado.   Ouvíase   bater   os   seus   ferros,   e   a   cada   abalo   do

vehículo víanse saltar as súas testas e abanearse as súas pernas colgantes.

Unha chuvia fina e penetrante xeaba o aire e pegaba  aos seus xeonllos os

seus pantalóns de tea, que de grises tornáranse negros. A suor escorregaba polas

súas longas barbas e os seus cabelos cortos, as súas faces puxéranse violáceas,

aterecendo, e os seus dentes baticaban coa rabia e o frío. Por outra banda, calquera

outro movemento resultaba imposible. Unha vez encaravillado a esa cadea un non

é senón unha fracción dese atroz todo que chaman  o cordón e que se move coma

un só home. A intelixencia ten que abdicar, a canga do forzado condénaa á morte, e

tocante ao propio animal non debe ter necesidades e apetitos non sendo a horas

fixadas. Así, inmóbiles, seminús a maior parte deles, coa cabeza descuberta e os pés

colgando,   encetaban   a   súa   viaxe   de   vinte   e   cinco   días,   cargados   nas   mesmas

carretas,   vestidos   coa   mesma   roupa   para   o   sol   chumbento   de   xullo   e   as   frías

chuvieiras de novembro. Díriase que os homes queren que o ceo faga a metade do

seu oficio de verdugos.

29

Establécerase   entre   a   multitude   e   as   carretas   unha   sorte   de   horroroso

diálogo : insultos por un lado, bravatas polo outro, imprecacións polas dúas partes,

mais, tras un aceno do capitán, vin os paus chover a esgalla nas carretas, sobre das

cabezas e dos lombos, e todo volveu a esa especie de calma externa que chaman  a

orde.   Mais   os   ollos   estaban   inzados   de   venganza,   e   os   puños   dos   miserables

crispábanse sobre dos seus xeonllos.

As   cinco   carretas,   escoltadas   por   xendarmes   a   cabalo   e   cómitres   a   pé,

desapareceron sucesivamente baixo o arco de medio punto do portón de Bicêtre,

seguidas por unha sexta na que se acaneaban, revoltas nun remexido, as olas, os

cuncos de cobre e as cadeas de recambio. Algúns garda-forzados que se retrasaran

na cantina saíron correndo para se uniren á súa escadra. A multitude esparexeuse.

Todo ese espectáculo se esvaeceu tal unha fantasmagoría. Sentiuse   como se ía

enfeblecendo no aire, progresivamente, o ruído pesado das rodas e dos cascos dos

cabalos   pola   estrada   empedrada   de   Fontainebleau,   o   rechiscar   dos   chicotes,   o

chouqueleo das cadeas e os berros do pobo que lle desexaba desgraza á viaxe dos

galeotes.

E isto só é o comezo, para eles !

Que me dicía, logo, o avogado ? As galeras ? Si, ho,  mil veces antes a morte !

Antes o patíbulo que o campo, antes a nada que o inferno ; antes entregar o meu

pescozo á coitela de Guillotin que ao cangallo dos forzados. As galeras, santo Ceo !

30

XV

Por desgraza non estaba enfermo. No outro día tiven que saír da enfermería.

O calabozo recuperoume.

Non estaba enfermo ! Efectivamente,   estou mozo, sán e forte. O sangue

circula ceibe polas miñas veas, os meus membros todos obedecen  a todos os meus

caprichos, estou robusto de corpo e de mente, constituído para unha vida longa. Si,

todo iso é certo, porén teño unha enfermidade, unha enfermidade mortal, unha

enfermidade provocada pola man dos homes.

Dendes de que saín da enfermería veume unha idea punxente, unha idea

quen   de   facerme   tolear,   e   é   que   se   cadra   tería   podido   escapar   se   me   tivesen

deixado alí. Eses médicos e esas irmás da caridade semellaban interesarse por min.

Morrer  tan  novo  e  dese   xeito ! Dixérase  que  se  doían de  min,  tan  solícitos  se

apiñaran á miña cabeceira. Boh, curiosidade ! E a maiores, esa xente que vos cura,

cúravos ben dunha febre, mais non dunha sentenza de morte. E, con todo, seríalles

tan doado ! Unha porta aberta ! Que lles importaría ?

Agora xa é imposible ! Van rexeitar o meu recurso porque todo está en

regra :   as   testemuñas   testemuñaron   correctamente,   as   partes   litigaron

correctamente e os xuíces xulgaron correctamente. Niso eu non conto, a menos

que… Non, é unha tolemia ! Non hai esperanza ! O recurso é unha corda que vos ten

suspendido por riba do abismo e que se escoita triscar a cada instante, ata que

creba. É como se a coitela da guillotina botase seis semanas en caír.

- E se me perdoasen a vida ?   …Perdoar a vida ! E quen ?   E por que ? E

como ? É imposible que me perdoen a vida. Dar exemplo, como din eles. 

Só teño tres pasos que dar : Bicêtre, La Conciergerie15 e a praza de Grêve.

15 Dependencia do antigo palacio real, situado ao carón da Île de la Cité, que despois foi a sede do

Palacio da Xustiza. No momento en que Victor Hugo escribe  O derradeiro día albergaba a prisión á

que trasladaban os condenados á morte antes da súa execución.

31

XVI

Durante as poucas horas que pasei na enfermería sentárame cabo dunha

fiestra, ao sol (volvera aparecer), ou cando menos recibindo do sol todo o que as

reixas da xanela me permitían.

Eu estaba alá, pesándome a cabeza, abrazada polas mans que abranxían

máis do que podían elas termar, os cóbados enriba dos xeonllos e os pés nos

barrotes da cadeira, porque o abatemento fai que me empene e me acurrunche

sobre min mesmo como se xa non tivese nin osos nos membros nin músculos na

carne.

O cheiro apagado da prisión afogábame mais ca nunca, tiña aínda na orella

todo aquel ruído de cadeas dos forzados, sentía unha gran canseira de Bicêtre.

Semellábame que o bon Deus debería doerse de min e mandarme cando menos un

paxariño para cantar alá enfronte, na beira do tellado.

Non sei se foi o bon Deus ou o demo quen mo concedeu, mais case no

mesmo momento ouvín como se elevaba baixo a miña fiestra unha voz, non a dun

paxaro   senón  moito   mellor :   a   voz   pura,   fresca   e   aveludada   dunha   mociña   de

quince anos. Erguín a cabeza como sobresaltado e escoitei con avidez a canción

que ela cantaba. Era unha melodía lánguida e lenta, unha especie de arrolo tristeiro

e queixoso. Velaí  a letra16 :

Rente do Xo’ da Bola

botáronme a man,

laceirán, 

tres micos con argola,

tristrás, laceirana,

guindáronse ao brután,

Tristrás, laceirán.

Non daría eu expresado o amarga que foi a miña desilusión. A voz seguiu :

Guindáronse  ao brután,

laceirán,

16  A   canción   utiliza   abundantemente   o   argot   dos   delincuentes   da   Francia   desa   época.     Nós,

primando a medida e a rima para conservar as estrofas, creamos palabras novas ou utilizamos ás

veces expresións procedentes de xirias profesionais galegas, maiormente o  barallete dos afiadores e

o  verbo dos arxinas ou canteiros.

32

E púxeronme o trinco,

tristrás, laceirana,

chegou o máis mandán,

tristrás, laceirán.

Atopo na chilreira,

tristrás, laceirana, 

aghiote veciñán, 

tristrás laceirán.

Aghiote veciñán,

laceirán.

-« Dille á miña belena,

tristrás, laceirana,

que me ten o marrán,

tristrás, laceirán ».

Miña belena ruta,

tristrás, laceirana,

dime : « Que foi, loubán ? »,

tristrás, laceirán.

Dime : « Que foi, loubán ? »,

laceirán.

- « Pinchei un carallán »,

tristrás , laceirana, 

« e ripeille o argán »,

tristrás, laceirán,

« o canfrós e a tralla »,

tristrás, laceirana,

« tamén alá che van »,

tristrás, laceirán.

« Tamén alá che van»,

laceirán.

Miña belena cispa,

tristrás, laceirana,

vai feita un azacán,

tristrás, laceirán,

pedirlle ao rei por graza,

tristrás, laceirana,

que me ceibe ao doután,

tristrás, laceirán.

Que me ceibe ao doután,

laceirán.

-Ai, ho, se me ceibase,

33

tristrás, laceirana,

a belena mañá,

tristrás, laceirán,

tiña xiros calquetes

tristrás, laceirana,

xiro amarro no van,

tristrás, laceirán.

Xiro amarro no van,

laceirán.

O Mandante atufado,

tristrás, laceirana,

di «A ese maloután »,

tristrás, laceirán,

« voulle  eu facer que baile »,

tristrás, laceirana,

« sen ter os pes no chan »,

tristrás, laceirán.

Non ouvín máis nada dela, nin o daría ouvido. Co sentido medio agochado e

medio entendido dese horrible laio, esa loita do rapiñante coa rolda, ese ladrón que

el atopa e envía xunto da súa muller, esa arrepiante mensaxe (Asasinei un home e

estou preso,   pinchei un carallán e tenme o marrán)  esa muller que corre  cabo do

rei cunha petición de perdón, e ese  Mandante  que se indigna e ameaza o culpable

con   facer que baile sen ter os pés no chan.  E todo iso cantado coa melodía mais doce

e   a   máis   doce   voz   que   xamais   teña   adurmiñado   a   orella   humana !   Deixoume

mancado, xeado, destruído. Eran cousa repulsiva aquelas monstruosas palabras

todas que saían desa boquiña vermella e fresca. Diríase a baba dunha lesma sobre

dunha rosa.

Non sabería expresar o que sentía : ao tempo era eu ferido e agarimado. A

xerga da cova dos ladróns e do campo dos forzados, esa lingua ensanguentada e

grotesca, ese noxento argot casado cunha voz de mociña, grácil transición da voz

de meniña á voz de muller ! Todas esas palabras deformes e malfeitas, cantadas

cadenciosas e nidias !

Ah, que cousa tan infame é unha prisión ! Hai nela unha pezoña que ensuxa

todo.   Todo   se   murcha   nela,   mesmo   a   canción   dunha   mociña   de   quince   anos !

Atopades alí un paxariño e ten lama nas ás, colledes unha belida flor, respirádela e

fede.

34

XVII

Ai, se escapase ! Como había eu correr polos campos !

Non,  non tiña  que  correr.    Así  mírante  e  sospeitan de  ti.   Ao   contrario :

camiñar   devagariño   coa   cabeza   ergueita,   cantando.   Tratar   de   levar   calquera

chambro vello azul con debuxos vermellos.  É bo para se disimular. Lévano todos

os cultivadores da bisbarra.

Sei, perto de Arcueil, dunha bouza de árbores á beira dun brañal, onde,

cando eu andaba no colexio, ía cos meus compañeiros pescar rans todas as quintas

feiras. Agacharíame alá ata o serán.

De chegada a noitiña recomezaría a carreira. Iría a Vincennes. Non, o río

impediríamo. Iría a Arpajon.  (-Mellor fóra coller pola parte de Saint-Germain, ir a

Le Havre e embarcar para Inglaterra.   –Tanto ten, chego a Longjumeau, pasa un

xendarme e pídeme o pasaporte… Estou perdido !).

Ah, coitado soñador, creba primeiro   o espeso muro de tres pés que te

aprisiona ! A morte ! A morte !

Cando penso que de pequeno viñen aquí, a Bicêtre, ver o enorme pozo e os

tolos !

35

XVIII

Namentres eu escribía todo isto a miña lámpada palideceu, chegou o día e o

reloxio da capela deu as seis.

(-Que quere iso dicir ? O vixiante de garda acaba de entrar no meu calabozo,

tirou o seu carapucho, saudoume, desculpouse de me molestar e preguntoume,

suavizando o máis que puido a súa ruda voz, o que eu desexaba para o almorzo…

Percorreume un arreguizo. )

Será hoxe ?

36

XIX

É hoxe !

O   propio director da prisión acaba de me visitar. Preguntoume en que

podía serme agradable e útil, expresou o desexo de que eu non tivese queixa del ou

dos seus subordinados, interesouse pola miña saúde e pola maneira en que eu

pasara a noite ; e cando marchou chamoume  señor !

É hoxe !

37

XX

Non cré, o carcereiro ese, que eu teña queixa del e dos seus sub-carcereiros,

Ten razón. Estaría mal, pola miña parte, que me queixase : eles cumpriron o seu

oficio,   gardáronme   ben   e,   a   maiores,   amosáronse   educados   no   momento   da

chegada e no da partida. Seica non teño que estar contento ?

Este bo carcereiro, co seu sorrir benigno,  as súas palabras garimosas, o seu

ollo que aloumiña e   axexa, e as súas grosas e anchas mans, encarna a prisión, é

Bicêtre feito home. Todo é prisión arredor miña : atopo a prisión baixo todas as

súas formas, baixo a forma humana igual que baixo a forma de reixa ou de ferrollo.

Esa parede é a prisión de pedra, esa porta é a prisión de madeira, eses gardiáns son

a   prisión   en   carne   e   oso.   A   prisión   é   unha   especie   de   ser   horrible   completo,

indivisíble,   metade   casa   e   metade   home.   Eu   son   a   súa   presa :   ela   acóchame,

apértame   con   todas   as   súas   dobras.   Encérrame   nos   seus   muros   de   granito,

agrillóame baixo as súas pechaduras de ferro e vixíame cos seus ollos de carcereiro

Ai, desgraciadiño ! Que vai ser de min ? Que van facer comigo ?

38

XXI

Agora estou tranquilo. Todo rematou de a feito. Saín da horrible ansiedade

na   que   me   botara   a   visita   do   director.   Porque,   debo   confesalo,   tiña   aínda

esperanza… Agora, grazas a Deus, xa non a teño.

Velaí o que acaba de pasar :

No momento en que daban as seis (Non, eran as menos cuarto) a porta do

calabozo abriuse de novo.   Entrou un vello de testa branca, vestido cunha levita

escura. Entreabriu a levita e vin unha sotana e un colariño. Era un crego.

Este crego non era o capelán da prisión. A cousa era funesta.

Sentou fronte de min sorrindo benevolamente ; despois abaneou a cabeza e

ergueu os ollos cara ao ceo, é dicir, á bóveda do calabozo. Entendino.

-Meu fillo –díxome- estades preparado ?

Respondinlle con voz feble :

-Non estou preparado, mais estou listo.

No   entanto   a   vista   toldóuseme,   unha   suor   fría   saíu   asemade   dos   meus

membros todos, sentín as tempas inchárense, e os ouvidos  puxéronseme cheos de

zoeira.

Entrementres me eu abalaba na cadeira como adurmiñado, o bondadoso

vello   falaba.   Cando   menos   pareceumo,   e   creo   lembrar   que   vin   os   seus   beizos

movérense, as súas mans axitárense e os seus ollos relociren.

A porta volveuse abrir por segunda vez. O ruído dos ferrollos arrancounos, a

min do meu abraio e a el do seu discurso. Unha especie de señor vestido de negro,

acompañado polo director do cárcere presentouse e saudoume profundamente.

Ese   home   levaba   na   face   algo   da   tristeza   oficial   dos   empregados   das   pompas

fúnebres. Sostiña un rolo de papel na man.

- Señor –díxome cun sorrir de cortesía- son alguacil do Tribunal Real de

París. Teño a honra de lle traer  unha mensaxe de parte do señor fiscal xeral.

A primeira sacudida pasara. Volvérame toda a miña presenza de ánimo.

39

- É o señor fiscal xeral que pediu con tanta insistencia a miña cabeza ? –

pregunteille eu-  Grande honra para min que me escriba. Espero que a miña morte

lle   proporcione   un     notable   pracer   porque   para   min   sería   duro   pensar   que   a

solicitou con tanto ardor e lle era indiferente.

Dixen iso todo, e continuei con voz firme :

- Lea, señor !

El   púxose   a   me   ler   un   texto   longo,   cantando   ao   final   de   cada   liña   e

dubidando no medio de cada palabra. Era o rexeitamento do meu recurso.

-A   sentenza   será   executada   hoxe   na   praza   de   Grève   –engadiu   cando

rematou, sen erguer a vista do seu papel timbrado- Partimos ás seis e media en

punto para La Conciergerie. Meu querido señor : terá a extrema amabilidade de me

seguir ?

Dende había uns momentos eu xa non o escoitaba. O director parolaba co

crego, el tiña os  ollos chantados no papel e eu miraba para a porta que quedara

entreaberta… (-Ai, coitado, catro  fusileiros no corredor !).

O alguacil repetiu a pregunta, mirando para min desta vez.

-Cando queira –respondinlle eu-  Á súa disposición !

Saudoume dicindo :

- Terei a honra de o vir buscar de aquí a media hora.

Daquela deixáronme só.

Un xeito de escapar, meu Deus ! Calquera xeito ! Teño que fuxir. É preciso !

Decontadiño ! Polas portas, polas fiestras, pola armazón do tellado ! Aínda que

tivese que deixar parte da miña carne  nas trabes !

Maldita ! Dou ao demo ! Arrabeo ! Cumpría un mes para furar este muro con

boas ferramentas, e eu non teño nin un cravo nin unha hora !

+

40

XXII

Velaí estou  transferido  como di o documento do rexistro.

Mais paga a pena contar a viaxe.

Daban as sete cando o alguacil se presentou de novo no limiar do meu

calabozo : 

-Señor   –díxome-   estouno   agardando.   (-Malpocado   de   min !   El   e   mais

outros !).

Erguinme e din un paso ; pareceume que non sería quen de dar outro, tan

pesada tiña a testa e febles as pernas. Con todo, recupereime e seguín cun andar

bastante firme. Antes de saír da cela boteille unha derradeira ollada… Eu queríalle

ao meu calabozo. Despois deixeino, baleiro e aberto, o que lle dá ao calabozo un

aspecto singular.

Por outra banda, non o ha estar moito tempo. Polo serán espérase alguén,

segundo   dicían  os  encargados   das  chaves,   un  condenado   que   a   audiencia   está

facendo arestora.

Na revolta do corredor, o capelán uníuse a nós. Viña de almorzar.

En saíndo da gaiola, o director colleume afectuosamente a man e reforzou a

miña escolta con catro veteranos.

Diante da porta   da enfermería, un vello moribundo berroume : « A máis

ver ! ».

Chegamos ao patio. Respirei, fíxome ben.

Non camiñamos moito ao aire.  Un vehículo, con cabalos de posta atrelados

estaba estacionado no primeiro patio : é o mesmo vehículo que me trouxera : unha

especie de  cabriolé oblongo, dixidido en dúas seccións por unha grella transversal

de arame tan mesta que se diría tecida. As dúas seccións teñen cada unha unha

porta, unha diante e outra detrás do carreto. Todo está tan suxo, tan mouro e tan

poeirento, que, en comparanza,   o coche fúnebre dos pobres é unha carroza da

consagración do rei.

Antes de me sepultar nesa tumba de dúas rodas botei unha ollada no patio,

unha   desas   olladas   desesperadas   ante   as   que   semella   que   os   muros   deberían

41

esborroarse. O patio, especie de praciña plantada de árbores,   estaba aínda máis

ateigada de espectadores que cando dos forzados ás galeras.  Había multitude, xa !

Como o día da saída da cadea, caía unha chuvia propia do tempo, unha

chuvia fina e xeada que segue a caír no momento en que estou a escribir, que ha

caír sen dúbida o día todo e que ha durar máis ca min.

Os camiños estaban esfuracados, o patio cheo de fango e de auga. Tiven o

pracer de ver esa multitude nesa lama.

Subimos o alguacil e un xendarme no compartimento de adiante, o crego, eu

e mais un xendarme no outro. Catro xendarmes de a cabalo arredor do vehículo.

Así, sen o cocheiro, oito homes para un home só.

Entrementres que eu subía, había alí unha vella dicindo : « Aínda me gusta

máis isto que o encadeamento. ».

Enténdoo : é un espectáculo que un abraza máis doadamente nunha ollada,

dáse visto máis axiña. É tan bonito coma el e máis cómodo. Nada vos distrae, non

hai senón un home, e enriba dese único home tanta miseria como enriba de todos

os forzados xuntos. Só que isto está menos espallado, é un licor concentrado, moito

máis gorentoso.

O vehículo púxose en movemento. Fixo un ruído xordo ao pasar por baixo

da bóveda do portón e logo desembocou na avenida, e os pesados batentes de

Bicêtre volvéronse  pechar  atrás dela. Eu sentíame levar  con estupor,  coma un

home caído no letargo que non pode rebulir nin berrar e que ouve que o están a

enterrar. Escoitaba vagamente os feixes de axóuxeres pendurados no pescozo dos

cabalos   de   posta   soar   cadenciosamente   e,   como   impando,   as   rodas   ferradas

petaricar no empedrado ou bater coa caixa ao mudaren de relleira, o galope sonoro

dos xendarmes de arredor do carreto, e o látego do cocheiro rechiscando. Iso todo

semellábame como un rodopío que me levaba.

A   través   das   reixas   dun   poxigo   furado   fronte   a   min,   os   meus   ollos

chantáranse mecanicamente nas   grandes letras de enriba do portón de Bicêtre :

« ASILO DE ANCIÁNS17 ».

- Vaites –díxenme eu- Seica hai xente que chega a vella aí.

E, como se fai entre o soño e a vela, dáballe voltas a esta idea en todos os

sentidos na miña mente atordoada coa  dor.  De  súpeto, o carreto,  ao  pasar da

avenida á estrada principal, mudou a perspectiva  da lumieira. As torres de Notre-

Dame viñéronse encadrar nela, azulentas e medio  borradas pola brétema de París.

De inmediato, a perspectiva da miña mente mudou tamén. Convertérame nunha

máquina, coma o vehículo. Á idea de Bicêtre sucedeulle a das torres de Notre

17    A   antiga   fortaleza   medieval   foi   construída   en   terreos   que   pertenceran   ao   arcebispo   de

Winchester   (de   aí   a   deformación   Bicêtre).   No   século   XVII   construiuse   un   edificio,   destinado

primeiro a asilo e hospital para soldados feridos e enfermos, logo incrementado cun hospicio de

rapaces abandonados e finalmente como lugar de peche de toda caste de “indesexables”.

42

Dame. :   « Os   que   estean   enriba   da   torre   da   bandeira   han   ver   ben »   –díxenme

sorrindo parvamente.

Creo que foi naquel momento cando o crego se puxo de volta a me falar.

Deixeino baduar con paciencia. Tiña eu xa no ouvido o ruído das rodas, o galope

dos cabalos e o látego do cocheiro. Era outro ruído máis.

Estaba   a   escoitar   en   silencio   esa   pingada   de   monótonas   falas   que     me

adormentaban o pensamento como o murmurio dunha fonte, e que pasaban diante

de  min, sempre diferentes e sempre iguais, como os olmeiros retortos da estrada

principal, cando a voz breve e entrecortada do alguacil, situado na parte de diante,

veume  dar un súbito abalo.

- E logo, señor  abade ! –dixo cun acento case ledo- Que novas sabedes ?

Virábase cara ao crego, ao falar así.

O   capelán,   que   me   falaba   sen   parada,   enxordecido   polo   vehículo,   non

respondeu.

-Ei ! Ei ! – proseguiu o cocheiro erguendo a voz para pasar por riba do ruído

das rodas- Carricoche infernal !

Infernal ! Efectivamente.

E continuou :

- Seguro que son os tombos. Non nos damos entendido. Qué quería eu dicir,

xa ? Facede o favor de  mo dicir, señor abade… Ah sabedes a gran noticia de hoxe

de París ?

Eu sentín un arreguizo, como se falase de min.

- Non –dixo o crego, que   ao final entendera-   Non tiven tempo de ler os

xornais esta mañá. Mirareinos polo serán. Cando estou  así de ocupado o día todo,

encoméndolle ao porteiro que me garde os xornais e léoos á volta.

- Boh –proseguiu o alguacil- É imposible que non o saibades. A noticia de

París ! A noticia desta mañá !

Tomei a palabra : « Creo que a sei eu»

O alguacil mirou para min.

-  Vostede? De certo ? Daquela, que di do asunto ?

- É curioso, vostede –respondinlle.

43

- E logo, señor ? –replicou o alguacil- Cadaquén ten a súa opinión política.

Aprécioo de máis como para crer que   vostede non ten a súa. Canto a min, son

totalmente partidario do restablecemento da garda nacional. Eu era sarxento da

miña compañía e a fe que foi ben agradable.

Interrompino.

- Non coidaba que se tratase diso. 

- E logo de que ?  Dicía que sabía a noticia. 

- Falaba doutra, da que París tamén se ocupa hoxe.

O imbécil non entendeu  e picoulle a curiosidade.

- Outra noticia ? E onde demo puido vostede  informarse de noticias ? Cal é ?

Rógollo, señor ! Sabedes  o que é, señor abade ? Estades  máis ao corrente ca min ?

Infórmádeme,   por   favor.   De   que   se   trata ?. .   Gústanme   as   noticias,   sabedes ?

Cóntollas ao señor presidente e él divírtese.

E mil trangalladas, Virábase sucesivamente cara ao crego e cara a min e eu

só lle respondía erguendo o ombreiro. 

- Entón ! –dixome- Daquela, que pensa ? 

- Penso –respondinlle- que xa non pensarei máis nada esta noitiña. 

- Ah, é iso ! –replicou- Vamos, está demasiado triste ! O señor Castaing18

parolaba.

Logo, despois dun silencio :

- Eu transportei o señor Papavoine- Levaba a súa carapucha de lontra e

fumaba o seu charuto. Canto aos mozos de La Rochelle só falaban entre eles. Mais

falaban.

Fixo outra pausa e seguiu :

- Uns tolos ! Uns exaltados ! Tiñan aspecto de desprezar a todo o mundo. E

tocante a vostede, atópoo de certo moi penseiro, mozo.

- Mozo ! –retruqueille- Son máis vello ca vostede : cada cuarto de hora que

corre bótame enriba un ano.

Virouse,   olloume   uns   instantes   con   asombro   inepto   e   despois   púxose

sarcástico :

18  Castaing, Papavoine e os   mozos de La Rochelle  –que aparecen nas seguintes réplicas- foron

aludidos nos anacos XII e XI.

44

- Está de risa : máis vello ca min ! Podería ser o voso avó.

- Non estou  de risa –respondinlle gravemente.

Abriu o seu tabaqueiro : 

- Tome, querido señor, non se anoxe : aspire un pouco  e non me gardede

rancor. 

- Non teña medo : non vou ter moito tempo para llo gardar.

Nese   momento,   o     tabaqueiro   que   me   tendía   deu   coa   grella   que   nos

separaba. Un tombo fíxoo bater de xeito violento e caíu aberto baixo os pés do

xendarme.

- Maldita grella ! –exclamou o alguacil.

Volveuse cara a min.

- Tamén teño mala sorte ! Perdín o meu tabaco todo !

- Perdo eu máis ca  vostede–respondinlle sorrindo. 

Intentou recoller o  tabaco, rosmando entre dentes. 

- Máis ca min ! É doado dicilo. Sen tabaco ata París ! Terrible! 

Entón o capelán dirixiulle unhas palabras de consolo, e non sei se a min me

preocupaba, mais pareceume que era a continuación da prédica da que eu tivera o

comezo. Pouco a pouco  o crego e o alguacil trabaron conversa, eu deixeinos falar

pola súa banda, e pola miña púxenme a pensar.

Ao   abordarmos     a   barreira,   seguía   eu   sen   dúbida   preocupado,   mais

pareceume que París facía un ruído maior que de ordinario.

O   vehículo   detívose   un   momento   diante   do   posto   dos   consumos19.   Os

aduaneiros   da   vila   inspeccionárona.   Se   levase   un   carneiro   ou   un   boi   para   o

matadoiro, tería sido preciso botarlles unha bolsa de cartos, mais unha cabeza

humana non paga dereitos. E pasamos.

Franqueado o baluarte, o   carreto afundiuse ao galope nesas vellas rúas

tortuosas   do   bairro   de     Saint   Marceau   e   de   La   Cité20,   que   serpentean   e   se

entrecruzan coma os mil camiños dun formigueiro. No empedrado destas rúas

estreitas, o rolar do vehículo fíxose tan barullento e tan rápido que eu xa non daba

19 Na entrada das cidades, normalmente ao carón dunha barreira ou detrás dunha porta,  había un

posto que cobraba taxas municipais por introducir determinadas mercadorías para o consumo,

maiormente destinadas á alimentación. 

20 Bairros do centro de París. O primeiro deles – hoxe de Saint Marcel- tiña sona de ser o máis pobre

da capital.

45

entendido máis nada do ruído exterior. Cando botaba unha ollada pola lumieira

cadrada, semellábame que a vaga dos camiñantes se detiña para mirar o vehículo e

que greas de rapaces corrían atrás del. Pareceume tamén ver de cando en cando

nas encrucilladas,  acá e acolá, un home  ou unha vella  esfarrapados,  por veces

xuntos os dous, a termaren dun feixe de follas impresas que os camiñantes se

disputaban e a abriren a boca como para berrar forte.

Daban as oito e media no reloxio do Palacio ao nós chegarmos ao patio de

La Conciergerie. A visión desa gran escaleira, desa negra capela, deses portelos

sinistros, conxeloume. Cando o vehículo parou coidei que tamén o meu corazón ía

parar de bater.

Reunín as  miñas forzas ; a porta abriuse coa rapidez dun lóstrego, saltei  do

calabozo rodante para abaixo e afundinme ás alancadas so a bóveda entre dúas

reas de soldados. Xa se formara unha multitude ao meu paso.

46

XXIII

Namentres camiñei polas galerías públicas do Palacio de Xustiza, sentinme

case libre e ao xeitiño, mais toda a miña resolución me abandonou des que abriron

diante   miña   unha   chea   de   portas   baixas,   de   escaleiras   secretas,   de   pasaxes

interiores, de corredores afogados e xordos nos que non entran máis que os que

condenan ou os que son condenados.

O alguacil seguíame acompañando. O crego deixárame para volver de alí  a

dúas horas : tiña cousas que facer.

Leváronme ao gabinete do director, nas mans de quen me confiou o alguacil.

Era un troco. O director pregoulle que agardase un instante, anunciándolle que

habería   caza   para lle entregar, a fin de que a levase axiña a Bicêtre   na volta do

carreto. Sen dúbida o condenado de hoxe, o que ten que se deitar esta noite sobre

do feixe de palla que eu non tiven tempo a gastar.

-De acordo –díxolle o alguacil ao director- Vou agardar un momento e imos

facer os dous documentos de entrega a un tempo, cádranos ben.

No   entanto,     metéronme   nun   gabinetiño   ao   carón   do   do   director.   Alá,

deixáronme só, ben aferrollado.

Non sei no que estaba a pensar nin canto tempo levaba alá cando unha

súpeta e violenta gargallada á miña orella veume espertar do  soño.

Erguín os ollos cun abalo. Xa non estaba só na cela. Atopábase alí comigo un

home   duns   cincuenta   e   cinco   anos   e   estatura   media ;   enrugado,   alombado   e

encanecente ; reboludo e con  membros pequeneiros ;  de mirada retorta en ollos

grises e risa agre na faciana ; suxo, esfarrapado e case espido. Daba noxo velo21.

Seica a porta se abrira, vomitárao e logo se volvera pechar sen que eu me

decatara diso. Se a morte puidese chegar deste xeito !

Ollámonos en fite uns segundos, o home e mais eu ; el prolongando  a súa

risada, que semellaba un estertor, e eu medio abraiado e medio estarrecido. 

- Quen é vostede ? –pregunteille finalmente. 

21  O home utiliza abundantemente termos do argot dos malfeitores franceses. Nós, cando non

empregamos   termos   galegos   do   barallete   ou  do   verbo   dos   arxinas,   creamos   ou   adaptamos   os

termos tendo en conta a sonoridade e expresividade das palabras e expresións orixinais.

47

- Que preguntiña, ho ! Un richivau22.  

- Un richivau ! Que quere dicir ? 

-   Quere   dicir   –berrou   no   medio   dunha   gargallada-   que   de   aquí   a   seis

semanas o zache vai xogar no cesto coa miña sorbona igual que coa túa torada de

aquí a seis horas… Ha, ha ! Seica agora entendes!

En efecto, eu puxérame pálido e os meus cabelos arrepiáranse. Aquel era o

outro condenado, o condenado do día, o que estaban a agardar en Bicêtre, o meu

herdeiro.

Continuou :

- Que lle queres ? Velaí a miña historia : Son fillo dun bon larapio23,  é mágoa

que un día Carlotes24 se tomara o traballo de lle atar a garavata. Era cando reinaba

a forca, pola graza de Deus. Aos seis anos xa eu non tiña pai nin nai : polo verán

facía pinchacarneiros na poeira rente dos camiños para que me botasen un pataco

polo portelo das cadeiras de posta, e polo inverno ía cos pés descalzos pola lama

soprando   nos   meus   dedos   todos   vermellos ;   víanseme   as   coxas   polo   pantalón

furado. Aos nove anos comecei a utilizar as miñas gouchas25, de cando en cando

baleiraba unha mica26, afarracaba un gambelo27, aos dez anos era un melante28.

Despois fixen amigos e aos dezasete anos era un aghiote. 29  Despechentaba unha

mercha30, mariñaba unha gabiarra31, Pilláronme e como tiña idade mándaronme

aos barquiños bater o remo32. O   campo de forzados é duro : durmir riba dunha

táboa, beber auga clara, comer pan negro, arrastrar unha bola imbécil que non

serve para nada, pancadas e sol abafante. Coa mesma trosquíante : e eu que tiña

tan bonito cabelo acastañado ! Non importa !. . Cumprín a miña pena. Quince anos

arrincados do pelexo ! Tiña trinta e dous anos. Unha boa mañá déronme unha folla

de   ruta   e  setenta  e   seis   francos,   que   fixera   nos   meus   quince   anos   de  galeras,

traballando dezaseis horas por día, trinta días por mes  e doce meses por ano. É

igual,   eu   quería   ser   un   home   honrado   cos   meus   setenta   e   seis   francos   e   tiña

debaixo dos meus farrapos mellores sentimentos dos que hai baixo a xambernía

dun zoina33.  Mais, que o demo leve o tal pasaporte ! Era amarelo e enriba del

escribiran : « Galeote liberado ». Tiña que amosalo en todos os sitios polos que que

pasaba e presentarllo   cada oito días ao alcalde do lugar onde me obrigaban a

22 Condenado a morte que agarda o resultado do recurso.

23  Ladrón.

24  O verdugo.

25  Mans.

26  Bolsa.

27  Roubaba un abrigo.

28  Ladrón.

29  Ladrón.

30  Forzaba a pechadura dunha tenda.

31  Facía unha chave falsa.

32  Ás galeras.

33  A sotana dun cura.

48

apoular34.  Boa recomendación ! Un forzado ! Eu metía medo, os rapaces liscaban e a

xente pechaba as portas. Ninguén quería darme choio. Comín os meus sesenta e

seis francos. E despois cumpriu vivir. Amosei os meus brazos, útiles para traballar,

e pecháronme as portas. Ofrecín cobrar a metade, a cuarta parte, a décima. Nadiña.

Que facer, daquela ? Un día, tiña fame. Escachei o cristal dun panadeiro e pillei un

pan, o panadeiro pilloume a min e non o puiden comer, mandáronme ás galeras a

perpetuidade, con tres letras gravadas a lume no ombreiro. . Pódochas amosar se

queres… A esta condena chámanlle  reincidencia. Velai me tes logo como cabalo de

volta. Enviáronme a Toulon, desta vez cos do pucho verde35.  Tiña que me evadir.

Para iso non tiña senón tres muros que furar, dúas cadeas que cortar, e só un

cravo. Evadinme. Dispararon o canón de alerta, porque  a nós trátannos como aos

cardeais de Roma : imos vestidos  de vermello e lanzan disparos de canón cando

marchamos. Aquela pólvora foi aos paxaros. Nesta ocasión non houbo pasaporte

amarelo, mais tampouco non diñeiro. Atopei compañeiros que tamén cumpriran ou

que romperan a corda. O seu buxa36 propúxome formar parte deles e estafuñir no

carroulo37.  Aceptei e matei para vivir.  Por veces era unha dilixencia, outras unha

cadeira de postas ou un  vendedor de bois que ía a cabalo. Colliamos o diñeiro e

deixabamos quedar  o animal ou o coche e enterrabamos o home debaixo dunha

árbore, coidando de que non saisen para fóra os pés, e despois bailabamos enriba

da foxa para que a terra non aparentase cavada recentemente. Así me fun facendo

vello, abeirándome na bouza e durmindo ao raso, acurrado no mato, mais cando

menos libre e amo de min. Todo ten remate, este ou outro distinto. Os charras38

botáronme   o   lazo,   unha   noite,   pillándome   polo   pescozo.   Os   meus   samarúas

esgueiráronse39, mais eu, o máis vello, quedei nas poutas dos gatos de pucho con

galón40. E trouxéronme aquí. Pasara por todos os chanzos da escaleira non sendo

un.  Roubar un pano ou matar un home, tanto tiña para min o feito : aplicábanme

de novo a reincidencia. Só faltaba a gadaña.   O xuízo foi rápido. Xa me estaba

facendo vello e volvéndome un inútil. Meu pai casara coa viuva41 e eu voulle gardar

os pitos ao señor abade42… Velaí, compañeiro.

Eu quedara pampo ao escoitalo. Botouse de novo a rir máis alto aínda que

no comezo e quíxome coller a man. Recuei arrepiado.

-Amigo   –díxome-   Non   tes   aspecto   de   valente.   Non   te   pildes   diante   de

estafamorio43.  Sabes ?   Pásase   un momentiño  malo  na  prachurria44  mais  acaba

decontado ! Gustaríame estar alá contigo para che aprender a dar o chimpo. Santo

ceo, danme ganas  de non recorrer a sentenza, se é que me queren gadañar hoxe

34  Vivir.

35 Os condenados á cadea perpetua.

36  Xefe.

37  Matar no camiño.

38  Gardas.

39  Os meus compañeiros fuxiron.

40  Os xendarmes.

41  Fora aforcado, frase xa utilizada no anaco V.

42  Morrer,  expresión tradicional galega.

43  Non te cagues diante da morte.

44  Praza, palabra xa utilizada no anaco V.

49

contigo ! Servirános o mesmo crego  para os dous, non me importa levar as túas

sobras. Ves que son bo rapaz, non si ? Dime, quérelo ? Do teu amigo ?

E despois avanzou un paso para se achegar a min.

- Señor –respondinlle rexeitándoo- agradézollo.

Novas risadas ante a miña resposta :

- Ai, ho, sodes un lapingo45 ! O señor é un marqués ! Un marqués !

Interrompino :

- Meu amigo, preciso recollemento, deixádeme.

O meu falar grave púxoo penseiro de súpeto. Abaneou a súa testa griseira e

case calva e despois, chantando as súas unllas no peito peludo que aparecía núa

baixo a súa camisa aberta :

- Entendo –murmurou entre dentes, de feito o caxiga46…

Logo, despois duns minutos de silencio :

- Escoitade –díxome case timidamente- Sodes un marqués, moi ben, pero

tedes   unha   boa   levita   que   non   vos   ha   servir   para   moito,   xa.   Vaina   levar   o

zache. Dádema, que eu podo vendela para ter tabaco. 

Tirei a miña levita e deilla. Púxose a bater palmas cunha alegría de neno.

Logo, vendo que eu estaba en camisa e tremelicaba : 

- Tedes frío, señor, ponde isto : chove e ídesvos mollar, e a máis cómpre ir

decente na carreta.

Ao falar así tirou a súa grosa chupa de  de lá gris e pasouma polos brazos. Eu

deixeino facer.

Entón funme apoiar contra a parede e non sería quen de dicir a impresión

que me daba ese home. Puxérase a examinar a levita que lle eu dera e botaba a

cada momento gritos de alegría. 

- Os petos están noviños ! O pescozo non está gastado !. .Polo menos hanme

dar quince francos !. . Que sorte ! Tabaco para as miñas dúas semanas !

A porta volveuse abrir. Víñannos buscar aos dous : a min para levarme ao

cuarto no que os condenados agardan a hora, e a el para conducilo a Bicêtre.

Colocouse rindo no medio do piquete que o ía levar e díxolle aos xendarmes :

45  Señorito.

46  Crego

50

-Ah, non vos enganedes ! Mudamos a pelica, o señor e mais eu. Mais non me

collades no lugar del. Arredemo ! Non me prestaría, agora que teño para facerme

con tabaco !

XXIV

Ese   vello   asasino   pilloume   a   levita,   porque   eu   non   lla   dei,   e   despois

deixoume ese farrapo, a súa chupa infame. De que vou ter aspecto ?

Non lle deixei pillar a miña levita por despreocupación ou por caridade, non,

senón porque era moito máis forte ca min. Se me opuxese, teríame zoupado cos

seus grosos puños.

Caridade ! Eche boa ! Eu estaba cheo de malos sentimentos. Tería querido

esganalo coas miñas mans, o vello ladrón ! Poder esmagalo baixo os meus pés !

Síntome co corazón cheo de carraxe e de amarguexo. Coido que a bolsa do

fel  me rebentou A morte vira a un ruín.

51

XXV

Leváronme a unha cela onde non hai máis que catro paredes, con moitos

barrotes na fiestra e moitos ferrollos na porta,  non fai falta dicilo.

Pedín unha mesa, unha cadeira e o que cómpre para escribir. Trouxéronmo

todo.

Logo   pedín   un   leito.   O   gardián   miroume   con   ollos   asombrados   que

semellaban dicir : « E para que ? »

Porén, armaron unha cama de cabalete no recuncho. Mais ao tempo veuse

instalar un xendarme no que eles chaman   o meu cuarto . Seica teñen medo que me

esgane co colchón ?

52

XXVI

Son as dez.

Ah,   miña   pequerrechiña !   Outras   seis   horas   e   estarei   morto.   Serei   unha

cousa inmunda que arrastran polas frías mesas das facultades de Medicina ; unha

cabeza que han moldear por unha banda, un tronco que han disecar pola outra, e

despois, co que quede,  han encher unha caixa e levala para Clamart47.

Velaí o que han facer co teu pai estes homes cando ningún deles me odia,

todos se doen de min e todos eles poderían salvarme. Enténdelo, Marie ? Matarme

a sangue frío, nunha cerimonia, polo ben da cousa ! Ah, meu Deus ! 

Miña pobre pequena ! Teu pai que te quería tanto, teu pai que bicaba o teu

pescociño branco e recendente, que pasaba a man sen cesar polas crechas dos teus

cabelos como pola seda, que collía a túa cariña redonda na súa man, que te facía

saltaricar nos seus xeonllos e á noitiña xuntaba as túas dúas manciñas para lle

rezares a Deus !

Quen che ha facer todo iso agora ? Quen te vai querer ? Todos os rapaces e

raparigas do teu tempo han ter pais, non sendo ti. Como  te has desafacer, miña

meniña, do aninovo, dos regalos, dos xoguetiños, os caramelos e os bicos ?… Como

te has desafacer, coitada orfiña, de beber e de comer ?

Ah, se estes xurados tivesen cando menos visto   a miña pequena Marie !

Terían comprendido que non hai que matar o pai dun meniño de tres anos.

E cando se faga grande, se é que chega alá : que ha ser dela ? Seu pai ha ser

unha das lembranzas do pobo de París. Hase poñer rubia por causa miña  e polo

meu nome, ha ser desprezada, rexeitada, envilecida por min, por min que a quero

con todo o aloumiño do meu corazón.  Ai, miña  pequena e querida Marie ! Seica é

certo que has ter vergoña e horror de min ?

Miserable ! Que crime cometín e que crime lle fago cometer á sociedade !

Ai ! Seguro que vou morrer antes da fin do día ? Seguro que son eu ? Ese

ruído xordo de berros que estou a escoitar fóra, esa oleada de pobo ledo que bule

47 Cimeterio de Clamart, na rexión parisiense.

53

nos   peiraos,   eses   xendarmes   que   se   preparan  nos   seus   cuarteis,   ese   crego   en

sotana negra, esoutro home de mans vermellas, é para min ! Son eu o que vou

morrer ! Eu, o mesmo que está aquí, que vive, que se move, que respira, que está

sentado a esta mesa semellante a outra mesa e podería estar noutra parte. Eu, en

fin,  este eu que estou tocando e sentindo, e do que a roupa fai esas enrugas !

XXVII

  Aínda se soubese como fan e de que xeito se morre alá enriba ! Mais é

terrible, non o sei.

O nome da cousa é estarrecedor e non entendo como fun quen de escribilo e

de pronuncialo ata agora

A combinación desas dez letras48,  o seu aspecto, a súa fisionomía, está feita

para acordar unha idea espantosa e o médico de desgraza que inventou a cousa

tiña un nome predestinado.

A imaxe que  eu asocio a esa palabra noxenta é vaga, indeterminada e tanto

máis sinistra. Cada sílaba é como unha peza da máquina. No meu espírito constrúo

e desmonto sen cesar a súa monstruosa armazón,

Non me atrevo a facer pregunta ningunha sobre ela, mais é terrible non

saber   o que é nin como un ten que facer. Seica hai unha plataforma e que vos

deitan sobre do ventre… Ah, os meus cabelos han branquear antes de que caia a

miña cabeza !

48  Guillotina.

54

XXVIII

E mais albisqueina unha vez.

Pasaba eu pola praza de Grève en vehículo, cara ás once da mañá. De súpeto

o vehículo parou.

Había unha multitude na praza. Botei a cabeza polo portelo. O populacho

ateigaba a praza e o   peirao, e había mulleres, homes e nenos de pé sobre do

amurallado.   Por   riba   das   cabezas   víase   unha   especie   de   estrado   de   madeira

avermellada que estaban a montar tres homes.

O   mesmo   día   ía   ser   executado   un   condenado   e   estaban   a   construír   a

máquina.

Desviei a cabeza denantes de ter visto. Á beira do coche había unha muller

que lle dicía a un meniño :

- Ei, mira! A coitela corre mal e van engrasar a ranura cun cabo de candea.

É probable que tamén agora o estean a facer. Acaban de dar as once. Están

sen dúbida a engrasar a ranura

Ah, esta vez, coitado de min, non hei desviar a cabeza !

55

XXIX

O indulto ! O indulto ! Se cadra me darán o indulto ! O rei non me quere mal.

Que vaian buscar o meu avogado! Axiña, o avogado ! Con gusto quero as galeras.

Cinco anos de galeras, estou totalmente de acordo… ou vinte… ou cadea perpetua

co ferro ao roxo. Mais indulto para a vida !

Un forzado aínda camiña, vai e ven e ve o sol.

56

XXX

Volveu o crego.

Ten cabelos  brancos,  aspecto  doce,  unha  face  bondadosa  e  respectable ;

efectivamente é un home excelente e caritativo Esta mañá vino baleirar a súa bolsa

nas mans dos prisioneiros. Como é que a súa voz non emociona aos outros nin el se

ve   emocionado?   Como   é   que   aínda   non   me   dixo   nada   que   me   chegara   pola

intelixencia ou polo corazón ?

Esta mañá eu estaba perdido. Apenas dei escoitado o que me dixo. Con todo,

as súas falas parecéronme inútiles e permanecín indiferente ; escorregaron como

esa chuvia fina polo vidro conxelado.

E mais, cando hai un momentiño volveu cabo de min, a súa visión fíxome

ben. « Entre todos estes homes el é o único  que para min segue a ser home»

díxenme eu. E entroume unha ardente sede de boas e consoladoras palabras.

Sentámonos, el na cadeira e eu no leito. Díxome : 

- Meu fillo… 

Esta palabra abriume o corazón. E seguiu : 

- Meu fillo : credes en Deus ?

- Si, meu pai –respondinlle.

- Credes na santa igrexa católica, apostólica e romana ? 

- Cumpro os seus mandados  –díxenlle. 

- Meu fillo  -proseguiu- parecedes dubidar.

Daquela púxose a falar. Falou moito tempo e dixo moitas   palabras. Logo,

cando coidou que rematara, ergueuse e olloume por primeira vez dende o comezo

do seu discurso, preguntándome :

- Entón ?

57

Prometo   que   tiña   escoitado   primeiro   con   avideza,   logo   con   atención   e

despois con devoción.

Erguinme tamén eu.

- Señor – respondinlle- deixádeme só, rógovolo.

Preguntou : 

- Cando volvo ?

- Xa vos avisarei

Daquela saíu sen carraxe mais abaneando a cabeza, como  dicíndose para el

mesmo : 

- Un impío !

Non, por moi baixo que eu caira non son un impío, e Deus é testemuña de

que creo nel. Mais : que me dixo este ancián ? Nada sentido, nada tenro, nada

conmovedor, nada arrancado da alma, nada que viñese do seu corazón para ir ao

meu, nada que fose del a min. Pola contra, cousas vagas e sen acento, aplicables a

todo e a todos ; empolado cando o que cumpría era profundidade e baleiro cando

cumpría ser sinxelo ; unha especie de sermón sentimental e de elexía teolóxica.

Adoviado con algunha cita latina en latín. San Agostiño, San Gregorio, que sei eu ? E

a maiores, semellaba recitar unha lección cen veces recitada xa, repasar un tema

gastado na súa memoria a poder de sabelo. Nin unha mirada nos ollos, nin un

acento na voz, nin un aceno nas mans.

E como había ser doutro xeito ? Este crego é capelán titular da prisión. O seu

oficio é consolar e exhortar, vive diso. Os forzados, os pacientes, reciben a súa

elocuencia.   Confésaos   e   asísteos   porque   ten   o   seu   cometido   que   facer.   Foise

facendo vello levando homes a morrer. Dende hai moito tempo está afeito ao que

fai   estremecerse   os   outros.   Os   seus   cabelos,   ben   peiteados   en   branco,   non   se

arrepían  xa,  os  traballos forzados  e o  patíbulo  son  para  el cousa  de  cada  día.

Rematou insensible. Probablemente ten un caderno : tal páxina os forzados, tal

outra os condenados a morte. Avísano a víspera que haberá alguén a consolar no

outro día a tal hora e el pregunta de quen se trata : galeote ou sacrificado ; relé

outra vez a páxina e logo ven. Desta forma, acontece que os que van para Toulon e

os que van para a praza de Grève  son para el lugar común e el éo para eles. 

Ah, que me vaian buscar, en lugar diso, un vicario novo ou un cura vello, ao

chou na primeira parroquia que apareza ! Que o collan ao carón do lume, lendo o

seu breviario sen esperar nada, e que lle digan :

- Vai morrer un home, e cómpre que o consoledes. Tedes que estar alá no

momento en que lle aten as mans, no momento en que lle corten o cabelo, que

subades con el na súa carreta co voso crucifixo para lle tapardes o verdugo,  que o

58

acompañedes a tombos polas rúas ata a praza, que atravesedes con el a horrible

multitude   bebedora   de   sangue,   que   o   abracedes   ao   pé   do   cadalso   e   que

permanezades ata que a cabeza estea aquí e o corpo alá.

Entón que mo traian, palpitando e estremecéndose todo,  da cabeza aos pés,

que me boten entre os seus brazos, aos seus xeonllos, e el ha chorar e habemos

chorar os dous, e el ha ser elocuente e eu sentir consolo, e o meu corazón   hase

desinchar no seu, e el  collerá a miña alma e eu collerei o seu Deus.

Mais este bondadoso ancián, quen ven sendo para min ? Quen son eu para

el ? Un individuo da caste desgrazada, unha sombra igual ás tantas que xa ten visto,

unha unidade a engadir na cifra das execucións.

Se cadra fago mal en rexeitalo así : el  é o bó e eu o malo. Malpocado de min,

non é culpa miña. É o meu bafo de condenado que o derrama e murcha todo.

Acaban   de   me   traer   o   xantar.   Creron   que   debía   precisalo.   Unha   mesa

delicada e escolleita, un pito, paréceme, e outra cousa máis. Pois ben, tratei de

xantar, mais no primeiro bocado todo me caiu da boca, tan amargo e fétido me

soubo !

59

XXXI

Acaba   de  entrar   un  señor,   de  chapeu  na   testa,   que   apenas  me   mirou  e

despois abriu un    pé de rei49  e se puxo a medir de abaixo a arriba as pedras da

parede, falando con voz moi alta para dicir quer « Si, é así», quer « Non, non é así ».

Eu pregunteille ao xendarme quen era aquel. Parece que é unha especie de

sub-arquitecto empregado na prisión.

Pola súa banda, foise acordando a  súa curiosidade sobre min. Intercambiou

unhas curtas palabras co encargado das chaves que o acompañaba, logo chantou

un instante os seus ollos en min, abaneou a testa con aire despreocupado e volveu

poñerse a falar en voz alta e a tomar medidas.

Acabada a súa tarefa, achegouse a min dicíndome coa súa voz resoante.

- Meu  caro amigo, de aquí a seis meses esta prisión será moito mellor.

E o seu aceno semellaba engadir :

-  Vostede non vai gozar dela, é mágoa.

Case sorría, el.  Crin ver o momento en  que me ía lanzar suavemente a súa

rexouba, como se  un mete cunha noiva a tarde do seu casamento.

O meu xendarme, vello militar experimentado, encargouse da resposta.

-Señor –díxolle- non se fala tan alto no cuarto dun morto.

O arquitecto foise.

Eu estaba alá, como unha das pedras que el medíu.

49 Unidade de medida e aparato de medición utilizado antes da implantación do sistema decimal. A

unidade medía 324 milímetros e estaba dividida en doce pulgadas.

60

XXXII

E despois, aconteceume unha cousa ridícula.

Viñeron relevar o meu vello querido xendarme, a quen, egoísta ingrato que

eu son, nin mesmo lle apertei a man. Substituíuno outro, home de fronte afundido,

ollos de boi e rostro inintelixente.

Por outra banda, non lle prestara atención ningunha. Eu estaba de costas  á

porta, sentado diante da mesa, tratando de refrescar a miña fronte coa man, e os

meus pensamentos toldábanme a mente.

Un golpiño pequeno que me deron no ombreiro fíxome virar a cabeza. Era o

novo xendarme, co que estaba só.

Velaí, máis ou menos, os termos en que se dirixiu a min :

- Criminal : vostede ten bo corazón ? 

- Non –díxenlle eu. 

A   brusquedade   da   miña   resposta   semellou   desconcertalo.   Con   todo,

proseguiu, dubidoso :

- Un non é malvado polo pracer de selo. 

- E logo por que non ? –repliqueille- Se non ten máis nada que me dicir,

déixeme. Onde queredes chegar ? 

-Perdón, meu criminal -respondeu- Dúas palabriñas só. Velaí : se puidese

facer feliz  un pobre home, sen que lle costase nada, non o faría ? 

Levantei o ombreiro. 

- Seica ven de Charenton50 ? Escolled un xarrón ben estraño para tirar del

felicidade. Eu facer feliz a alguén ! 

50 En Charenton, na rexión de París, había un célebre “asilo de alienados”.

61

Baixou a voz e adoptou un aire de misterio que non cadraba co seu rostro

parvo.

- Si, criminal, si. Felicidade e fortuna. Todo iso me ha chegar de vostede.

Velaí : son un pobre xendarme, o servizo é duro e a paga escasa ; o meu cabalo é

propiedade   miña   e   cáusame   a   ruína.   Para   compensar,   xogo   á   lotería.   Cómpre

espelir. Ata agora, para gañar, só me faltou ter bos números. Sempre ando a buscar

números seguros e sempre caio á beira deles. Xogo o 76 e sae o 77. E por moito que

xogue, non me veñen. 

- Unha pouquiña paciencia, por favor, estou nas últimas. 

- E mais para min esta é unha boa oportunidade. Seica –perdón, criminal-

que lle toca hoxe. Está demostrado que os mortos aos que axustizan así ven de

antemán o resultado da lotería. Prométame que mañá á noitiña virá dicirme os tres

números, os gañadores. Que máis lle ten, eh ?. . Estea tranquilo, que non teño medo

das aparicións… O meu enderezo é Cuartel de Popincourt, escaleira A, nº 26, ao

fondo do corredor. Vaime recoñecer ben, non si ?. . Se lle resulta máis cómodo pode

vir mesmo esta noite. 

Tería desdeñado responderlle a este imbécil se unha tola esperanza non me

atravesase a mente. Na posición desesperada na que estou, un cré  por momentos

que daría crebado unha cadea cun pelo. 

- Escoita –díxenlle facendo tanto teatro como pode alguén que vai morrer-

efectivamente   pódote   facer   máis   rico   ca   o   rei,   facerche   gañar   millóns…  Cunha

condición. 

El abriu uns ollos estúpidos. 

- Cal é ? Cal é ? Todo o que queira para o compracer, meu criminal. 

- En lugar de tres números prométoche catro. Cambia de roupa comigo. 

- Se non é máis ca iso ! –exclamou desprendendo os primeiros colchetes do

seu uniforme. 

Eu erguérame da cadeira. Observaba todos os seus movementos e o meu

corazón palpitaba. Via xa abrirse as portas diante do uniforme de xendarme, e a

praza, e a rúa, e o Palacio de Xustiza quedaren atrás miña ! 

Mais el virouse con aire indeciso. 

- Ai, e iso non é para saír de aquí ? 

Comprendín que todo estaba perdido. Porén, intentei un derradeiro esforzo,

totalmente inútil e insensato ! 

- É, si –díxenlle- mais  ti fas a túa fortuna… 

62

Interrompeume. 

-Ai, non! Vaites, ho ! Os meus números, para gañaren, precisan que  vostede

morra. 

Volvin   sentar,   mudo   e   máis   desesperado   por   toda   a   esperanza   que

concibira.

XXXIII

Pechei  os   ollos  e  puxen  as  mans   enriba  deles  tratando   de  esquecer,  de

esquecer o presente no pasado. En canto que soño, as lembranzas da miña infancia

e da miña mocidade volven a min unha a unha, dondas, manseliñas, ridentes como

illas   de  flores  por   riba  deste  cavorco   de  pensamentos  mouros  e  confusos   que

arrevoan no meu cerebro51.

Véxome de volta neno de escola riseiro e fresco,  a xogar, correr e reloucar

cos meus irmáns polo vieiro largacío cheo de verdor daquela horta a monte, na que

decorreron os meus anos primeiros, antigo enxido de relixiosas que domina coa

súa cabeza chumbenta  a escura cúpula do Val de Grâce.

E despois,  catro anos máis tarde, vólvome ver alí de novo,  aínda neno, mais

xa soñador e  afervoado. Hai unha mociña no solitario xardín.

A españoliña, cos seus ollos grandes e longos cabelos, a súa pel morena e

dourada, os seus beizos vermellos e as súas meixelas rosas, a andaluza de catorce

anos, Pepa.

As nosas nais dixéronnos que corrésemos xuntos e viñemos pasear.

Dixéronnos   que   xogásemos   e   estamos   a   falar,   como   rapaces   do   mesmo

tempo, non do mesmo sexo.

Porén,   hai   só   un   ano   corriamos   e   andabamos   ás   loitas   entre   nós.   Eu

disputáballe a Pepita a mellor mazá da maceira, batíalle por un niño de paxaro. Ela

choraba e  eu dicíalle : « Está ben, imos  cabo das nosas nais e queixámonos os dous

ao mesmo tempo a elas ». Elas reprendíannos en voz alta e en baixa dábannos a

razón.

Agora   Pepita   apóiase   no   meu   brazo   e   eu   estou   todo   fachendoso   e

emocionado. Camiñamos devagariño e non falamos. Ela deixa caír o seu pano e eu

recólloo. As nosas mans tremen ao se tocaren. Fálame dos paxariños, da estrela

que se ve alá ao lonxe, do roibén de tras das árbores, ou ben das súas amigas do

internado, do seu vestido e das súas fitas. Dicimos cousas inocentes e poñémonos

rubios os dous. A rapaciña fíxose unha mociña.

51 Afloran neste anaco vivencias persoais da infancia de Victor Hugo.

63

Aquela   tarde   –unha   tarde   de   verán-   estabamos   baixo   os   castiñeiros,   no

fondo da horta. Despois dun  deses longos silencios que enchían os nosos paseos,

ela separouse de súpeto do meu brazo e dixo : « Vamos correr ! »

Aínda estou a vela, toda de negro, de loito pola súa avoa. Pasoulle pola

cabeza unha idea infantil : Pepa volveu ser Pepita e díxome : « Vamos correr ! »

Púxose a correr diante miña co seu van finiño como o talle dunha avespa e

os seus peíños que recachaban o vestido ata a metade da perna.  Eu perseguíaa e

ela   fuxía,   o   vento   da   súa   carreira   erguía   por   veces   a     súa   peregrina   negra

deixándome ver o seu lombo escuro e fresco.

Eu estaba fóra de min. Acadeina perto do vello sumidoiro en ruínas. Collina

pola cintura, co dereito da vitoria,   e fíxena sentar riba dun banquiño de herba :

non se resistiu. Estaba sen folgos e ría. Eu estaba serio e fitaba as negras  meniñas

dos seus ollos ao través das súas negras  pestanas.

-Senta, aquí –díxome- Aínda é día e podemos ler algo. Tes un libro ?

Levaba comigo o tomo segundo das  Viaxes  de Spallanzani. 52 Abrino ao chou,

achegueime a ela, encostou o seu ombro  sobre do meu e puxémonos a ler, cada un

pola   nosa   banda,   en   baixiño,   da   mesma   páxina.   Antes   de   volver   a   folla,   víase

sempre obrigada a me agardar. A miña mente ía mais lenta que a súa.

- Acabaches ? –dícíame cando eu apenas comezara.

Mentres que as nosas testas se tocaban e os nosos cabelos se enguedellaban,

os nosos alentos fóronse achegando  pouco a pouco e as nosas bocas dun golpe.

Cando quixemos seguir a lectura o ceo estaba cheíño de estrelas.

-Ah, mamá, mamá ! –dixo ela ao regresar- Se soubeses o que tal corrimos !

Eu gardaba silencio.

- Ti  non dis nada –díxome miña nai- pareces tristeiro.

Tiña o paraíso no corazón.

É unha tardiña que hei lembrar a miña vida toda.

A miña vida toda !

52 Libro de divulgación, moi popular na época, escrito polo importante naturalista e investigador

científico italiano do século XVIII Lazzaro Spadanzani.

64

XXXIV

Acaba de  dar unha hora. Non sei cal : ouvo mal o martelo do reloxo. Semella

que teño un ruído de órgao nos ouvidos : son os meus derradeiros pensamentos a

zoar.

Neste supremo momento no que me recollo nas miñas lembranzas, atopo

nelas con horror o meu crime,  con todo querería arrepentirme aínda máis. Tiña

maior remorso antes da miña condena, dende entón, semella que só haxa lugar

para os pensamentos de morte. Porén, querería de certo arrepentirme moito.

Cando soñei un minuto no pasado   que contén a miña vida e regreso ao

machadazo   que ten que rematala   de aquí a pouquiño, sinto un arreguizo como

ante unha cousa nova. Fermosa infancia miña e fermosa mocidade ! Pano dourado

coa punta ensanguentada. Entre entón e agora corre un río de sangue, o sangue do

outro e mais o meu.

Se un día len a miña historia, despois de tantos anos de inocencia e de

felicidade, non han querer crer neste ano  abominable que se abre cun crime e se

pecha cun suplicio : non cadrará cos outros.

E mais, miserables leis e miserables homes, eu non era un malvado !

Ai ! Morrer dentro dunhas horas   e pensar que hai un ano, o mesmo día,

estaba libre e limpo, que daba os meus paseos do outono e camiñaba entre as

follas !

65

XXXV

Neste mesmo momento hai ao meu carón, nestas casas que forman círculo

arredor do Palacio e da praza de Grève, e por todo París, homes que van e veñen,

parolan e rin, len o xornal, pensan nos seus asuntos ; comerciantes que andan a

vender, raparigas a preparar   o seu vestido para o baile desta noite. E nais que

están a xogar cos seus filliños !

66

XXXVI

Lémbrome que un día, cando era un meniño, fun ver a campana maior de

Notre Dame.

Xa   estaba   atordoado   -tras   ter   subido   a   umbría   escaleira   de   caracol,

percorrido a fráxil galería que une as dúas torres e visto París aos meus pés-  cando

entrei na gaiola de pedra e de pontóns de madeira dos que pende  a campá co seu

badal de cincocentos quilos.

Avantei   tremelicando   polas   táboas   mal   xuntas,   mirando   a   distancia   esa

campá tan famosa entre os rapaces e o pobo de París, e sen deixar de reparar con

medo en que os alpendres cubertos de lousa que envolven o campanario coas súas

costaneiras estaban ao mismo nivel que os meus pés. Nos intervalos albiscaba (en

certo sentido a vista  de paxaro)  a praza do adro de Notre Dame e a xente que por

ela pasaba como se fosen formigas.

De súpeto, a enorme campá resoou, unha profunda vibración removeu o

aire   e   fixo   abalar   a   pesada   torre.   O   sollado   saltaba   sobre   das   trabes.   O   ruído

hóubome   derrubar :   abaneei,   a   piques   de   caír,   a   piques   de   escorregar   polos

pendentes   alpendres   de   lousa.   Co   medo   deiteime   nas   táboas,   aferrándome

estreitamente a elas cos meus brazos, sen  falar nin alentar, coa enorme badalada

nos ouvidos, e baixo os ollos aquel precipicio, aquela praza profunda na que se

cruzaban tantos camiñantes plácidos e envexados.

Pois ben, paréceme que aínda me atopo na torre ! O   atordoamento e o

cegamento seguen unidos. Hai como un ruído de campá que sacude as cavidades

do meu cerebro, e de arredor miña xa non vexo esa vida lene e tranquila que

abandonei - e pola que  aínda camiñan os outros homes- senón só ao lonxe e ao

traveso das fendas dun cavorco.

67

XXXVII

O concello é un edificio sinistro.

Co seu teito teso e agudo, o seu estraño campanario, a súa  gran esfera

branca do reloxo, os seus andares de columnas pequenas, as súas mil xanelas, as

súas   escaleiras   desgastadas   polos   pasos   e   os   seus   dous   arcos   á   dereita   e   á

esquerda, está de man coa praza. Sombrío, lúgubre, co rostro comesto pola vellez, e

tan mouro que ao sol aparece mouro.

Os   días   de   execución   vomita   xendarmes   por   todas   as   portas   e   olla   ao

condenado dende todas as súas fiestras.

E no serán, a súa esfera, que marcou a hora, permanece luminosa  enriba da

súa fachada tenebrosa.

68

XXXVIIII

É a unha e cuarto.

Velaí o que sinto agora :

Unha violenta dor de cabeza. Os riles fríos, a fronte ardendo. Cada vez que

me ergo ou me debruzo, seméllame que hai un líquido a aboiar no meu cerebro e

me fai bater os miolos contra as paredes do cranio.

Teño arreguizos convulsivos, e de cando en cando a pluma caime das mans

como por unha sacudida galvánica.

Os ollos escócenme como se estivese metido en fume.

Dóenme os cóbados.

Outras tres horas menos cuarto e estarei curado.

69

XXXIX

Eles din que non é nada, que non se sofre, que é un final maino, que deste

xeito a morte fíxose ben sinxela.

Ei ! O que é, entón, esa agonía de seis semanas e ese estertor de todo un

día ? O que son as angurias desta xornada irreparable que decorre tan paseniño e

tan axiña ? O que é esta escala de torturas que leva ao patíbulo ?

En apariencia iso non é sufrir.

Seica non son as mesmas convulsións, escórrase o sangue gota a gota   ou

apáguese a intelixencia pensamento a pensamento ?

E mais : non se sofre ? Estan eles seguros ? Quen llelo dixo ? Contan que

algunha vez unha testa cortada se ergueu sanguenta á beiriña do cesto e lle berrou

ao pobo : « Non  doe ! »

Seica hai mortos que teñen en por eles  vido agradecelo dicíndolles : « É un

bo invento. Seguide así. O mecanismo funciona ? ».

Foi Robespierre ? Foi Luís XIV ?. .

Non, nadiña ! Menos dun minuto, menos dun segundo e a cousa está feita…

Situáronse   algunha   vez,   só   en   pensamento,   no   lugar   daquel   que   está   alá,   no

momento en que a pesada coitela que cai morde a carne, rompe os nervios, creba

as vértebras… Mais o que ? Medio segundo ! A dor é escamoteada… Horror !

70

XL

Resulta singular que estea a pensar  seguido no rei. Por moito que eu faga,

por   moito   que   abanee   a   testa,   unha   voz   no   meu   ouvido   está   a   me

dicir permanentemente :

- Hai nesta mesma cidade, a esta mesma hora e non moi lonxe de aquí,

noutro palacio,  un home que ten tamén gardas en cada porta, un home único coma

ti no pobo, coa diferenza de que el está no máis alto e ti no máis baixo. A súa vida

enteira, minuto a minuto, non é senón gloria, grandeza, delicia e enlevo. Arredor

del todo é amor, respecto e veneración. As voces máis altas tórnanse baixas ao lle

falaren e as frontes mais fachendosas inclínanse. Os seus ollos non ven senón seda

e mais ouro. Arestora está a celebrar algún consello de ministros onde todos son da

súa opinión, ou ben está a pensar na cazata de mañá, ou no baile desta noite,

seguro de que a festa se ha celebrar á súa hora e deixándolles a outros o traballo

dos seus praceres. Pois ben, este home é de carne e oso coma ti !. . E para que no

propio instante o horrible patíbulo se afundise, para que  che fose devolto todo o

teu  –vida, liberdade, fortuna, familia- sería dabondo con que el escribise con esa

pluma as sete letras do seu nome53   na parte de abaixo dun papeliño, ou mesmo

que a súa carroza cruzase a túa carreta54 !. . El é bondadoso e  se cadra non había

pedir outra cousa,  e non ha ser así !

53 Charles.

54 Por superstición, pensábase que se o rei cruzaba un reo que ían axusticiar ou o lugar no que se 

estaba a preparar a execución, esta sería suspendida e o reo indultado.

71

XLI

Veña, logo ! Sexamos valentes diante da morte, collamos esta terrible idea

coas dúas mans e fitémola cara a cara. Pidámoslle conta do que é, saibamos o que

nos   quere,   revirémola   en   todos   sentidos,   debullemos   o   enigma   e   ollemos

previamente a tumba.

Paréceme   que,   des   que   eu   teña   os   ollos   fechados,   hei   ver   unha   grande

clareza e abismos de luz polos que o meu espírito ha rolar sen fin. Paréceme que o

ceo ha estar iluminado pola súa propia esencia, que os astros han representar nel

manchas  escuras e que –en lugar de constituíren escintileos de ouro sobre veludo

negro para os ollos guímaros- han semellar puntos negros sobre pano de ouro.

Ou ben, mísero de min, ha ser se cadra un cavorco noxento e profundo, de

paredes tapizadas con tebras polas que irei caíndo sen fin vendo bulir formas na

sombra.

Ou   ben,   acordando   tras   o   golpe,   atopareime   se   cadra   enriba   dunha

superficie chá e húmida, agatuñando na escuridade e   dando voltas sobre min

como unha testa que rola. Paréceme que haberá un forte vento a me apuxar e hei

ser   golpeado   a   torto   e   a   dereito   por   outras   cabezas,  a  rolaren   tamén.   Haberá

pucharcas e regueiros dun líquido descoñecido e morno e todo estará negro. Cando

os meus ollos, na súa rotación, se viren cara a enriba, han ver un ceo de sombras de

tonas espesas pesando sobre deles, e ao lonxe, no fondo, grandes arcos de fume

máis mouros do que as tebras. Verán tamén dar viravoltas na noite pequenas

charaviscas vermellas que, en se achegando, hanse virar paxaros de lume. E así ha

ser a eternidade toda.

Poida tamén que en certas datas os mortos da praza de Grève se xunten  en

negras   noites   de   inverno   na   praza   que   é   súa.   Será   unha   multitude   pálida   e

sanguenta e eu non hei faltar. Non haberá luar e falarase en voz baixiña. O Concello

estará alí, coa súa fachada  comesta, o seu tellado escachizado e o seu reloxo que

sempre foi despiedado con todos. Haberá enriba da praza unha guillotina na que

un   demo   ha   executar   un   verdugo ;   será   ás   catro   da   mañá.   Á   nosa   vez,   nós

formaremos a multitude de arredor.

É probable que a cousa sexa así. Mais se eses mortos volven : baixo que

forma volven ? Que conservan do seu corpo incompleto e mutilado ? Que escollen ?

É a cabeza ou o tronco que é o espectro ?

72

Ai ! Que fai a morte coa nosa alma ? Que natureza lle deixa ? Que lle tira ou

que lle dá ? Onde a mete ? Préstalle algunha vez ollos de carne para mirar a terra e

chorar ?

Ah ! Un  crego ! Un crego que saiba iso !  Quero un crego e un crucifixo para

bicar !

Meu Deus, o mesmo de sempre !

73

XLII

Rogueille que me deixase durmir e boteime enriba do leito.

Efectivamente, tiña unha vaga de sangue na testa que me fixo durmir. É o

meu derradeiro sono desta caste.

Tiven un soño.

Soñei que era noite. Semellábame que estaba no meu gabinete con dous ou

tres amigos meus, non sei xa cales.

Miña   muller   estaba   deitada   no   dormitorio,   ao   carón,   a   durmir   coa   súa

meniña

Falabamos   en   voz   baixa,   os   meus   amigos   e   mais   eu,   e   o   que   diciamos

facianos esterrecer.

De súpeto pareceume sentir un ruído nalgún dos outros cuartos da vivenda.

Un ruído feble, estraño e indefinido.

Os meus amigos sentírano coma min. Puxémonos a escoitar : era como unha

pechadura que se abre xordamente, como un ferrollo que andan a serrar pola

calada.

Había algo que nos conxelaba : tiñamos medo. Pensamos que se cadra eran

ladróns que entraran na miña casa a esa hora tan avanzada da noite.

Decidimos ir ver. Erguinme e collín a candela. Os meus amigos seguíanme

un tras outro.

Atravesamos o dormitorio, ao carón. Miña muller estaba a durmir coa súa

meniña.

Logo   chegamos   ao   salón.   Nada.   Os   retratos   estaban   inmóbiles   nos   seus

marcos dourados dispostos sobre do entapizado vermello. Pareceume que a porta

do salón que dá ao comedor non estaba no seu lugar habitual.

Entramos no comedor, dimos a volta del, camiñando eu de diante. A porta

que comunica coa escaleira estaba ben pechada e as fiestras tamén. Chegado á

74

estufa, vin que o armario da roupa branca estaba aberta e que a súa porta estaba

aconchegada contra o recuncho, como para agachalo.

A cousa sorprendeume. Pensamos que había alguén detrás da porta.

Boteille a man para pechar de volta o armario e resistíuseme. Estrañado,

tirei con máis forza e cedeu bruscamente deixándonos ao descuberto unha velliña,

coas mans colgando e os ollos pechados, inmóbil e de pé, como pegada ao recuncho

da parede.

Había niso algo noxento e os meus cabelos érguense cando o lembro.

Pregunteille á vella : 

- Que fai vostede aí ?

Non respondeu.

Pregunteille :

- Quen é, vostede ?

Non respondeu nin buliu e permaneceu cos ollos pechos.

Os meus amigos dixeron :

-   Seguro   que   é   a   cómplice   dos   que   entraron   con   avesas   intencións   e

escaparon ao nos sentiren vir ; non deu fuxido e agachouse aí.

Pregunteillo de novo e permaneceu sen voz, sen movemento, sen ollada.

Un de nós apuxouna e ela caíu ao chan.

Caíu redonda, coma un toro de madeira, como algo morto.

Tocámoslle co pé, despois dous de nós erguémola e apoiámola de novo

contra   a   parede.   Non   deu   sinal   de   vida   ningún.   Gritámoslle   no   ouvido   e

permaneceu muda, coma se fose xorda.

Con todo iso fumos perdendo a paciencia e  había carraxe no noso terror. Un

de nós díxome :

- Póñalle a candea por baixo do queixelo.

Púxenlle a candea acesa debaixo do queixelo. Entón ela abriu a medias un

ollo, un ollo baleiro, apagado, noxento e que non miraba.

Tirei a chama e dixen : 

75

- Vas responder de vez, vella meiga ? Quen es ?

O ollo pechouse como en por el só.

- Abonda ! Xa é de mais ! –dixeron os outros- Outra vez a candea ! Vamos !

Así terá que falar !

Volvín pór a chama  baixo do queixelo da vella.

Entón, paseniñamente, foi abrindo os ollos, mirounos a todos, uns despois

dos outros, e  logo, engruñándose de súpeto, soprou na candea cun alento xélido.

No mesmo instante sentín tres dentes afiados cravárense na miña  man nas tebras,

Acordei tremelicando e bañado en suor fría.

O bondadoso capelán estaba sentado ao pé do meu leito a ler oracións.

- Durmín moito ? –pregunteille. 

- Meu fillo –díxome- Durmistes unha hora. Trouxéronvos a vosa filla. Está aí,

no cuarto do lado a esperar por vós. Eu non quixen que vos despertasen.

- Ah –exclamei- Miña filla ! Que me traian a miña filliña !

76

XLIII

É fresca e rosada,  de ollos grandeiros, bonita !

Púxéronlle un vestidiño que lle di moi ben.

Collina no colo e senteina nos meus xeonllos, biqueille os cabelos.

-Por que non  coa súa nai ? 

-A súa nai está enferma.

-De acordo.

Ela mirábame con aire estrañado : agarimada, abrazada, devorada a bicos e

deixándose facer, mais botando de cando en cando unha ollada inqueda cara á súa

criada, que choraba no recuncho.

Por fin eu dei falado :

- Marie ! –dixen- Miña Marie querida !

Apertábaa violentamente contra o meu peito inchado polos saloucos. Ela

lanzou un gritiño :

- Ai, señor, máncame ! –díxome. 

Señor.  Vai haber un ano que non me viu, a pobre meniña. E xa se esqueceu

de min : rostro, voz, acento… E mais : quen me había recoñecer con esta barba, esta

roupa e esta palidez ? O que ? Xa borrado desa memoria, a única na que eu tería

querido vivir ! O que ! Desaparecido como pai ! Condenado a non volver escoitar

máis nunca esa palabra da lingua infantil tan doce que non dá permanecido na dos

adultos :  papá !

Porén, ouvilo desta boquiña unha soa vez máis, velái todo o que eu tería

pedido en troco dos corenta anos de vida que me tollen.

-Escoita, Marie –díxenlle xuntando as súas dúas manciñas nas miñas- Non

me coñeces ?

Miroume cos seus bonitos ollos e respondeu : 

77

- Pois non ! 

- Mírame ben –repetín- Non sabes quen son eu ? 

- Si- dixo ela- Un señor. 

Coitado   de min ! Amar ardentemente un único ser no mundo, amalo con

todo o voso amor e telo diante vosa véndovos e mirándovos, respondéndovos e

falándovos sen vos coñecer ! Non querer outro consolo ca o del e ser el o único  que

non sabe que o necesitades porque ides morrer ! 

- Marie  -continuei-  Tes un papá ? 

- Teño, si, señor –dixo a nena. 

- E onde está ? 

Ergueu o s seus grandes ollos asombrados. 

- Ah, non o sabe ? Morreu.

Despois berrou. Estivera a piques de deixala caír.

-Morreu –dixen eu- Marie : sabes onde están os que morren ? 

- Si, señor –respondeu- Na terra e no ceo. 

E seguiu por ela mesma. 

-Eu pídolle por el a Deus cada mañá e cada noite nos xionllos de mamá. 

Biqueina na fronte. 

- Marie, dime a túa oración. 

- Non podo, señor, Unha oración non é para dicir polo día, veña á noite á

miña casa e lla digo. 

Era abondo, iso. Interrompina. 

- Marie, o teu papá son eu. 

- Ah ! –díxome ela. 

E engadín : 

- Ti queres que eu sexa o teu papá ?

78

A rapaciña virouse : 

- Non, o meu papá era moito máis bonito.

Cubrina de bicos e de bágoas. Ela  tratou de se  ceibar  dos meus brazos

berrando :

- Estáme mancando coa barba !

Entón pouseina de novo nos meus xeonllos, arrolándoa cos ollos, e logo

pregunteille.

-Marie : sabes ler ?

- Si –respondeu- Mamá apréndeme as letras.

- A ver, logo, le un pouquiño –dixen amosándolle un papel enrugado que ela

tiña nunha das súas manciñas.

Abaneou a súa linda cabeza,

-Ah, non, só sei ler fábulas.

- Inténtao, de todos os xeitos. Vamos, le.

Despregou o papel e púxose a soletrar seguindo co dedo :

- S, E, N,  sen, T, E, N,  ten,  Z, A,  za….SEN-TEN- ZA…

Arranqueille  aquilo  das mans.  Era  a  miña  sentenza  de  morte  o que  me

estaba a ler. A criada mercara o papel por un céntimo. Máis caro me custaba a min.

Non   hai   palabras   para   expresar   o   que   eu   sentía.   A   miña   violencia

espantáraa, case choraba. De súpeto díxome :

-Vólvame o  meu papel, veña. É para xogar.

Devolvinllo á criada.

- Lévea.

E caín outra vez enriba da miña cadeira, sombrío, deserto, desesperado.

Arestora deberían vir. Xa máis nada me ata, a derradeira fibra do meu corazón

crebouse. Estou a punto para o que van facer.

79

XLIV

O crego é bo, o xendarme tamén. Penso que verteron unha bágoa cando eu

pedín que levasen a miña filla.

Xa   está   feito,   agora   cómpre   que   me   endureza   eu   mesmo,   e   que   pense

firmemente no verdugo, na carreta, nos xendarmes, na multitude de enriba da

ponte,   na   multitude   do   peirao   e   na   multitude   das   fiestras,   e   no   que   haberá

expresamente para min nesa lúgubre praza de Grève, que podía estar empedrada

con tantas cabezas como viu caír.

Penso que aínda teño unha hora para me afacer a todo iso.

80

XLV

Todo ese pobo vai rir, bater palmas e aplaudir. E entre todos eses homes

libres e descoñecidos para os carcereiros, que van correndo cheos de ledicia a unha

execución, nesa multitude de cabezas que vai cubrir a praza, haberá máis dunha

cabeza predestinada que seguirá á miña cedo ou tarde na cesta vermella. Máis dun

que ven a ela por min ha vir por el mesmo.

Para estes seres fatais existe en certo punto da praza de Grève un lugar

fatal, un centro de atracción, unha trapela. E dan voltas de arredor ata se atoparen

dentro.

81

XLVI

Miña pequena Marie !… Levárona xogar de novo, está a mirar polo portelo

do cabriolé e xa non pensa naquel  señor.

Se cadra tería eu tempo de escribir unhas páxinas para ela, a fin de que as

lea un día e que dentro de quinze anos chore por min hoxe.

Si, cómpre que saiba a través de min a miña historia, e por que o apelido que

lle deixo está cuberto de sangue.

82

XLVII

A MIÑA HISTORIA

Nota do editor. – Non se deron atopado as follas que se refiren a isto. Se

cadra, como as que seguen parecen indicar, o condenado non tivo tempo para as

escribir. Era tarde de máis cando se lle ocorreu esta idea.

83

XLVIII

Dende un cuarto da Casa do Concello.

Da Casa do Concello ! …. Daquela estou nela ! O abominable traxecto está

percorrido ! Velaí está a praza, e por baixo da fiestra o horrible pobo  que ouvea e

agarda por min e ri.

Por máis que me puxen teso e me crispei o corazón falloume. Cando vin  por

riba das cabezas eses dous brazos vermellos, co seu triángulo negro no extremo,

ergueitos entre dúas farolas do peirao, o corazón falloume55.  Pedín facer unha

derradeira declaración. Trouxéronme aquí e foron na procura dalgún fiscal do rei.

Estouno agardando, cando menos gaño ese tempo.

Velaquí :

Daban as tres e viñéronme avisar de que chegara o momento. Tremín como

se tivese pensado noutra cousa dende había seis horas, seis semanas, seis meses.

Fíxome o efecto de algo inesperado.

Fixéronme   atravesar   os   seus   corredores   e   baixar   as   súas   escaleiras,

apuxáronme   entre   dous   porteliños   da   planta   baixa,   cuarto   escuro,   estreito,

abovedado, apenas iluminado por un día de chuvia e de brétema. No medio había

unha cadeira. Dixéronme que me sentase : senteime.

Había a rentes da porta e ao longo das paredes algunhas persoas de pé, a

máis do crego e os xendarmes, e había tamén tres homes.

O primeiro, o máis grande, o máis vello, era gordo e tiña a faciana rubia.

Vestía levita e  e chapeu tricorne deformado. Era el.

Era o verdugo, o criado da guillotina. Os dous outros eran os seus propios

criados.

55 O condenado á morte ve de súpeto a guillotina, como un monstro xigantesco que destaca por riba

da multitude.  A guillotina estaba feita en madeira vermella, ou pintada de vermello, para disimular

o sangue. E tiña enriba, entre eses dous “brazos”, o triángulo da coitela que facían caír no pescozo

do axustizado. A imaxe da guillotina como ser vivo, cos seus brazos, é habitual nos escritos da

época.

84

Inda ben non sentara, os dous outros achegáronse a min, por tras, como

gatos ;  despois, de súpeto, sentín un frio de aceiro nos meus cabelos e as tesouras

renxeron nas miñas orellas.

Os meus cabelos, cortados ao chou, caíanme en guedellas polo lombo, e o

home do sombreiro tricorne sacudíaos a modiño coa sua gorda man.

De arredor, falaban en voz baixa.

Había moito ruído fóra, como un ruxe-ruxe que se espallaba polo aire. Ao

primeiro coidei que era o río, mais por algunhas risadas que escachaban recoñecín

que era a multitude.

Un   mozo   que   estaba   rente   da   fiestra   a   escribir   nun   caderno   cun   lápis,

preguntoulle   a   un  dos   gardiáns   como   se  chamaba   o  que   estaban  a   facer  nese

cuarto.

-O aseo do condenado –respondeulle o outro.

Comprendín que a cousa aparecería mañá no xornal.

De súpeto, un dos criados tiroume a chaqueta e o outro colleume as mans

que colgaban, apoiounas contra as miñas costas e sentín os nós dunha corda írense

enrolando lentamente de arredor dos meus pulsos achegados. Ao mesmo tempo, o

outro   desfacíame   a   garavata.   A   miña   camisa   de   batista,   único   retallo   que   me

restaba do que eu fora outro tempo, fíxoo en certa maneira dubidar un instante ;

logo púxose a lle cortar o colariño

Ante   esa   horrible   precaución,   no   arreguizo   do   aceiro   que   me   tocaba   o

pescozo, os meus cóbados  reloucaron e deixei escapar un rouco brado. A man do

executor tremeu.

- Desculpe, señor –díxome- Manqueino ?

Estes verdugos son homes moi delicados.     

A multitude berraba máis alto fóra.

O   home   gordo   de   faciana   espullenta   ofreceume   para   respirar   un   pano

enchoupado en vinagre.

-Moitas   grazas   –díxenlle   coa   voz   máis   forte   que   puiden-   non   é   preciso,

atópome ben.

Entón un deles baixouse e atoume os dous pés por medio dunha corda fina e

bamba, que só me deixaba dar pasiños. Esa corda viñérase unir coa das miñas

mans.

85

Logo, o home gordo botoume   a chaqueta sobre do lombo e atoume as

mangas xuntas debaixo do queixelo.  O que había que facer aí estaba xa feito.

Entón o crego achegouse co seu crucifixo.

- Vamos, meu fillo –díxome.

Os   criados   colléronme   polas   sobaqueiras.  Erguinme   e   camiñei.   Os   meus

pasos eran moles e dobregábanse como se  tivese dous xeonllos en cada perna.   

Nese momento a porta exterior abriuse a vagabán. Un clamor furioso e o

aire frío e a luz branca irromperon ata min na sombra. Dende o fondo do escuro

portelo   vin   de   súpeto   ao   mesmo   tempo,   ao   través   da   chuvia,   as   mil   testas

ouveantes do pobo amoreadas en revoltallo na rampa da gran escaleira do Palacio.

Á dereita, ao pé do limiar, unha rea de cabalos de xendarmes, dos que, por causa da

portiña   baixa,   só   daba   eu   visto   as   patas   dianteiras   e   o   peitoral.   Enfronte,   un

destacamento   de   soldados   en   formación.   Á   esquerda,   a   parte   traseira   dunha

carreta na que se encostaba unha ruda escala. Cadro noxento, ben enmarcado  pola

porta dunha prisión.

Para   este   momento   temido   gardara   eu   o   meu   valor.   Dei   tres   pasos   e

aparecín no limiar do portelo.

- Velaí está !   Velaí está ! –berrou a multitude- Por fin sae !   

E os que estaban máis perto de min batían palmas. Por moito que se lle

queira a un rei, habería menos festa !

Era unha carreta ordinaria, cun cabalo ético 56   e un carreteiro de chambro

azul con debuxos vermellos, coma os dos cultivadores da bisbarra de Bicêtre.   

O home gordo de chapeu tricorne foi o primeiro en subir.

- Bo día, señor Sanson ! –berraba un fato de nenos pendurados ás reixas.

Seguiuno un criado.

- Bravo, Terza Feira ! – berraron de novo os rapaces.     

Sentáronse os dous na banqueta de diante. 

Era a miña vez. Subín camiñando firme. 

- Vai ben ! –dixo unha muller  á beira dos xendarmes. 

Esta   atroz   gabanza   deume   valor.   O   crego   veuse   colocar   rente   de   min.

Sentáranme na banqueta de atrás, de costas ao cabalo. Sentín un arreguizo ante

esta derradeira atención.

56 Tísico.

86

Poñen algo de humanidade dentro da cousa. 

Quixen   ollar   arredor   de   min.   Xendarmes   diante,     xendarmes   detrás,   e

despois multitude, multitude e mais multitude : un mar de testas enriba da praza.

Un piquete   de xendarmería a cabalo estábame agardando á porta da reixa

do Palacio.

O oficial deu a orde. A carreta e a súa comitiva puxéronse en movemento,

como apuxados cara a diante por un alarido do populacho.

Franqueamos a reixa. No momento no que a carreta virou cara ao Pont-au-

Change, a praza estourou en ruído, dende o empedrado ata os tellados, e as pontes

e os peiraos responderon cun tremor de terra.

Alá era onde o piquete que estaba á espera se uniu á escolta :

-Tirade o chapeu ! Tirade o chapeu !  -berraban mil bocas xuntas.

 Como ante o rei.

Daquela temén eu rin atrozmente, e díxenlle ao crego :

- Eles o chapeu, eu a cabeza.

Iamos a pasiño.

O   Quai   des   Fleurs   arrecendía,   era   día   de   mercado.   Os   vendedores

abandonaron os seus ramos por min.

Fronte   por   fronte,   un   pouco   antes   da   torre   cadrada   que   fai   ángulo   co

Palacio, hai tabernas que estaban cheas de espectadores felices de teren  tan bos

sitios. Maiormente mulleres. O día debe ser bo para os taberneiros.

Alugábanse mesas, cadeiras, estadas, carretas. Todo estaba carregado de

espectadores. Comerciantes de sangue humano berraban a boca chea     :

- Quen quere sitio ?

Enrabieime contra esa xente. Sentín devezos de lles gritar :

- Quen quere o meu ?

No   entanto     a   carreta   avantaba.   A   cada   paso   que   daba,   a   multitude

desfacíase detrás dela, e eu víaa cos meus ollos perdidos formarse de novo noutros

lugares  do camiño.

87

Ao   entrar   no   Pont-au-Change,   botei   por   casualidade   unha   ollada   cara   a

atrás, á miña dereita. Batín coa vista na outra beira, por cima das casas, cunha torre

moura, isolada, sementada de esculturas, no cume da que vía dous monstros de

pedra sentados de esguello. Non sei polo que, pregunteille ao crego que torre era

esa.

- Saint-Jacques-la –Boucherie57 –respondeu o verdugo.

Ignoro como,  na brétema  -e malia a chuvia miúda e branca que raiolaba no

aire coma unha rede de fíos de araña- nada do que acontecía de arredor miña me

escapou. Cada un dos  detalles traíame a súa tortura. Faltan as palabras para  as

emocións.

Cara   ao   medio   daquel   Pont-au-Change,   tan   longo   e   ateigado   polo   que

camiñabamos con moita dificultade, un violento horror apoderouse de min.  Tiven

medo a me desmaiar, derradeira vaidade ! Entón atordoeime eu mesmo para estar

cego   e   xordo   diante   de   todo,   agás   o   crego,   do   que   apenas   ouvía   as   palabras,

entrecortadas polo balbordo.

Collín o crucifixo e biqueino.

-Apiedádevos de nós, meu Deus –dixen. 

E tratei de me mergullar nese pensamento. 

Mais cada tombo da dura carreta abalábame. Logo, de súpeto, sentín en min

un gran frío. A chuvia atravesárame a roupa e mollábame a pel da testa ao través

do meu cabelo minguadiño e corto.

- Estades a tremer co frío, meu fillo ?-preguntoume o crego.

- Estou, si –respondín eu. 

Malpocado de min,  non era frío só !

Na revolta da ponte unhas mulleres doéronse de eu ser tan novo.

Encetamos o  peirao fatal. Comecei a non ver nin ouvir máis xa. Todas esas

voces e todas esas testas, nas fiestras, nas portas, nas reixas das tendas,  nas gallas

das farolas ; eses espectadores ávidos e crueis, esa multitude na que todos me

coñecen e onde eu non coñezo ninguén ; esa ruta   enlousada e amurallada por

rostros humanos… Eu estaba ebrio, estantío, aloulado. Resulta insoportable o peso

de tantas olladas pousadas en  vós.

Daquela   eu   ía   abaneando   enriba   do   banco,     sen   mesmo   lles   prestar   xa

atención ao crego e ao crucifixo. No balbordo que me envolvía xa non distinguía os

57 Antiga igrexa medieval diante da que se reunían os peregrinos a Compostela; actualmente só se 

conserva a torre.

88

gritos  de piedade dos gritos de alegría, as risas dos choros, as voces do ruído ; todo

aquilo era igual a un rumor que resoaba na miña cabeza como un eco de metal.

Os meus ollos lían mecanicamente os letreiros das tendas.

Unha vez entroume a estraña curiosidade de virar a testa e mirar cara a

onde ía eu avanzando. Era unha derradeira bravata da intelixencia. Mais o corpo

non quixo : a miña caluga ficou paralizada e para adiante, como morta.

Albisquei só, de lado, á miña esquerda, alén o río, a torre de Notre Dame,

que ollada dende alá tapa a outra. É a que ten a bandeira. Había moita xente que

debía ver ben.

E   a   carreta   avantaba,   avantaba,   e   as   tendas   pasaban   e   os   letreiros

sucedíanse,   escritos,  pintados,   dourados,   e   o   populacho   ría   e     espernexaba   no

bulleiro, e eu deixábame ir, como nos seus soños os que están durmidos.

De   súpeto,   a   serie   de   tendas   que   ocupaba   os   meus   ollos   cortouse   no

recuncho dunha praza : a voz da multitude virouse máis vasta, máis   berrallona,

máis leda aínda ; a carreta parou de súpeto e houben caír de fociños enriba das

táboas. O crego termou   de min : « Ánimo !» -murmurou- Entón trouxeron unha

escada á parte de atrás da carreta ; el deume o brazo, baixei e andei un paso, logo

volvinme para dar outro e non fun capaz. Entre as dúas farolas do peirao vira unha

cousa sinistra.

Coitado de min ! Era realidade !

Parei como  abaneando xa co golpe.

- Quero facer unha derradeira declaración ! –gritei feblemente.

Subíronme aquí.

Pedín   que   me   deixasen   escribir   as   miñas   derradeiras   vontades.

Desatáronme as mans mais a corda está aquí, preparada, e o resto está embaixo.

89

XLIX

Un xuíz, un comisario, un maxistrado, non sei de que clase, acaba de vir.

Pedinlle  o indulto xuntando as dúas mans e arrastrándome polo chan sobre dos

xeonllos. Respondeume, sorrindo fatalmente, se era iso todo o que lle tiña que

dicir.

- O indulto ! O indulto- repetín- Ou, por piedade, cinco minutos máis ! 

Quen sabe ? Igual chega !  É tan horrible aos meus anos morrer así ! Tense

visto  moitas veces chegar indultos no derradeiro momento ! E a quen lle ían dar o

indulto se non é a min ?

Ese  abominable verdugo ! Achegouse ao xuíz para lle dicir que a execución

tiña que se facer a unha determinada hora e que esa hora se estaba achegando, que

el era  o responsable, que a maiores chove e  que o aparato pode enferruxarse. 

- Ei, por piedade ! Un minuto para esperar o indulto ! Ou deféndome ! E

trabo ! 

O xuíz e o verdugo saíron. Estou só… Con dous xendarmes.

Ai,   horrible   pobo   cos   seus   berros   de   hiena !. .   Quen   sabe   se   eu   non   lle

escaparei ? Se non me  salvarán ?. .Se o meu indulto…?. .É imposible que non me me

indulten !

Ai, miserables ! Paréceme que están a subir os chanzos…

AS CATRO

90

Comedia a propósito dunha traxedia*

91

*A   terceira edición de   O derradeiro día dun condenado   publicaba esta   comedia,

escrita    con posterioridade á obra, en 1829   . O editor explicaba nunha nota que

“Cómpre lembrar, ao lela, as obxeccións políticas, morais e literarias no medio das

que foron publicadas as primeiras edicións deste libro”.

PERSONAXES

Madame de Blinval

O cabaleiro

Ergasto

Un poeta elexíaco

Un filósofo

Un s

eñor gordo

Un señor fraco

Mulleres

Un lacaio

92

Un salón

UN POETA ELEXÍACO: 

(lendo)

…………………………………………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………………………………

Uns pasos na mañá atravesan a fraga,

o ladrido dun can pola ribeira vaga,

e a mociña chorosa

vai sentarse receosa

na pedra centenaria do alto mirador.

Chega o laio das ondas á doce Clementina

mais non a mandolina

do xentil trobador!

TODO O AUDITORIO:

Bravo! Encantador! Enmeigador!

(baten palmas)

MADAME DE BLINVAL:

Hai un misterio indefinible, neste final, que arranca bágoas dos ollos.

O POETA ELEXÍACO:

(modestamente)

A catástrofe está velada.

O CABALEIRO:

(abaneaándo a cabeza)

Mandolina, trobador, é romántico todo iso!

93

O POETA ELEXÍACO:

Si, meu señor, mais dun romántico razoable, romántico auténtico. Que queredes?

Cómpre facer algunhas concesións.

O CABALEIRO:

Concesións! Concesións! Esa é a maneira de perder o gusto. Eu daría todos os

versos románticos só por este cuarteto:

Ao traveso do Pindo e de Citera

Xentil Bernardo o seu aviso dá

de que a Arte de Amar o sábado virá

cear á casa da Arte da Cratera. 58

Velaí a verdadeira poesía! A   Arte de Amar  que cea o sábado na casa da   Arte da

Cratera! En boa hora! Mais hoxe son   a mandolina  e   o trobador. Xa non se fan

poesías fuxitivas. 59 Se eu fose poeta faría  poesías fuxitivas, mais non son poeta, eu!

O POETA ELEXÍACO:

E mais as elexías…

O CABALEIRO:

Poesías fuxitivas, meu señor. 

(En baixo a Madame de Blinval) E a maiores, iso de   mirador  non é correcto, dise

miradoiro.

ALGUÉN:

(Ao poeta elexíaco)

Unha observación, señor: Dicides  o alto mirador, por que non  o godo mirador?

O POETA ELEXÍACO:

Godo  non se di en poesía.

ALGUÉN:

Ah, entón é diferente.

58 Pode ser unha alusión ao poeta  francés do século XVIII Pierre Joseph Bernard, coñecido como

Gentil-Bernard, autor dunha  Arte de Amar

59 Coñécese con esta denominación un tipo de poemas baseados máis na beleza e a arte formal da 

composición que no seu contido. Diversos autores do século XVIII e XIX publicaron obras co título 

de  Poésies Fugitives.

94

O POETA ELEXÍACO:

(Continuando)

Entendedes, señor? Cómpre porse límites. Eu non son daqueles que pretenden

desorganizar o verso francés e retrotraírnos á epoca dos Ronsard e dos Brébeuf60.

Eu   son   romantico,   mais   moderado.   É   como   coas   emocións.   Quéroas   lenes,

soñadoras, melancólicas, mais nunca con sangue, nunca con horrores. Velar as

catástrofes. Ben sei que hai xente, tolos, imaxinacións delirantes que…Escoitade,

señoras, lestes xa a nova novela?

AS SEÑORAS:

Que novela?

O POETA ELEXÍACO:

O derradeiro día…

UN SEÑOR GORDO:

Abonda, señor! Xa sei o que queredes dicir. O título máncame os nervios.

MADAME DE BLINVAL:

E mais a min. É un libro horrendo. Téñoo aí.

AS SEÑORAS:

A ver, a ver…

(Pásanse o libro de man en man)

ALGUÉN:

(Lendo)

O derradeiro día dun…

O SEÑOR GORDO:

Por favor, señora!

MADAME DE BLINVAL:

Efectivamente, é un libro abominable, un libro que produce pesadelos, un libro que

pon enfermo.

60 Poetas franceses, o primeiro moito máis importante que o segundo.

95

UNHA MULLER:

(En baixo)

Teño que lelo.

O SEÑOR GORDO:

Cómpre recoñecer que os costumes se van depravando de día en día. Meu Deus,

que horrible idea! Desenvolver, furar, analizar, un despois doutro e sen deixar un

só, todos os sufrimentos físicos, todas as torturas morais que debe experimentar

un home condenado a morte no día da execución. Non é atroz? Dades entendido,

miñas señoras, como se atopou un escritor para esa idea e un público para ese

escritor?

O CABALEIRO:

Velaí, en efecto, unha cousa soberanamente impertinente.

MADAME DE BLINVAL:

Quen ven sendo o autor?

O SEÑOR GORDO:

Non levaba nome a primeira edición.

O POETA ELEXÍACO:

É o mesmo que xa fixo outras dúas novelas… a fe que me esqueceron os títulos. O

primeiro comeza na Morgue e acaba na praza de Grève. En cada capítulo hai un

ogro que come un rapaz.

O SEÑOR GORDO:

Lestes iso, señor?

O POETA ELEXÍACO:

Lin: a acción acontece en Islandia61.

O SEÑOR GORDO:

En Islandia! Espantoso!

O POETA ELEXÍACO:

61 Alusión á obra de Victor Hugo  Han de Islande.

96

Ademáis diso fixo odas, baladas62, non sei o que, nas que aparecen monstros con

corpos de centellas63 .

O CABALEIRO:

(Rindo)

Cen tellas! Ben puido dicir dúas centas!

O POETA ELEXIACO:

Tamén publicou un drama (chámase así) onde se atopa este fermoso verso:

Demain vingt-cinq juin mil six cent cinquante-sept64

ALGUÉN:

Ai, que verso!

O POETA ELEXÍACO:

Pode escribirse en cifra, vedes, miñas señoras?

Demain, 25 juin 1657.

(Bótase a rir. Rin todos.)

O CABALEIRO:

É unha cousa ben particular, a poesía de agora.

O SEÑOR GORDO:

É, si! Ese home non sabe versificar. Como di que lle chaman?

O POETA ELEXÍACO:

Ten un nome tan dificil de lembrar como de pronunciar. Ten algo de godo, de

visigodo e de ostrogodo65.

(Ri)

62 Alúdese agora a  Odes et ballades

63 No orixinal o xogo é entre  corps bleus e a exclamación  Corbleu!

64 O alexandrino que aquí aparece é o primeiro verso da peza de teatro de Victor Hugo  Cromwell,

que causou un gran escándalo na estrea.  Ante a imposibililidade de trasladalo a verso en galego,

optamos por deixalo en francés.

65 O poeta elexíaco fai un pequeno xogo de palabras a partir do nome de Victor Hugo pois na súa

pronuncia en francés hai unha paronomasia entre  Hugo  e  goth, visigoth  e  ostrogoth.

97

MADAME DE BLINVAL:

É un home desagradable

O HOME GORDO:

Abominable.

UNHA MULLER NOVA:

Alguén que o coñece, díxome que…

O SEÑOR GORDO:

Coñecedes alguén que o coñece?

A MULLER NOVA:

Si, e di que é un home tranquilo, sinxelo e que vive retirado e pasa os días a xogar

cos seus fillos

O POETA:

E as noites a soñar negras obras de tebras.

Que cousa máis singular, velaí un verso que acabo de facer con toda naturalidade…

É porque o verso está aí:

E as noites a soñar negras obras de tebras.

Ten unha boa cesura. Só falta atopar a rima. Pardiola!  Noitebras.

MADAME DE BLINVAL:

Quidquid tentabat dicere, versus erat. 66

O SEÑOR GORDO:

Diciades que o autor en cuestión ten fillos pequenos. Imposible, señora. Cando un

fixo  esa obra! Unha novela tan atroz!

ALGUÉN:

Mais esa novela: con que finalidade a fixo?

O POETA ELEXÍACO:

Eu que sei!

66   O que tentaba dicir saíalle en verso  di Ovidio de si mesmo falando da súa inclinación temperán á

poesía.

98

UN FILÓSOFO:

Polo que parece, coa de contribuír á abolición da pena de morte.

O SEÑOR GORDO:

Un horror, xa vos digo eu!

O CABALEIRO:

Ai, xa! Daquela é un duelo co verdugo!

O POETA ELEXÏACO

Odia terriblemente a guillotina.

UN SEÑOR FRACO:

Estouno vendo, son proclamas.

O SEÑOR GORDO:

Non. Apenas hai dúas páxinas nese texto sobre a pena de morte. Todo o resto son

sensacións.

O FILÓSOFO:

Velaí o erro. O asunto merecía o raciocinio. Un drama, unha novela, non proban

nada. E a maiores, eu lin o libro e é malo.

O POETA ELEXÍACO:

Detestable! Seica iso é arte? É ultrapasar os límites, é romper os cristais. Aínda ben

se eu o coñecese, ese criminal! Pois non. Que é o que fixo? Non sabemos nada del.

Non hai dereito a me interesar en alguén que eu non coñezo.

O SEÑOR GORDO:

Non hai dereito a lle facer experimentar ao lector sufrimentos físicos. Cando eu

vexo traxedias hai mortos: e que? Non sinto nada. Mais esta novela faivos arrepiar

o cabelo, pónvos carne de galiña, provócavos pesadelos. Eu estiven dous días na

cama por tela lido.

O FILÓSOFO:

Engadide a iso que é un libro frío e medido.

99

O POETA:

Un libro!. .Un libro!. .

O FILÓSOFO:

Si. E como  diciades hai un momentiño, señor, non hai verdadeira estética. A min

non   me   interesa   unha   abstracción,   un   ente   puro.   Non   vexo   nela   unha

personalidade que se adecúa coa miña. E despois, o estilo non é nin sinxelo nin

claro. Cheira a arcaísmo. É o que  diciades, non é?

O POETA:

Seguro, seguro. Non se precisan personalidades.

O FILÓSOFO:

O condenado non resulta interesante.

O POETA:

E como había resultalo? Ten un crime e non ten remordementos. Eu tería feito o

contrario totalmente. Tería contado a historia do meu condenado. Nacido de pais

honrados.   Boa   educación.   Amor.   Ciúmes.   Un   crime   que   non   o   sexa.   E   logo

remordementos e remordementos, moitos remordementos. Mais as leis humanas

son implacables: cómpre que morra. E nese momento tería tratado o meu asunto

da pena de morte. En boa hora!

MADAME DE BLINVAL:

Ah, Ah!

O FILÓSOFO:

Perdón, o libro tal como o señor o entende non probaría nada. A particularidade

non rexe a xeneralidade.

O POETA:

Pois ben, mellor aínda. Por que non ter escollido como heroe, por exemplo a …

Malesherbes, o virtuoso Malesherbes67? O seu derradeiro día, o seu suplicio? Que

fermoso e nobre espectáculo, entón! Eu tería chorado,  teríame estremecido, tería

querido subir ao patíbulo con el.

O FILÓSOFO:

Eu non.

67 Maxistrado  que foi un dos defensores de Luís XVI no seu proceso e morreu tamén na guillotina.

Como responsable da censura apoiou a publicación da Enciclopedia.

100

O CABALEIRO:

Nin eu. No fondo era un revolucionario, o voso señor de Malesherbes.

O FILÓSOFO:

O patíbulo de Malesherbes non proba nada contra a pena de morte en xeral.

O SEÑOR GORDO:

A pena de morte! Por que se ocupar dela? Que vos importa, a pena de morte? Ese

autor ten que ser ben mal nacido para nos vir meter o pesadelo sobre diso co seu

libro!

MADAME DE BLINVAL:

Pois si, un corazón ben malo!

O SEÑOR GORDO:

Obríganos   a   mirar   nas   prisións,   nos   campos   de   forzados,   en   Bicêtre.   É   moi

desagradable. Xa sabemos que son cloacas. Que máis lle ten á sociedade?

MADAME DE BLINVAL;

Os que fixeron as leis non eran uns nenos.

O FILÓSOFO:

Con todo, presentando as cousas coa verdade…

O SEÑOR FRACO:

Eilo! Xusto o que falta, a verdade. Que queredes que saiba de semellantes materias

un poeta? Cumpría cando menos ser fiscal real. Mirade: lin, nunha cita deste libro

que facía un xornal, que o condenado non di nada cando lle len a súa sentenza de

morte. Pois ben: eu, eu vin un condenado que nese momento ceibou un berro. Xa

vedes.

O FILÓSOFO:

Permitide…

O SEÑOR FRACO:

Mirade, señores, a guillotina  e a praza de Grève  son de mal gusto. E a proba é que

ao parecer trátase dun libro que corrompe o gusto e vos volve incapaz de emocións

puras, frescas, inxeis. Cando é que se van erguer os defensores da literatura sá? Eu

101

querería ser –e os meus requisitorios se cadra me darían dereito a selo- membro

da Academia Francesa… Velaí xustamente o señor Ergaste, que o é. Que pensa el de

O derradeiro día dun condenado?

ERGASTO:

A fe, meu señor, que non o lin nin o hei ler. Onte estaba eu ceando   na casa de

Madame de Sénange, e a marquesa de Morival faloulle del ao duque de Melcour.

Dis   que   hai   personalidades   contrarias   á   maxistratura,   e   maiormente   contra   o

presidente D’Alimont. O abade de Floricourt tamén estaba indignado. Parece que

hai un capítulo contra a relixión e un capítulo contra a monarquía. Se eu fose fiscal

real. .!

O CABALEIRO:

Ai,   si,   fiscal   real!   E   a   Carta   Magna?   E   a   liberdade   de   prensa?   Con   todo,

concordaredes comigo en que un poeta que quere suprimir a pena de morte é

odioso. Ha, ha, ha! No antigo réxime alguén que se permitise publicar unha novela

contra a tortura…! Mais dende a toma da Bastilla pódese escribir todo. Os libros fan

un mal horroroso.

O SEÑOR GORDO:

Horroroso. 

Había tranquilidade, non se pensaba en nada. Cortábase de cando en cando en

Francia   unha cabeza acá, outra acolá, dúas todo o máis por semana. Todo sen

ruído, sen escándalo. Non dicían nada. Ninguén pensaba no asunto. Nadiña. E velaí

un libro…un libro que vos dá unha dor de cabeza tremenda!

O SEÑOR FRACO:

Como un xurado vai condenar, despois de o ler!

ERGASTO

Perturba as conciencias.

MADAME DE BLINVAL:

Ai, os libros! Os libros! Quen diría que iso é unha novela?

O POETA:

De certo que os libros son moitas veces un veleno subversivo da orde social.

O SEÑOR FRACO:

Sen contar a lingua, que os señores románticos revolucionan tamén.

102

O POETA:

Distingamos, meu señor: hai románticos e románticos.

O SEÑOR FRACO:

O mal gusto, o mal gusto.

ERGASTO:

 Tedes razón. O mal gusto.

O SEÑOR FRACO:

Non hai nada que responder a iso.

O FILÓSOFO:

(apoiado na butaca dunha dama)

Din cousas que nin mesmo se din xa na rúa Mouffetard68.

ERGASTO:

Libro abominable!

MADAME DE BLINVAL:

Ei! Non o botedes ao lume, que é da señora que nos aluga a casa.

O CABALEIRO:

Faládeme do noso tempo. Moito se depravou todo dende entón, o gusto e os 

costumes! Lembrádesvos do noso tempo, Madame de Blinval?

MADAME DE BLINVAL:

Non , meu señor, non me lembro.

O CABALEIRO:

Nós eramos o pobo mais doce, máis ledo, máis enxeñoso. Sempre fermosas festas e 

bonitos versos. Era encantador.  Seica hai cousa máis galante que o madrigal do 

señor de la Harpe sobre o gran baile que a señora Mariscala de Mailly deu en mil 

setecentos… no ano da execución de Damiens69?

68 Unha das rúas máis antigas e populares de París.

69 Autor da tentativa de asasinato do rei Luís XV en 1757.

103

O SEÑOR GORDO

(suspirando)

Tempos felices! Agora os costumes son horribles, e os libros tamén. Dío o fermoso 

verso de Boileau70:

E a caída das artes sigue a decadencia dos costumes

O FILÓSOFO:

(en voz baixa ao poeta)

Hai cea, nesta casa?

O POETA ELEXÍACO:

Hai, logo é.

O SEÑOR FRACO:

Agora queren abolir a pena de morte, e por iso fan novelas crueis, inmorais e de

mal gusto,  O derradeiro día dun condenado  e que sei eu!

O SEÑOR GORDO:

Escoitade, meu amigo, non falemos máis deste libro atroz, e xa que estades aquí,

dicídeme: que facedes con ese home ao que nós lle rexeitamos o recurso  hai tres

semanas?

O SEÑOR FRACO:

Ah, unha pouquiña paciencia! Agora estou de permiso. Deixádeme respirar. Á miña

volta. Con todo, se tarda de máis  heille escribir ao meu suplente…

UN LACAIO:

(entrando)

A señora está servida.

70 Nin se trata dun verso de Nicolas Boileau (1636-1711), senón de Nicolas Gilbert (1750-1780), nin

o   texto   está   ben   citado,   cun   erro   léxico   que   altera   a   métrica.   Sen   dúbida   Victor   Hugo   faino

conscientemente para criticar o  señor gordo.

104

A   partir   de   1832,   as   sucesivas   edicións   incorporan   este   importante

documento no que Victor Hugo fai unha argumentada defensa do abolicionismo e

insire o seu libro no marco temporal e histórico da Francia da época.

« Á cabeza das primeiras edicións desta obra, publicada ao primeiro sen o

nome do autor, figuraban só as poucas liñas que a seguido se len :

« Hai dúas maneiras de entender a existencia deste libro. Ou, efectivamente,

existiu  un feixe de papeis amarelos e desiguais nos que se atoparon rexistrados, un

a un, os derradeiros pensamentos dun miserable, ou   se encontrou un home, un

soñador ocupado en observar a natureza en proveito da arte (un filósofo, un poeta,

que sei eu !), con esta idea por fantasía, que a colleu –ou, mellor dito se deixou

coller por ela- e só  se deu desembarazado de tal idea verténdoa nun libro.

Destas dúas explicacións, o lector escollerá a que el queira. »

Como se ve, na época en que se publicou o libro o autor non xulgou axeitado

dicir dende entón todo o que pensaba. Preferiu agardar ser entendido e ver se o

era. E foino. O autor pode hoxe tirarlle a máscara á idea política, á idea social, que

quixera popularizar baixo esta inocente e cándida forma literaria. Declara, daquela,

ou máis ben confesa en alto, que  O derradeiro día dun condenado, non é senón un

alegato –directo ou indirecto, como se queira- en prol da abolición da pena de

morte. O que tentou facer, o que querería que a posteridade vise na súa obra –se

chega ela a se ocupar de cousa tan pequena- non é a defensa especial, sempre

doada   e   sempre   transitoria,   deste   ou   destoutro   criminal   escollido,   deste   o

destoutro acusado que  eleximos. É o alegato xeral e permanente  a prol de todos

os acusados presentes e vindeiros. É o punto principal do dereito da humanidade

alegado e defendido a toda voz diante da sociedade, que é o alto tribunal supremo.

É este superior motivo de inadmisión,  abhorrescere a sanguine71,  construído para

sempre antes de todos os procesos criminais. É a sombría e fatal cuestión que

latexa escuramente no fondo de todas as causas capitais baixo o triple espesor do

pathos co que o envolve a retórica sanguenta da xente do rei72.  É a cuestión de vida

ou morte –digo eu- espida, desnuda e despoxada dos enguedellos sonoros   do

ministerio público, brutalmente levada á luz do día e pousada onde cómpre que a

vexan, onde cómpre que estea, onde realmente está, no seu verdadeiro medio, no

seu horrible medio, non no tribunal senón no patíbulo, non diante do xuíz senón

diante do verdugo.

71 “Ter horror do sangue”.

72 Os fiscais.

105

Velaí o que quixo facer. Se o porvir lle outorgase un día a gloria de o ter feito

–o que non ousa esperar-non había el querer outra coroa.

Declárao, logo, e repíteo : ocupa, en nome de todos os acusados posibles

inocentes ou culpables, diante de todas as cortes, todos os pretorios, todos os

xurados, todas as xustizas. Este libro vai dirixido a todo aquel que xulga. E para que

o alegato sexa tan vasto como a causa,  tivo  que –e por iso  O derradeiro día dun

condenado está feito así-  decotar por todas partes no seu asunto o continxente, o

accidente, o particular, o especial, o relativo, o modificable, o episodio, a anécdota,

o acontecemento, o nome propio, e limitarse (se iso é limitarse) a  defender a causa

de calquera condenado, executado calquera día, por  calquera crime. Feliz se é que,

sen outra ferramenta que o seu pensamento, deu escavichado abondo como  para

facer sangrar un corazón baixo o  æs triplex73 do maxistrado ! Feliz se é que volveu

compasivos aos que se cren xustos ! Feliz se é que, a poder de furar no xuíz, logrou

ás veces atopar nel un home !

Hai tres anos, cando apareceu este libro, algunhas persoas imaxinaron que

pagaba a pena criticarlle a idea ao autor. Uns supuxeron un libro inglés, outros un

libro americano. Singular maneira de buscar a mil leguas as orixes das cousas e de

facer nacer das fontes do Nilo o regato que lava a vosa rúa ! Ca! Non hai nisto nin

libro   inglés,   nin   libro   americano,   nin   libro   chino.   O   autor   tomou   a   idea   de   O

derradeiro día dun condenado   non nun libro -non ten o costume de ir buscar as

súas   ideas   tan   lonxe-   senón   alí   onde   todos   podiades   tomala,   onde   se   cadra   a

tomastes (pois : quen non ten feito ou soñado na súa mente  O derradeiro día dun

condenado ?), sinxelamente na praza pública, na praza de Grève74. Foi alí onde un

día, ao pasar, recolleu esta idea fatal que xacía  nunha pucharca de sangue baixo  os

vermellos tocos da guillotina.

Dende aquela, cada vez que -segundo a vontade das fúnebres  quintas feiras

do tribunal supremo75- chegaba un deses días nos que se pregoa en París unha

sentenza de morte, cada vez que o autor sentía pasar baixo as súas fiestras eses

roucos ouveos que xuntan en grea espectadores para a praza de Grève, cada vez

volvíalle   a   dolorosa   idea,   apoderábase   del,   enchíalle   a   cabeza   de   xendarmes,

verdugos e multitude, explicáballe hora por hora os derradeiros sufrimentos do

miserable agonizante (agora están a confesalo, agora están a lle cortar o cabelo,

agora están a lle atar as mans), conminábao –a el, pobre poeta- a que dixese todo

iso á sociedade -que anda a se ocupar dos seus asuntos mentres se cumpre esta

cousa monstruosa- apurábao, apuxábao, abaneábao, arrancáballe os seus versos da

mente –se é que estaba a facelos nese momento- e matábaos apenas esbozados,

riscaba   os   seus   traballos   todos,   atravesábase   en   todo,   invadíao,   obsesionábao,

sitiábao. Era un suplicio, un suplicio que comezaba co día e que duraba tanto como

o do malpocado que torturaban ao mesmo tempo, ata  as catro.  Só entón, unha vez

pregoado pola voz sinistra do reloxo o  ponens caput expiravit76, o autor respiraba e

volvía atopar algunha liberdade de espírito. Un día, finalmente –era, segundo el cre

73  « Triple bronce » (dunha  armadura), expresión tirada dun verso de Horacio.

74  Na praza de Grève, de París, situada fronte á Casa do Concello, tiñan lugar as execucións públicas 

na guillotina.

75 O tribunal  supremo (“Cour de cassation”) examinaba nas quintas feiras os recursos contra as

sentenzas, anulando ou ratificando a pena de morte.

106

o   seguinte   á   execución   de   Ulbach-  púxose   a   escribir   este   libro77.   Dende   entón

sentiuse   aliviado.   Cando   se   cometeu   un   deses   crimes   públicos   que   chaman

execucións xudiciais, a súa conciencia díxolle que xa non era solidario del, e non

sentiu xa na súa fronte esa pinga de sangue que abrolla da praza de Grève sobre as

cabezas de todos os membros da comunidade social.

Porén, iso non abonda. Lavar as mans está ben, impedir que corra o sangue

estaría mellor.

Por iso non coñecería el outro fin máis elevado, máis santo, máis augusto, ca

este : contribuír á abolición da pena de morte. Por iso é dende o fondo do corazón

como   se   adhire   aos   desexos   e   aos   esforzos   dos   homes   xenerosos  de   todas   as

nacións que traballan dende xa hai anos en botar abaixo a árbore patibular, a única

árbore que as revolucións non erradican. Con alegría ven el á súa vez, tan cativo,

dar o seu machadazo e agrandar o máis que poida a entalla que Beccaria78 fixo hai

sesenta   e   seis   anos   na   vella   forca   ergueita   dende   tantos   séculos     enriba   da

cristiandade.

Acabamos de dicir que o patíbulo é o único edificio que as revolucións non

demolen.   É   raro,   efectivamente,   que   as   revolucións   sexan   sobrias   en   sangue

humana,   e,   dado   que   viñeron   para   degallar,   para   demoucar,   para   decepar   a

sociedade, a pena de morte  é un dos podóns dos que elas se desprenden máis a

desgusto.

Con  todo,   ímolo   confesar :   se   algunha   vez   unha   revolución   nos   pareceu

digna e capaz de abolir a pena de morte, foi a Revolución de Xullo.  Semella que lle

pertencía ao movemento popular máis clemente dos tempos modernos chatar a

penalidade bárbara de Luís XI, de Richelieu e de Robespierre, e inscribir na fronte

da lei a inviolabilidade da vida humana. 1830 merecía crebar a coitela de 179379.

Durante   un   momento   esperámolo.   En   agosto   de   1830   había   tanta

xenerosidade   e   compaixón   no   ambiente,   tal   espírito   de   cordialidade   e   de

civilización ondeaba nas masas, sentíase un co corazón tan souril pola proximidade

dun belido porvir, que nos semellou  a pena de morte estar abolida de dereito, de

primeiras, por un consentimento tácito e unánime, como o resto das cousas ruíns

que   nos   importunaran   O   pobo   acababa   de   facer   unha   lumerada   de   festa   cos

farrapos do antigo réxime. Este era o farrapo ensanguentado. Coidamos que ía no

feixe. Coidamos que ardera, coma os outros. E durante unhas semanas, confiados e

76 “Pousando a cabeza expirou”.  Trátase dun verso  do  poema en latín    Christiados, do humanista

italiano   Marco Girolamo   Vida (1489-1566), A frase é practicamente igual ao texto do Evanxeo

segundo San Xoán, que referindo á morte de Cristo -como o devandito verso-  di: “E inclinando a

cabeza expirou” ( inclinansque caput expiravit).

77 A execución de Louis Ulbach tivo lugar en setembro de 1827 e Victor Hugo comezou a redacción

de  O derradeiro… en outubro de 1828, polo que non sería un día senón un ano antes.

78 Xurista italiano ( 1738-1794)  que na súa obra  Dos delitos e das  penas (1764-1766) sentou as

bases   do   dereito   penal   moderno,   baseándoo   na   separación   do   poder   xudicial   e   o   relixioso,   a

proporcionalidade das penas, a reeducación do delincuente, a abolición das torturas e da pena de

morte e na prevención do delito.

79 É nese ano, no período da Revolución Francesa denominado O Terror, cando a guillotina coñece a

súa máxima actividade.

107

crédulos,   tivemos   fe   no   porvir   coa   inviolabilidade   da   vida   igual   que   coa

inviolabilidade da liberdade.

E, efectivamente, apenas decorreran dous meses tivo lugar unha tentativa

para transformar en realidade legal a utopía sublime de Cesare Bonesana80.

Infelizmente, esta tentativa foi torta, zoupona e case hipócrita, feita nun

interese distinto do interese xeral.

No   mes   de     outubre   de   1830,   lembrámolo,   algúns   días   despois   de   ter

afastado da orde do día a proposta de sepultar a Napoleón debaixo da columna81,  a

Cámara enteira botouse a chorar e a urrar. Puxeron enriba da mesa a cuestión da

pena de morte, xa diremos un pouco máis en diante con ocasión do que. E daquela

semellou que   unha súbita e maravillosa misericordia se apoderara das entrañas

todas dos lexisladores. Foi unha carreira a quen máis había falar, laiar e erguer as

mans ao ceo. A pena de morte : Deus santo ! Que horror ! Un vello fiscal xeral,

branqueado na súa toga vermella, que toda a vida comera o pan enchoupado no

sangue dos requisitorios, adoptou de súpeto un aire compasivo e puxo os deuses

por testemuña de estar indignado pola guillotina. Durante dous días a tribuna non

se   baleirou   de   arengadores   feitos   pranxideiras.   Foi   unha   lamentación,   unha

mirioloxía82,  un  concerto   de  salmos   lúgubres,   un   Super  flumina   Babylonis, 83  un Stabat mater  dolorosa84,  unha gran sinfonía en  ut85 ,  con coros, executada por toda esa orquestra de oradores que orna os primeiros bancos da Cámara e emite sons

tan fermosos nos días grandes. Un veu coa súa voz de   baixo, outro coa súa de

falsete. Non faltou nadiña. A cousa foi o máis patética e lastimosa que haber pode.

A sesión da noite, maiormente, foi aloumiñante, paternal e esgazadora coma un

quinto acto de Lachaussée. 86 O bo público, que non entendía nada, tiña as bágoas

nos ollos.

De que se trataba, logo ? De abolir a pena de morte ?

Si e mais non.

Velaí o feito :

Catro   homes   de   mundo,   catro   homes   como   cómpre,   deses   homes   que

podemos atopar nun salón87, e cos que se cadra temos intercambiado algunhas

falas educadas, catro deses homes –digo- tentaran nas altas rexións políticas un

80 Cesare Bonesana Beccaria, xurista xa citado uns parágrafos máis enriba.

81 A columna da praza Vendôme, de Paris.

82 Cerimonia fúnebre da antiga Grecia con cantos femininos que choraban a morte dunha persoa

próxima.

83 Salmo 136 da Biblia.

84 Poema latino medieval musicado por diversos autores e moi utilizado na liturxia católica.

85 Nome antigo da nota musical que hoxe se coñece como  do.

86 Autor teatral francés (1692-1754), inventor dun xénero chamado  « comedia lacrimosa », cheo de

situacións que facían chorar doadamente.

87 Nos séculos XVII, XVIII e XIX proliferaron  entre a “boa sociedade” as reunións nas que se recibían

persoas amigas e distinguidas. Moitas veces estes salóns reunían artistas, escritoras e escritores e

constituíanse en motor e mostra da creación cultural.

108

deses   golpes   ousados   que   Bacon88  chama   crimes89  e   que   Maquiavelo   chama empresas.  Ora ben, crime ou empresa, a lei, brutal para todos, castiga iso coa morte.

E os catro malfadados estaban ai, presos, cativos da lei, gardados por tres centas

rosetas tricolores90  baixo as fermosas oxivas de Vincennes91. Que facer e como

facelo ?   Comprendedes   que   resulta   imposible   enviar   á   praza   de   Grève,   nunha

carreta,   innobremente   atados   con   grosas   cordas,   dándose   de   costas   con   ese

funcionario que non debemos mesmo nin mentar, catro homes como   vós e eu,

catro  homes de  mundo ! Se aínda  houbese unha guillotina de caoba !

Ei ! Non hai máis que abolir a pena de morte !

E coa mesma, a Cámara ponse ao labor.

Reparade, meus señores, en que aínda onte   tratabades esta abolición de

utopía, de teoría, de soño, de tolemia, de poesía. Reparade en que non é a primeira

vez que intentan chamar a vosa atención sobre a carreta, sobre as grosas cordas e

sobre   a   horrible   máquina   escarlata,   e   que   resulta   estraño   que   este   noxento

aparello vos salte así á vista de súpeto.

Boh ! É certamente diso do que se trata ! Non é por causa vosa, pobo, polo

que nós abolimos a pena de morte senón por causa nosa, deputados que podemos

chegar a ministros. Non queremos que o mecanismo de Guillotin92    morda nas

clases altas. Crebámolo. Tanto mellor se isto lle convén a todo o mundo, mais nós

unicamente o fixemos pensando en nós. Ucalegón arde93,  apaguemos o lume. Axiña,

suprimamos o verdugo, risquemos o código !

É   así   como   unha   mesturanza   de   egoísmo   altera   e   desnatura   as   máis

fermosas combinacións sociais. É a vea negra dentro do mármore branco. Circula

88 Filósofo inglés (1561-1626).

89  A evolución da monarquía de Carlos X cara a un réxime cada vez máis absolutista chega   á

culminación co nomeamento do ultraconservador Jules de Polignac como primeiro ministro. Ante a

falta da  maioría na Cámara,  Polignac  prepara  catro  decretos que  poñen fin ao  Parlamento,    á

liberdade de prensa, modifican no  seu proveito o sistema electoral e convocan eleccións polo novo

sistema. O pobo de París revóltase nas “Tres Xornadas Gloriosas” e o réxime borbónico cai, dando

lugar a unha monarquía constitucional, a Monarquía de Xullo, con Luís Filipe de Orléans como novo

rei. Polignac e outros tres ministros son condenados á “morte civil”, que aínda conservándolles a

vida física, negáballes o exercicio de calquera dereito propio das persoas vivas.

90 A  roseta é un pequeno distintivo de forma circular e normalmente de tecido ou fita que identifica

un país, un grupo, unha asociación, etc. Aquí trátase da  cocarde republicana, símbolo da Revolución

Francesa. A bandeira  e a  cocarde tricolores (azul, branco e vermello) foron substituídas durante a

Restauración (Luís XVIII e Carlos X) polas de cor branca. Posteriormente, a partir da Monarquía de

Xullo, foron restauradas as cores primitivas.

91. 

92 Joseph Guillotin (1738-1814), médico e deputado, inventou a guillotina para que -mentres non se

abolía a pena de morte- as execucións se fixesen co menor sufrimento dos reos e do mesmo xeito

para   todos,  pois  ata  ese  momento   reinaban  as  diferenzas   por  clases  sociais  e   tipo  de   crimes:

decapitación por sabre ou machada., aforcamento, fogueira, despezamento por tiro de cabalos,

lanzamento en auga fervendo, etc.

93  Alusión a un verso de Virxilio   na Eneida, relativo ao incendio de Troia.     Viría sendo un

chamamento de alerta como “A casa de Ucalegón, a casa veciña á nosa, está a arder, as nosas casas

todas corren perigo!”

109

por todas as partes e aparece de improviso baixo o cicel en calquera momento.

Tedes que volver  labrar a vosa estatua.

De certo que nós (non é preciso declaralo aquí) non formamos parte dos

que reclamaban a cabeza dos ministros. Unha vez detidos estes infortunados, a

carraxe indignada que nos inspirara o seu atentado  mudou –en nós como en todo

o   mundo-   nunha   profunda   compaixón.   Cavilamos   nos   prexuízos   da   educación

dalgúns   deles,   no   cerebro   pouco   desenvolvido   do   seu   xefe,   relapso   fanático   e

obstinado das conspiracións de 1804, encanecido antes de tempo baixo a sombra

húmida das prisións do Estado, nas  necesidades fatais da súa posición común, na

imposibilidade   de   frear   nesa   rápida   pendente   na   que   a   propia   monarquía   se

lanzara a rédea solta o 8 de agosto de 1829, na  influencia -ata entón demasiado

pouco calculada por nós- da real persoa, e sobre todo na dignidade que un deles

expandía como un manto de púrpura por cima da súa desgraza. Nós   formamos

parte   daqueles   que   lles   desexaban   sinceramente   salvar   a   vida,   e   que   estaban

dispostos  a se dedicar a iso. Se nalgún momento –cousa imposible- o seu patíbulo

tivese sido ergueito na praza de Grève, non temos dúbida ningunha (e se é unha

ilusión quereriamos conservala), non temos dúbida ningunha de que tería habido

un motín para derrubalo ; e o que escribe estas liñas tería estado nese santo motín.

Porque   cómpre   manifestalo   claramente   tamén   nas   crises   sociais :   de   todos   os

patíbulos, o patíbulo político é o máis abominable, o mais funesto, o máis velenoso,

o que máis necesario é extirpar. Esta caste de guillotina enraízase no enlousado e

en pouco tempo bota gromos en todos os puntos do chan.

En tempos de revolución, tede coidado coa primeira cabeza que cai.   Ela

ábrelle o apetito ao pobo.

Estabamos,   logo,   persoalmente   de   acordo   con   aqueles   que   querían

respectar a vida dos catro ministros, e de acordo   de todas as formas, tanto por

razóns sentimentais como por razóns políticas. Só que teriamos preferido que a

Cámara escollese outra ocasión para propór a abolición da pena de morte.

Se   se   tivese   proposto   esta   desexable   abolición,   non     tocante   aos   catro

ministros caídos das Tuilerías a Vincennes94 senón tocante ao primeiro salteador

de camiños aparecido, tocante a un deses miserables que apenas mirades cando

pasan   ao   voso   carón   pola   rúa,   aos   que   non   lles   falades,   dos   que   evitades

instintivamente   o   roce   poeirento ,   un   malpocado   de   infancia   esfarrapada   que

correu descalzo pola lama das encrucilladas, aterecendo no inverno nas beiras dos

peiraos,   quentándose   nos   respiradoiros   das   cociñas     do   restaurante   do   señor

Véfour95, onde   ides cear, desenterrando acá e acolá unha codela de pan nunha

morea   de   goldrallo   e   enxugándoa   antes   de   a   comer,   rañando   o   día   enteiro   o

escoadoiro   cunha   punta   na   procura   dun   pataco,   sen   outra   diversión     que   o

espectáculo gratis da festa do rei e as execucións na praza de Grève, estoutro

espectáculo gratis ; un deses pobres diaños que a fame apuxa ao roubo e o roubo

ao resto, fillos desherdados dunha sociedade madrasta, que o correcional colle aos

doce   anos,   os   traballos   forzados   aos   dezaoito   e   o   patíbulo   aos   corenta,

94 No traxecto do Poder (o Palacio das Tullerías  ou Les Tuileries, palacio do Rei) á Prisión (o castelo

de Vincennes).

95 Célebre e luxoso restaurante parisiense.

110

infortunados que cunha escola e un obradoiro poderiades ter feito bos, morais,

útiles e cos que non sabedes que facer, botándoos, coma un fardo inútil, quer no

vermello formigueiro de Toulon96,  quer no mudo recinto de Clamart97,  segándolles

a vida despois de lles terdes roubado a liberdade. Se tivese sido tocante dun deses

homes   que   vós tiverades proposto abolir a pena de morte, oh, daquela a vosa

sesión tería sido verdadeiramente digna, grande, santa, maxestosa e venerable.

Dende os augustos padres de Trento, que invitaron os herexes ao  concilio no nome

das entrañas de Deus,  per viscera Dei, porque se espera a súa conversión , quoniam

sancta synodus sperat haereticorum conversionem, endexamáis asemblea de homes

ningunha tería presentado ante o mundo espectáculo máis sublime, máis ilustre e

máis misericordioso. Sempre   lles pertenceu a aqueles que son verdadeiramente

fortes e verdadeiramente grandes preocupárense do feble e do pequeno. Sería

fermoso un consello de brahmins que tomase  partido pola causa do paria. E aquí a

causa do paria era a causa do pobo. Abolindo a pena de morte –por causa del e sen

agardardes a   terdes intereses no asunto-   faciades máis ca unha obra política :

faciades unha obra social.

En canto que nin mesmo fixestes unha obra política ao tratardes de abolila

non por abolila senón para salvar catro infortunados ministros pillados coa man na

bolsa dos golpes de estado !

Que foi que aconteceu ? Pois que como non erades sinceros desafiáronvos.

Cando o pobo viu que lle querían dar gato por lebre encarraxouse contra todo o

asunto en masa e -cousa notable !- tomou a causa e a defensa desa pena de morte

da que, porén, el atura o peso todo. Foi a vosa falta de habelencia a que o levou aí.

Abordando   o   asunto   de   esguello   e   sen   franqueza   comprometéstelo   por   moito

tempo. Faciades  unha comedia. E asubiáronvos.

Con todo, algunhas mentes tiveran a bondade de tomar en serio esa farsa.

Inmediatamente   despois   da   famosa   sesión,     un   Ministro   de   Xustiza   honesto

déralles   orde   aos   fiscais   de   suspenderen   indefinidamente   todas   as   execucións

capitais.   Era,   en   aparencia,   un   gran   paso.   Os   adversarios   da   pena   de   morte

respiraron. Mais a súa ilusión durou pouco.

O proceso dos ministros concluíu. Non sei que sentenza se dictou. As catro

vidas foron respectadas. A vila de Ham foi escollida como xusto medio entre a

morte e a liberdade98.   Feitos estes diversos amaños esvaeceuse calquera medo na

mente dos homes de estado dirixentes, e, co medo, a humanidade foise. Xa non foi

cousa de abolir o suplicio capital, e unha vez que  non se precisou xa dela, a utopía

volveu ser utopía, a teoría teoría e a poesía poesía.

Con   todo,   seguía   a   haber   nos   cárceres   algúns   malfadados   condenados

vulgares que paseaban polo patio dende había cinco ou seis meses, respirando o

aire, tranquilos a partir de entón,  seguros de vivir,  e que tomaban o aprazamento

polo indulto. Mais agardade.

96 V. nota 12.

97 V. nota 46.

98 Antes de  estaren presos no castelo de Vincennes, os catro ministros  estiveran presos, durante as

xornadas revolucionarias, na vila de Ham.

111

O verdugo, en verdade, tivera moito medo. O día no que sentira os facedores

de   leis   falaren   de   humanidade,   de   filantropía   e   de   progreso   crérase   perdido.

Agachárase, o ruín,  acubillárase baixo a súa guillotina, mal a xeito  no sol de xullo

como un paxaro da noite en pleno día, tentando facerse   esquecer, entupindo as

orellas e sen ousar alentar. Dende había seis meses non o viamos. Non daba sinais

de vida. E mais, pouquiño a pouco, fora acougando nas súas tebras. Escoitara pola

banda   das   Cámaras   e   xa   non   ouvira   pronunciar   o   seu   nome.   Rematadas   esas

grandes palabras sonoras das que tivera tanto pavor. Rematados os comentarios

declamatorios do   Tratado dos delitos e das penas99 .   Estaban   a se ocupar doutra

cousa   diferente,   dalgún   grave   interese   social,   dun   camiño   veciñal,   dunha

subvención para a Ópera-Cómica ou dunha sangría de cen mil francos sobre un

orzamento apopléctico de mil cinco centos millóns. Ninguén pensaba xa nel, o

corta-testas. En vendo isto, o home tranquilízase, tira a cabeza do buraco e mira

para todos os lados ;   dá un pasiño e logo dous, como non sei que ratiño de La

Fontaine100, e logo  atrévese a saír de afeito de embaixo da súa armazón, logo dá un

chimpo enriba dela, compona, arránxaa, lústraa, agarímaa, faina funcionar, faina

relucir,  volve  ensebar  o  vello  mecanismo  enferruxado que  a ociosidade  estaba

derramando, de súpeto vírase, pilla ao chou polo cabelo no primeiro cárcere que

aparece un deses malfadados que contaban coa vida, tírao para el, díspeo, átao,

péchao e velaí as execucións comezaren de novo

Todo iso é horrendo, mais é histórico.

Si, houbo un aprazamento de seis meses concedido a uns malfadados presos

aos que deste xeito se lles agravou gratuitamente a pena  facéndolles aferrarse de

novo á vida ; despois, sen razón, sen necesidade, sen saber moi ben polo que,  polo

gusto, un bo día revocaron o aprazamento e se volveu poñer friamente todas esas

creaturas firmes e en fileira. Ei, meu Deus, pregúntovos eu : Que máis nos tiña a

todos   que   eses   homes   vivisen ?   Seica   non   hai   en   Francia   aire   de   abondo   que

respirar para todo o mundo ?

Para que un día un miserento emisario da chancelería, a quen a cousa lle era

igual, se erguese da súa cadeira dicindo : « Vamos ! Ninguén pensa xa na abolición

da pena de morte. Son horas de se pór a guillotinar outravolta ! »,  tivo que ocorrer

no corazón daquel home algo ben monstroso.

Por outra banda –digámolo- nunca as execucións foron acompañadas de

circunstancias máis atroces que dende esa revocación do aprazamento de xullo,

nunca     a   anécdota   da   praza   de   Grève   foi   máis   indignante   e   probou   mellor   o

execrable da pena de morte. Ese redobramento do horror é o xusto castigo dos

homes que puxeron de novo en vigor o código do sangue. Que sexan castigados

pola súa obra. Está ben feito.

Cómpre citar aquí dous ou tres exemplos do espantoso e impío que teñen

certas execucións. Cómpre pór mal dos nervios as mulleres dos fiscais reais. Unha

muller ás veces é unha conciencia.

99 V. nota 65.

100 Alusión a unha fábula.

112

No Sur, cara a finais do mes de setembro pasado (non temos totalmente

seguros o día nin o nome do condenado mais atoparémolos se é que nos discuten o

feito)  e cremos que  foi en Pamiers101… Cara  a finais de setembro,  logo, veñen

buscar un home á súa prisión, na que estaba a xogar tranquilamente ás cartas,

comunícanlle que ten que morrer de alí a dúas horas -o que lle fai tremer todos os

seus membros porque  dende había seis meses estaba esquecido e non contaba xa

coa morte- aféitano, trosquíano, amárrano, confésano e despois carréxano entre

catro xendarmes e ao través da multitude ao lugar da execución. Ata aquí nada que

non sexa sinxelo. É así como se fai. Chegado ao patíbulo, o verdugo cóllello ao

crego, lévao, átao sobre a plataforma,  enfórnao102 (utilizo aquí o termo de argot) e

despois ceiba a coitela. O pesado triángulo de ferro despréndese con dificultade, cai

a tombos polas  súas ranuras e velaí o horror a comezar,  retallando no home sen o

matar. O home bota un berro arrepiante. O verdugo, desconcertado volve erguer a

coitela e déixaa caír de volta. A coitela traba no pescozo do paciente unha segunda

vez mais non o tronza. O paciente urra e a multitude tamén. O verdugo volve izar

aínda a coitela, esperando mellor resultado do terceiro golpe. Nadiña. O terceiro

golpe fai abrollar da caluga do condenado un terceiro regueiro de sangue, mais non

fai caír a cabeza. Abreviemos : o coitelo volveu subir e caír cinco veces, cinco veces

se espetou no condenado, cinco veces o condenado urrou baixo o golpe e abaneo a

súa testa viva pedindo o indulto ! O pobo indignado colleu pedras e na súa xustiza

comezou   a   lapidar   o   ruín   do   verdugo.   O   verdugo   fuxíu   so   a   guillotina   e

acachapouse tras dos cabalos dos xendarmes. Mais a cousa aínda non rematou aí :

o torturado, ao se ver só enriba do patíbulo, volvérase endereitar sobre do taboado

e alí, de pé, estarrecedor, co sangue a lle escorregar e termando da súa cabeza

semi-cortada   que   lle   pendía   do   ombreiro,   pedía   con  febles   gritos   que   viñesen

desamarralo. A multitude, toda doída, estaba a piques de forzar os xendarmes e de

valer   o   malfadado   que   sufrira   cinco   veces   a   súa   sentenza   de   morte.   Foi   nese

momento cando un criado do verdugo, un mozo de vinte anos, sobe ao patíbulo,

dille ao paciente que se vire para desatalo e, aproveitando a postura do moribundo

que se entregaba a el sen desconfianza, salta enriba do seu lombo e ponse a lle

cortar traballosamente o que lle quedaba de pescozo cunha especie de coitelo de

carniceiro. Talmente ocorreu e se  viu. Si.

Nos termos da lei,  un xuíz tivo que asistir a esta execución. Cun aceno podía

el parar todo. Que facía, daquela, no fondo do seu vehículo, ese home, en canto

estaban  a   masacrar   un  home ?  Que  facía   este  castigador   de   asasinos   en  canto

estaban a asasinar en pleno día, diante dos seus ollos, diante do alento dos seus

cabalos, diante do cristal da súa porta ?

E o xuíz non foi levado a xuízo ! E ningún tribunal  indagou ese monstruoso

exterminio de todas as leis na persoa sagrada dunha creatura de Deus !

No   século   dezasete,   na   época   de   barbarie   do   código   criminal,   baixo

Richelieu e baixo Christophe Fouquet, cando o señor de Chalais foi executado en

Nantes na praza de Bouffay por un soldado zoupón que en lugar dun espadazo lle

101 Cidade occitana situada entre Andorra e Toulouse. En realidade a execución deste reo (Pierre

Hébrard) tivo lugar  en Albi, cidade a uns 140 qms. ao norte de Pamiers.

102 Déitao enriba da plataforma de madeira como se fose nun forno.

113

deu trinta e catro golpes cunha aixola de toneleiro, cando menos iso pareceulle

irregular ao tribunal de París. Houbo investigación e proceso, e se nin Richelieu nin

Christophe Fouquet foron castigados, foino o soldado. Inxustiza, sen dúbida, mais

no fondo dela había xustiza. 103

Aquí, nada. A cousa tivo lugar despois de xullo, nun tempo de costumes

suaves e de progreso, un ano despois do célebre laio da Cámara sobre a pena de

morte.   Pois   ben,   o   feito   pasou   totalmente   desapercibido.   Os   xornais   de   París

publicárono como unha anécdota. Ninguén foi molestado. Sóubose unicamente que

a guillotina fora desconxuntada expresamente por alguén  que quería prexudicar ao

executor das altas obras. Era un criado do verdugo, expulsado polo seu amo, que

para se vingar lle fixera esta aduanada.

Non era senón unha trasnada. Sigamos.

En Dijon, hai tres meses levaron ao suplicio unha muller. (Unha muller !).

Esta vez tamén a coitela do doutor Guillotin fixo mal o seu servizo. A cabeza non foi

cortada totalmente. Entón os criados do executor  xunguíronse aos pés da muller e

entre os ouveos da malpocada, e a poder de turras e de puxas, separáronlle a

cabeza do tronco arrancándolla.

En París volvemos ao tempo das execucións secretas. Como xa non ousan

decapitar na praza de Grève dende xullo, como teñen medo, como son covardes,

velaí o que fan: colleron ultimamente en Bicêtre un home, un condenado a morte,

un tal Desandrieux, paréceme,  puxérono nunha especie de cesto arrastrado  por

dúas rodas, pechado por todas as partes, agrilloado e mais aferrollado, e despois -

cun xendarme diante e outro detrás, con pouco ruído e sen moita xente- foron

pousar o paquete na barreira deserta de Saint-Jacques104  Ao chegaren (eran as oito

da mañá, aínda ben non era día) había alá unha guillotina acabadiña de erguer, e

como público unha ducia de rapaces amoreados enriba dunhas pedras veciñas de

arredor da máquina inesperada. Tiraron a présa o home do cesto e, sen lle dar

tempo de respirar, pola calada, ás escondedelas, vergoñentamente, ripáronlle a

cabeza. Iso chámase un acto público e solemne de alta xustiza. Infame escarnio !

Como   entende,   daquela,   a   palabra   civilización   a   xente   do   rei ?   Onde

chegamos ?  A   xustiza   reducida   a   estrataxemas   e   supercherías !  A   lei a   trucos !

Monstruoso !

É   unha   cousa   ben   temible   un   condenado   a   morte,   como   para   que   a

sociedade o colla a traición deste xeito !

Sexamos xustos, porén : a execución non foi secreta de a feito. Pola mañá

pregoaron e venderon, como de adoito, a sentenza de morte nas encrucilladas de

París. Seica hai xente que vive desa venda. Escoitádelo ? Do crime dun infortunado,

do seu castigo, das súas torturas, da súa agonía, fíxose un comestible, un papel que

103 Victor Hugo alude a un complot contra o rei Luís XIII no que participou o conde de Chalais en

1626, polo que este foi condenado á decapitación. O cardeal de Richeliieu era o primeiro ministro e

Fouquet a autoridade de Nantes que tiña ao seu cargo a execución de Chalais.

104 Alá se atopaba, nese momento, unha das portas de entrada de París.

114

se vende por un pataco. Concebides algo máis noxento que ese pataco enferruxado

no medio do sangue ? Quen é, daquela, quen o apaña ?

Velaí  feitos abondo. De máis. Seica non é horrible, todo isto? Que tedes que

alegar en prol da pena de morte ?

Facemos   esta   pregunta   en   serio,   facémola   para   que   respondan   a   ela,

facémoslla aos criminalistas, non aos letrados  larapeteiros. Sabemos que hai xente

que toma a excelencia da pena de morte por texto paradoxal, como calquera outro

asunto. Hai outra que só  defende a pena de morte porque odia a tal ou tal outra

persoa que  a ataca. Para  eles é unha  cuestión case  literaria,  unha cuestión de

persoas, unha cuestión de nomes propios. Son os envexosos, dos que non carecen

nin os bos xurisconsultos nin os grandes artistas.  Os Joseph Grippa non lles faltan

aos   Filangeri   nin   tampouco   os   Torregiani   aos   Miguel   Anxo   e   os   Scudéry   aos

Corneille105.

Non é a eles a quen nos diriximos senón aos homes de leis propiamente

ditos, aos dialécticos, aos razoadores, aos que aprezan a pena de morte pola pena

de morte, pola súa beleza, pola súa bondade, pola súa graza.

Vexamos, que dean as súas razóns.

Os   que   xulgan   e   condenan   din   que   a   pena   de   morte   é   necesaria.   De

primeiras porque é importante retallar da comunidade social un membro que xa

lle fixo dano e podería facerllo  de novo.

Se non se tratase máis que diso, sería abondo coa prisión perpetua. Por que

a morte ? Obxectades que é posible escaparse dunha prisión ? Facede mellor a

vixía. Se non credes na solidez dos barrotes de ferro : como vos atrevedes a ter

mostras de feras ?

Non cómpre verdugo onde abonda co carcereiro. 

Mais   –continúan-   cómpre   que   a   sociedade   se   vingue,   que   a   sociedade

castigue. – Nin unha cousa nin a outra : vingarse perténcelle ao individuo, castigar

perténcelle a Deus.

A sociedade está entre dous : o castigo está por riba dela, a vinganza por

baixo. Nada tan grande ou tan pequeno lle acai. Ela non debe « castigar para se

vingar »,   debe   corrixir   para   mellorar.   Transformade   deste   xeito   a   fórmula   dos

criminalistas, comprendémola e adherímonos a ela.

Queda a terceira e última razón, a teoría do exemplo : Cómpre establecer

exemplos, cómpre amedoñar co espectáculo da sorte reservada aos criminais a

aqueles que se verían tentados a imitalos ! 

105  Joseph Grippa e Filangeri foron dous xuristas italianos enfrontados no século XVIII. O escultor

italiano Torrigiani  -a máis do seu propio talento-  é coñecido por lle ter dado un puñazo no nariz a

Miguel Anxo.  Georges de Scudéry foi escritor e rival do dramaturgo Pierre Corneille.

115

Velaí   case textualmente a frase eterna da que todos os requisitorios das

cinco centas fiscalías de Francia non son senón variacións máis ou menos sonoras.

Pois   ben,     nós   negamos   de   primeiras   que   exista   exemplo.   Negamos   que   o

espectáculo dos suplicios produza o efecto que se espera. Lonxe de edificar o pobo,

aquel desmoralízao e arruína nel toda sensibilidade, e coa mesma toda virtude. Hai

probas   abundantes   e     ateigarían   o   noso   razoamento   se   quixeramos   citalas.

Sinalaremos, porén, un feito entre mil, porque é o máis recente. No momento no

que estamos a escribir só data de hai dez días. É do cinco de marzo, derradeiro día

do Entroido. En Saint-Pol, inmediatamente despois da execución dun incendiario

chamado Louis Camus, un fato de máscaras foi bailar de arredor do patíbulo aínda

fumegante. Establecede, daquela, exemplos, Martes de Entroido rise de vós   nos

fociños.

E se, malia a experiencia, insistides na vosa teoría rutineira do exemplo,

daquela   devolvédenos   o   século   dezaseis,   sede   verdadeiramente   formidables,

devolvédenos a variedade dos suplicios, devolvédenos  Farinacci106, devolvédenos

os torturadores-xurados, devolvédenos  a forca, a roda, a fogueira, a estrapada, o

desorellamento, o escuartelamento107,  o foxo no que enterrar vivo, a cuba na que

ferver vivo, devolvédenos a todas as encrucilladas de París, como unha tenda máis,

aberta entre as outras, o noxento estaribel do verdugo, arreo fornecido de carne

fresca. Devolvédenos Montfaucon108,   os seus dezaseis piares de pedra,   as súas

brutas fiadas, as suas covas de osamentas, as súas trabes, as súas fisgas, as súas

cadeas, os seus esqueletos ensarillados, a súa prominencia de xiz cacarañada de

corvos,  os  seus  patíbulos subordinados, e o cheiro a cadáver  que  co  vento do

nordés espalla a grandes bafaradas sobre todo o  bairro de Temple. Devolvédenos

na súa permanencia e na súa potencia ese xigantesco alpendre do verdugo de

París. Embora sexa! Velaí un exemplo en grande. Velaí unha pena de morte ben

entendida. Velaí un sistema de suplicios que ten algunha proporción. Velaí unha

cousa horrible mais que é aterradora.

Ou ben facede como en Inglaterra. En Inglaterra, país de comercio, collen un

contrabandista na costa de Dover e cólgano  para exemplo e  para exemplo  déixano

pendurado na forca, mais como a intemperie do aire podería deteriorar o cadáver,

enmpanícano coidadosamente nun tecido untado de   alcatrán, a fin de ter que

anovalo   con   menor   frecuencia.     Asombroso   país   de   economía !   Alcatranear   os

aforcados !

E mais a cousa aínda ten certa lóxica. É a maneira máis humana de entender

a teoría do exemplo.

Porén : coidades  en serio  pordes un exemplo cando degolades ruinmente

un pobre home no recuncho mais deserto das rúas exteriores ? Na praza de Grève,

en pleno día, pasa aínda, mais na barreira de Saint-Jacques !  Ás oito da mañán !

Quen  pasa por aí ? Quen se achega aí ? Quen sabe que matades un home aí ? Quen

106 Xuíz e xurista italiano do século XVI coñecido pola súa extrema severidade.

107 Desmembración dun reo tirado simultaneamente dos brazos e das pernas nas catro direccións.

108 Antigas e sinistras forcas de París que existiron ata o século XVIII e dende  o século XI cando

menos.

116

pode supor que estades a dar un exemplo aí ? Un exemplo para quen ? Para as

árbores da rúa aparentemente.

Non vedes, logo,   que as vosas execucións públicas   se fan ás agachadas ?

Non vedes, logo, que vos andades a ocultar ? Que tedes medo e vergoña do voso

labor ? Que tatexades ridiculamente o voso  discite justitiam moniti109 .   Que no fondo

estades   sacudidos,   estantíos,   desacougados,   pouco   seguros   de   terdes   razón,

gañados   pola   dúbida  xeral,  cortando  cabezas  por   rutina   e sen saberdes  o  que

estades a facer ? Non sentides no fondo do corazón que perdestes cando menos o

sentimento moral e social da misión de sangue que os vosos predecesores, os

vellos tribunais, cumprían cunha conciencia tan tranquila ? Á noite : non  revirades

mais   veces   que   eles   a   testa   no   cabezal da   cama?   Outros   antes   ca   vós   teñen

ordenado execucións capitais, mais estimaban que tiñan dereito, que estaban no

xusto, que facían o ben. Jouvenel des Ursins110 críase xuíz, Élie de Thorrette críase

xuíz, os propios Laubardemont, La Reynie e Laffemas críanse xuíces ; vós, no voso

foro interno non estades moi seguros de non serdes asesinos !

 Abandonades a praza de Grève pola barreira de Saint-Jacques, a multitude

pola   soedade,   o   día   polo   solpor.   Xa   non   facedes   con   firmeza   o   que   facedes.

Escondédesvos, asegúroo !

Velaí, pois, demolidas todas as razóns en prol da pena de morte. Velaí  todos

os siloxismos de fiscais aniquilados. Todas esas rachas de requisitorios velas aí

varridas   e   reducidas   a   cinza.   O   menor   contacto   da   lóxica   disolve   os   malos

razoamentos todos.

Que a xente do rei non veña, logo, pedirnos máis cabezas a nós, xurados, a

nós,   homes,     exhortándonos   con   voz   aloumiñadora   -en   nome   da   sociedade   a

protexer-   a   asegurarmos   a   vindicación   pública,   a   establecermos   exemplos.

Retórica,   ampulosidade   e   baleiro   todo   iso !     Unha   picada   de   alfinete   nesas

hipérboles e desinchádelas. No fondo dese lambida pibela non atopades senón

dureza de corazón, crueldade, barbarie, ganas de demostrar o seu celo, necesidade

de gañar os seus honorarios. Calade, mandaríns ! Baixo a pata enfariñada do xuíz

séntense as gadoupas do verdugo.

É dificil pensar con sangue frío no que é un fiscal real criminal. É un home

que gaña a súa vida enviando os outros ao   patíbulo. É o provedor titular das

prazas de Grève. Por outra banda,  é un señor que ten pretensións  de estilo e de

letras, que fala ben ou coida facelo. Que recita, en caso necesario, un ou dous versos

latinos antes de solicitar a morte, que trata de ser efectista, que pon en xogo o seu

amor propio –oh, miseria !- alá onde outros comprometen a súa vida, que ten os

seus modelos particulares, os seus tipos desesperantes a atinxir, os seus clásicos, o

seu  Bellart,   o   seu  Marchangy111,   igual   que   algún  poeta   ten  a  Racine   e  outro   a

109  Aprendede co meu exemplo o que é a xustiza, frase que pronuncia un personaxe da  Eneida,  de

Virxilio, ao ser torturado nos Infernos.

110 Os personaxes que a seguido cita Victor Hugo foron na súa maioría maxistrados do goberno do

Cardenal Richelieu.

111 Bellart e Marchangy foron fiscais da Francia da Restauración que actuaron duramente contra o

réxime napoleónico e os defensores da República

117

Boileau. No debate, el tira polo lado da guillotina, é o seu papel, o seu estamento. O

seu requisitorio é a súa obra literaria, que el fai florecer de metáforas, que fai

arrecender de citas, cómpre que sexa belido para a audiencia, que guste ás damas.

Ten o seu cargamento de  tópicos aínda novos para a provincia, as súas elegancias

de elocución, as súas buscas, os seus refinamentos de escritor. Odia a palabra limpa

case tanto como os nosos poetas tráxicos da escola de Delille112. Non teñades medo

de que lles chame ás cousas polo seu nome. Ca !   Para toda idea núa que vos

indignase ten el disfraces completos de epítetos e de adxectivos. Volve presentable

o señor Sanson113.  Cobre con gasa a coitela. Fai esvaecer a plataforma. Embrulla o

cesto vermello nunha perífrase. Xa non se sabe o que é. É delambido e decente.

Imaxinádelo, pola noite, no seu gabinete, elaborando ben ao xeitiño e con toda

vontade esa arenga que vai facer erguer un patíbulo dentro de tres semanas ?

Védelo suando sangue e auga para encerrar a cabeza dun acusado no artigo máis

fatal do código ? Vedelo serrar cunha lei mal feita o pescozo dun malpocado ?

Reparades en como verte nun revoltallo de tropos e de sinécdoques dous ou tres

textos velenosos para exprimir e extraer deles con moito traballo a morte dun

home ?   Non   é   certo   que,   en   canto   que   está   a   escribir,   baixo   a   súa   mesa,   na

escuridade, ten probablemente o verdugo encrequenado aos   seus pés, e que de

cando en cando detén a súa pluma para lle dicir, igual que o amo ao   seu can  :

« Tranquilo ! Tranquilo ! Has ter o teu oso ! »

Por outra banda,  na súa vida privada, ese home do rei pode ser un home

honrado, bo pai, bo fillo, bo marido, bo amigo como din todos os epitafios do Père-

Lachaise114.

Esperemos que estea próximo o día no que a lei ha abolir estas funcións

fúnebres. O aire da nosa civilización debe en por si, nun tempo dado, desgastar a

pena de morte.

Por veces un está tentado de crer que os defensores da pena de morte non

teñen cavilado ben no que é. Pesade logo un pouco, na balanza de calquera crime

que sexa, este dereito exorbitante que a sociedade se arroga de tirar aquilo que ela

non deu, esta pena, a máis irreparable entre as penas irreparables.

Unha de dúas :

Ou o home ao que golpeades carece de familia, de parentes e de   persoas

vencelladas neste mundo, e nese caso non recibiu nin educación nin instrución nin

coidados   para a súa mente nin para o seu corazón. Con que dereito matades,

daquela, ese malfadado orfo ? Castigádelo porque a súa infancia se arrastrou polo

chan sen guía nin titor !  Imputádeslle a posteriori o illamento no que vós o tedes

deixado ! Da súa desgraza facedes o seu crime ! Ninguén lle aprendeu a saber o que

facía. Ese home ignora. A culpa é do seu fado, non del. Batedes nun inocente.

112 Poeta  neoclásico francés que viviu no século XVIII-XIX e tivo unha certa sona no seu tempo.

113  Apelido   (escrito á veces Samson) dunha familia de verdugos, que é tamén o do executor no

relato de Victor Hugo (v. páxina 82). Charles-Henri Sanson guillotinara a Luís XVI o 21 de xaneiro

de 1793, e o seu fillo Henri a María Antonieta o 16 de outubro do mesmo ano.

114 O máis grande e máis célebre cimeterio de París.

118

Ou   este   home   ten   unha   familia,   e   entón :   credes   que   o   golpe   co   que   o

degolades non o fire máis ca a el ? Que o seu pai, a súa nai e os seus fillos non han

sangrar ? Non, ao matárdelo decapitades a familia toda. E aquí tamén batedes en

inocentes.

Zoupona   e cega penalidade a que -vírese da banda que se vire- bate no

inocente !

Ese home, ese culpable que ten unha familia, secuestrádeo. Na súa prisión

poderá aínda traballar para os seus. Mais : como os vai facer vivir dende o fondo da

súa tumba ? E vós sodes quen de pensar sen arreguizardes no que vai ser deses

cativiños e desas rapaciñas aos que lles tirades o pai, é dicir, o pan ? Seica contades

con   esa   familia   para   aprovisionar   de   aquí   a   quince   anos,   eles   os   campos   de

forzados e elas as tabernas ? Meus pobres inocentes !

Nas   colonias,   cando   unha   sentencia   de   morte   mata   un   escravo   hai   mil

francos de indemnización para o propietario do home. O que !  Resarcides o amo e

non  indemnizades   a  familia !  Aquí  tamén :   non lle   tirades   un  home   aos   que   o

posúen ?   Non é el -a título ben máis sagrado que o escravo verbo do amo- a

propiedade  do seu pai, o ben da súa muller, a cousa dos seus fillos ?

Xa temos declarado a vosa lei convicta de asasinato. Velaquí convicta de

roubo.

Outra   cousa   máis.   A   alma   dese   home :   pensades   nela ?   Sabedes   en   que

estado   se   atopa ?   Ousades   despachala   tan   presto ?   En   tempos,   cando   menos,

algunha fe circulaba entre o pobo, no momento supremo o alento relixioso que

había no aire podía  amolecer o máis endurecido, un paciente era ao mesmo tempo

un penitente,  a  relixión  abríalle  un mundo  no  instante  en  que  a sociedade  lle

pechaba outro ; toda alma tiña conciencia de Deus, o patíbulo non era senón unha

fronteira do ceo. Mais que esperanza pousades agora enriba do patíbulo cando a

gran   multitude   xa   non   cre ?   Agora,   que   todas   as   relixións   son   atacadas   polo

caruncho, como eses barcos vellos que apodrecen nos nosos portos e que se cadra

no pasado descubriron mundos ! Agora que os rapaciños se bulran de Deus ! Con

que dereito lanzades  as almas escuras dos vosos condenados en algo do que vós

mesmos dubidades ? Esas almas tal como Voltaire e Pigault-Lebrun115 as fixeron ?

Entregádesllas  ao  voso  capelán  da  prisión,  excelente  ancián sen dúbida, mais :

seica el cre e fai crer ? Fai outra cousa que recopiar como unha pesada carga a súa

sublime obra ? Tomádelo por un sacerdote, ese homiño que vai de ganchete co

verdugo no carro ? Un escritor cheo de alma e de talento díxoo antes do ca nós :  É

unha cosa horrible conservar o verdugo despois de ter retirado o confesor !116

Non   son   esas,   sen   dúbida,   máis   que   « razóns   sentimentais »,   como   din

algúns desdeñosos que unicamente toman a súa lóxica na súa cabeza. Ao noso ver

son as mellores. Nós con frecuencia preferimos as razóns do sentimento ás razóns

da razón. Por outra banda, as dúas series apóianse sempre, non o esquezamos.  O

115 Escritor francés do século XVIII-XIX, popular no seu tempo, e personaxe de vida accidentada.

116 Pierre Leroux, filósofo e político francés do século XIX.

119

Tratado     dos   delitos  está   enxertado   sobre   O   Espíritu   das   Leis.   Montesquieu

enxendrou Beccaría.

A razón está a prol de nós, o sentimento está a prol de nós, a experiencia

tamén está a prol  de nós. Nos  Estados  modelo  nos  que a pena  de morte  está

abolida, a masa dos crimes capitais segue de ano en ano unha baixa progresiva.

Sopesade iso.

Porén, non pedimos polo momento unha brusca e completa abolición da

pena de morte, como aquela que tan atordoadamente emprendera a Cámara de

Deputados. Desexamos, polo contrario, todas as precaucións, todas as atoutiñadas

da prudencia. Por parte, non queremos só a abolición da pena de morte, queremos

unha completa modificación de todas as formas de penalidade, de arriba a abaixo,

dende o ferrollo á coitela, e o tempo é un dos ingredientes que deben entrar nun

labor semellante para que estea ben feito. Contamos con desenvolver noutro lugar

o   sistema   de   ideas   que   coidamos   aplicable   nesta   materia.   Mais,

independentemente das abolicións parciais para o caso de falsificación de moeda,

de   incendio,   de   roubo   cualificado,   etc.   pedimos   que   dende   agora,   en   todos   os

asuntos capitais, o presidente teña a obriga de lle facer ao xurado esta pregunta 

«  Actuou o acusado movido por paixón ou por interese ? »  e que no caso de que o

xurado   respondese  «  O   acusado   actuou   por   paixón »  non   houbese   condena   a

morte. Isto nos aforraría cando menos algunhas execucións indignantes. Ulbach117

e Debacker118 estarían salvos.  Xa non se guillotinaría a Otelo119.

Por   outra   banda,   non   nos   enganemos :   este   asunto   da   pena   de   morte

madurece todos os días. Antes de pouco tempo, a sociedade enteira ha resolvelo

como nós.

Que os criminalistas máis testudos teñan conta con iso, dende hai un século

a pena de morte vai indo a menos. Case que se fai suave. Sinal de decrepitude. Sinal

de febleza. Sinal de morte próxima.  Desapareceu a tortura.  Desapareceu a roda.

Desapareceu a forca. Cousa estraña ! A propia guillotina é un progreso.

O señor Guillotin era un filántropo.

Si, a horrible Temis dentuda e voraz de Farinace e do Vouglans, de Delancre

e de Isaac Loisel, de d’Oppède e de Machault120 esmorece. Devece. Morre.

Velaí tedes a praza de Grève que xa non a quere. La Grève rehabilítase. A

vella bebedora de sangue portouse ben en xullo. Agora quere levar mellor vida e

manterse digna da súa derrareira boa acción. Ela, que se prostituía dende hai tres

séculos nos patíbulos todos, vese tomada polo pudor. Ten vergoña do seu antigo

oficio. Quere perder o seu  feo nome. Repudia o verdugo. Lava as lousas do chan.

117  Autor dun soado crime pasional en 1827.

118 Autor dun soado crime pasional en 1829 que –completamente arrepentido- se negou a solicitar 

a graza considerando que debía ser castigado coa morte.

119 O personaxe da traxedia de Shakespeare.

120 Maxistrados e xuristas de épocas anteriores coñecidos pola súa dureza.

120

Arestora a pena de morte está fóra de París.  E, coa mesma, digámolo ben

clariño : saír de París é saír da civilización.

Os síntomas todos están en prol de nós. Semella tamén  que ela se revolve e

pon má cara, esa noxenta máquina, ou máis ben ese monstro de madeira e de ferro

que   é   a   Guillotin   o   que   Galatea   é   a   Pigmalión.   Vistas   dende   certo   punto,     as

estarrecedoras execucións que temos detallado enriba   son excelentes sinais.   A

guillotina dubida, Está fallando o seu golpe. Todo o vello   armazón da pena de

morte se derrama.

A infame máquina ha saír de Francia, contamos con iso, e se Deus quere, ha

saír coxeando, pois nós imos tratar de lle ferrar golpes duros.

Que vaia pedir hospitalidade a outra parte, a   algún pobo bárbaro, non a

Turquía que está a se civilizar, non aos salvaxes, que  seica non a queren*, senón

que baixe algúns chanzos máis na escala da civilización, que vaia para España ou

para Rusia.

O edificio social do pasado repousaba sobre tres columnas : o crego, o rei e o

verdugo. Hai xa moito tempo que unha voz dixo :   Os deuses vanse !   Últimamente

ergueuse outra voz e gritou :   Os reis vanse !   É tempo agora de que se erga unha

terceira voz e diga :  O verdugo vaise !

Así a antiga sociedade terá caído pedra a pedra ; así a providencia terá

completado o esboroamento do pasado.

Aos que botaron en falta os deuses, púidoselles dicir : Deus permanece. Aos

que   botaron   en   falta   os   reis   púidoselles   dicir :   A   patria   permanece.   Aos   que

botarían en falta o verdugo non hai nada que lles dicir.

E a orde non vai desaparecer co verdugo, non o creades en absoluto. A

bóveda da sociedade futura non se ha afundir por non ter esta noxenta chave. A

civilización non é outra cousa que unha serie de transformacións sucesivas. A que

ides,   daquela,   asistir ?   Á   trasformación  da   penalidade.   A   doce   lei   de   Cristo   ha

penetrar por fin o código e raiolar a través del. Hase mirar o crime como unha

enfermidade, e esa enfermidade ha ter os seus médicos que han substituír os vosos

xuíces,   e os seus hospitais que han substituír os vosos campos de forzados.   A

liberdade e a saúde hanse asemellar. Hase verter bálsamo e óleo onde se aplicaba

ferro e lume. Hase tratar coa caridade ese mal que se trataba coa carraxe. Será

sinxelo e sublime. A cruz substituíndo a forca. Velaí todo.

15 de marzo de 1832 

O « parlamento » de Otahiti [Tahití] acaba de abolir a pena de morte [Nota de Victor Hugo]

121

CLAUDE GUEUX

122

Claude   Gueux,   é   dicir   Claudio   Esmoleiro,   Claudio   Mendigo,   Claudio

Pedichón. Outro miserable, trinta anos antes de que apareza o libro máis coñecido

e máis voluminoso de Victor Hugo, unha das obras cimeiras da literatura universal.

Con   ese   nome,   o   protagonista   do   corto   relato   parecía   ter   o   seu   porvir

cantado. Levábao escrito. Pensariamos que o autor escollera un nome simbólico.

E mais non  foi un invento de Victor Hugo : a persoa é real, e o seu nome

tamén. 

En   1829,   Hugo   publicara   en   edición   anónima   O   derradeiro   día   dun

condenado, obra de radical militancia contra a pena de morte. As duras críticas

recibidas  –xa  descuberto   o  autor-  lévano  a  redactar   en 1832   un texto  no  que

responde a elas. Xusto acaba de finalizalo cando le na   Gazette des Tribunaux   a

historia de Claude Gueux, onde atopa un eco do seu combate abolicionista ; escribe

entón unhas páxinas que constituirán no seu día a conclusión de   Claude Gueux.

Finalmente redacta o relato da prisión, paixón e morte do protagonista ; o libriño

enteiro publícase en 1834.

Se cadra non sería, daquela, desencamiñado encetar a lectura de Claude

Gueux pola conclusión. En concreto polo parágrafo no que Victor Hugo cuestiona o

papel das Cámaras, aquel que comeza  : 

As Cámaras están todos os anos ocupadas en asuntos graves…

Porque, realmente, o que segue é un ataque –non menos violento por ser

irónico- ao réxime de 1832 e ao seu soporte social. E porque –inequívocamente- o

texto continúa o fío argumental  de  O derradeiro día dun condenado. Lembremos as

liñas finais do prefacio desta novela:

  Hase verter bálsamo e óleo onde se aplicaba ferro e lume. Hase tratar coa

caridade   ese   mal   que   se   trataba   coa   carraxe.   Será   sinxelo   e   sublime.   A   cruz

substituíndo a forca. Velaí todo.

A mesma idea final da conclusión de Claude Gueux.

Todo o que precede á alusión ás Cámaras, ten, pola contra, unha función e

un estilo totalmente diferentes. Primeiro a narración sinxela dos feitos ( Digo as

cousas  como son) dende a prisión á morte. O estilo é frío e distante, con moi pouca

variedade   nas   construcións   e   unha   deliberada   redución   do   léxico   ao   máis

elemental e repetido. Diríase un apuntamento xudicial, aínda que o escritor nunca

é totalmente silenciado : os seus dotes literarios despuntan e as súas opinións

persoais  maniféstanse. E despois,  tras  da execución, a defensa  da memoria do

acusado ; aquí si, nesta breve e intensa intervención procede a oratoria. E para

rematar,   por   elevación,   a   devandita   conclusión   dirixida   aos   responsables   da

vixencia das leis e o sistema represivo. Parece estarmos ouvindo a Victor Hugo na

Cámara.

123

En calquera caso, sexa cal for a orde de lectura, a aposta de Victor Hugo por

unha relixión consoladora está presente en todo o texto de  Claude Gueu x, igual que

no resto da súa obra, por máis que pouco a pouco fose acentuando a necesidade de

igualdade social e de xusta reparación xa neste mundo. O conservadurismo dos

primeiros   tempos   que   –malia   os   combates   certamente   progresistas-   resulta

patente nesta conclusión irase subsumindo ante a presión da fraternidade e da

sede de xustiza innatos no escritor.

Sabemos hoxe o que seguramente el sospeitaba : que as cousas non foron

exactamente como as describe. Victor Hugo ; aquí, como en toda a súa obra, utiliza

deliberadamente o contraste máis extremo, a oposición máis violenta, que o sitúa

por veces no doado maniqueísmo. Quere así « cargar as tintas » para  acentuar a

desigualdade en favor do feble.  Saibamos nós dexergar o substancial, distinguindo

o accesorio, para atoparmos a xusteza.

Ao chamado de Victor Hugo no seu   Claude Gueux  acuden de inmediato á

nosa mente os nomes de dúas ilustres escritoras galegas : a Rosalía de   A xustiza

pola man e a Concepción Arenal de  El reo, el pueblo y el verdugo.

Tres textos que deberían ler todas as xentes de leis, toda a xente de lei.

E  todas,   todos,   deberíamonos   preguntar   tamén,   a   seguido :   Mudaron   de

certo tanto as cousas  nestes dous centos anos?

124

Nota da 1ª edición

Esta   carta,   da   que   o   orixinal   está   depositado   nas   oficinas   da   Revue   de

Paris121,  honra de máis ao seu autor como para que non a reproduzamos aquí.

Dende agora vai unida a todas as reimpresións de  Claude Gueux.

Dunkerque, 30 de xullo de 1834

Señor Director da  Revue de Paris :

Claude Gueux,  de  Victor   Hugo,   que   insertastes   na   vosa  entrega   do   6  do

corrente, é unha gran lección ; rógovos que me axudedes a facer que aproveite.

Rógovos   que   me   fagades   o   favor   de   imprimir   á   miña   conta   tantos

exemplares como deputados hai en Francia e que llelos enviedes invidualmente e

de xeito exacto.

Teño a honra de vos saudar.

Charles Carlier

Comerciante

121  Claude Gueux apareceu primeiro na  Revue de Paris.

125

Hai sete ou oito anos, un home chamado Claude Gueux, pobre obreiro, vivía

en París. Tiña con el unha rapaza, a súa amante, e mais un fillo desta rapaza. Digo

as cousas como son, deixándolle ao lector recoller as leccións morais a medida que

os   feitos   as   van   sementando   polo   seu   camiño.   O   obreiro   era   capaz,   hábil   e

intelixente, moi maltratado pola educación e moi ben tratado pola natureza, non

sabía ler e sabía pensar. Un inverno o traballo faltou no faiado.  O home, a rapaza e

o fillo tiveron frío e fame. O home roubou. Non sei o que roubou nin  onde roubou.

O que sei é que este roubo supuxo tres días de pan e de lume para a muller e o fillo,

e cinco anos de cadea para o home.

Enviaron o   home   cumprir   o  seu  tempo   na   prisión  central   de  Clairvaux.

Clairvaux, abadía da que fixeron unha bastilla122,  cela da que fixeron unha célula de

illamento, altar do que fixeron unha picota. Cando falamos de progreso é deste

xeito como certa xente o entende e o realiza. Velaí a cousa que eles poñen baixo a

nosa palabra.

Sigamos.

Chegado alá, metérono nunha mazmorra pola noite e nun obradoiro polo

día. Non é o obradoiro o que critico.

Claude Gueux, honrado obreiro pouco antes, ladrón de alí en diante, era

unha figura digna e grave. Tiña a fronte alta, xa enrugada malia ser aínda novo,

algúns   cabelos   grises   perdidos   entre   as   guedellas   negras,   ollos   doces   e

poderosamente afundidos baixo un arco sobrecelleiro ben modelado, ventas do

nariz amplas, queixelo saínte, beizo desdeñoso. Era unha cabeza fermosa. Imos ver

o que a sociedade fixo con ela.

Tiña poucas falas e escasos acenos, cun algo imperioso en toda a súa persoa

que se facía obedecer, e aspecto penseiro, serio máis que sufrinte. E mais sufrira

ben.

No presidio no que Claude Gueux estaba pechado había un director dos

obradoiros,   especie   de   funcionario   propio   das   prisións   que   ten   que   ver

simultaneamente  co  gardián  e   co   comerciante,   que   fai   ao   mesmo   tempo   unha

encarga ao obreiro e unha ameaza ao preso, que vos pon a ferramenta na man e o

grillete no pé. Este era en por el unha variedade da especie, un home breve, tirano,

obedecedor das súas ideas, sempre a atar curto coa súa autoridade ; por outra

banda, bo compañeiro, bo príncipe, ridor mesmo e  fino rexoubeiro ; duro máis que

firme, non razoaba con ninguén, nin consigo mesmo ; bo pai e bo marido, sen

dúbida, o que é un deber non unha virtude ; nunha palabra, malvado non, malo. Era

un deses homes que non teñen nada vibrante nin elástico, que están compostos de

moléculas   inertes,   que   non   resoan   co   bater   de   idea   ningunha,   co   contacto   de

sentimento ningún, que teñen carraxes xeadas, xenreiras amornecidas, arroutadas

sen emoción, que arden sen quecer, con capacidade calórica nula e que diriamos

122 A partir da célebre prisión de la Bastille, a palabra  bastill e denominou en francés ‘prisión’, aínda

que sempre conserva unha carga de símbolo da opresión e a arbitrariedade. Deixamos, logo, a

palabra adaptándoa en  bastilla porque  Victor Hugo emprégaa lembrando un dos acontecementos

ligados ao inicio da Revolución Francesa.

126

moitas veces feitos de leña, alaprean por unha punta e están fríos pola outra. A liña

principal, a liña diagonal do carácter deste home, era a pertinacia. Fachendeaba de

ser pertinaz e comparábase a Napoleón. Non é máis que unha ilusión óptica. Hai

numerosas   persoas   que   se   enganan   con   ela   e   que,   a   certa   distancia,   toman   a

pertinacia por vontade e unha candea por unha estrela.  Cando ese home, daquela,

dispuxera de vez o que el chamaba   a súa vontade  nunha cousa absurda,  dirixíase,

coa cabeza alta atravesando a bouza toda ata o cabo da cousa absurda. A teimudez

sen intelixencia é a parvura soldada ao cabo da pasmonaría, á   que lle serve de

prolongación. E chega lonxe. En xeral, cando unha catástrofe privada ou pública se

esboroóu enriba nosa,   se examinamos, polos cascallos esparexidos no chan, a

maneira en que fora ergueita, case sempre atopamos que fora construída a cegas

por un home mediocre e obstinado que tiña fe en el mesmo e se adoraba a si

propio. Hai polo mundo adiante moitas destas pequenas fatalidades testudas que

se cren providencias.

Velaí,   pois,   o   que   era   o   director   dos   obradoiros   da   prisión   central   de

Clairvaux. Velaí de que metal estaba feito o acendedor co que a sociedade francesa

batía cada día nos presos para tirar deles muxicas.

A muxica  que  semellantes  acendedores    arrancan de semellantes  seixos

prende moitas veces incendios.

Dixemos   que,   de   chegado   a   Clairvaux,   Claude   Gueux   foi   numerado   nun

obradoiro   e   encaravillado   a   unha   tarefa.   O   director   do   obradoiro   fíxoo   seu

coñecido, recoñeceuno como un bo obreiro e tratouno ben. Parece mesmo que un

día que estaba de bo humor e viu a Claude Gueux moi triste –porque este home

seguía a pensar na que el chamaba   a súa muller-   contoulle, a xeito de graza e

pasatempo, e mais para consolalo, que aquela malfadada se fixera muller pública.

Claude preguntou friamente o que fora do rapaz. Non se sabía.

Ao   cabo   dalgúns   meses,   Claude   aclimatouse     ao   ambiente   da   prisión   e

semellou non matinar en máis nada. Unha certa serenidade severa, propia do seu

carácter, recuperara o control.

Ao   cabo   dese   mesmo   espazo   de   tempo   aproximadamente,   Claude   tiña

adquirido  un singular ascendente  sobre os  seus compañeiros  todos. Como por

unha sorte de convenio tácito, e sen que ninguén soubese por que, nin mesmo el,

todos estes homes consultábano, escoitábano, admirábano e imitábano, o que é o

derradeiro chanzo ascendente da admiración. Non era unha mediocre gloria ser

obedecido   por   todas   esas   naturezas   desobedientes.   Este   imperio   viñéralle   sen

matinar  nel. Estaba relacionado coa mirada que tiña nos ollos. O ollo do home é

unha fiestra pola que se ven os pensamentos que van e veñen na súa cabeza.

Poñede un home que contén ideas no medio de homes que non as conteñen,

e   ao   cabo   dun   tempo   dado,   e   por   unha   lei   de   atracción   irresistible,   todos   os

cerebros   tebregosos   han   gravitar   humildemente   e   con   adoración   arredor   do

cerebro   raiolante. Hai homes que son ferro e homes que son imán. Claude era

imán.

127

En menos de tres meses logo, Claude convertérase na alma, a lei e a orde do

obradoiro. Todas esas agullas viraban na súa esfera. Debía dubidar, el propio, por

momentos, se era rei ou prisioneiro. Era unha sorte de papa en catividade cos seus

cardeais.

E, por unha reacción completamente natural, da que o efecto se cumpre a

todas   as   escalas,   sendo   querido   polos   presos   era   detestado   polos   carcereiros.

Sempre é así. A popularidade non vai nunca sen o desfavor. O amor dos escravos

vai sempre acompañado da xenreira dos amos.

Claude   Gueux   era   un   gran   comedor.   Era   unha   particularidade   do   seu

organismo. Tiña o estómago feito de tal sorte que apenas lle abondaba para a súa

xornada a mantenza de dous homes  correntes.  O señor de Cotadilla123  tiña  un

apetito semellante e ría do asunto, mais o que é ocasión de alegreza para un grande

de España que ten cinco centas mil ovellas é unha carga para un obreiro e unha

desgraza para un preso.

Claude Gueux, libre no seu faiado, traballaba o día todo, gañaba o seu pan de

catro libras  e comíao. Claude Gueux, na prisión, traballaba o día todo e recibía

invariablemente polo seu penar libra e media de pan e catro onzas de carne. A

ración   é   inexorable.   Daquela,   Claude   tiña   habitualmente   fame   na   prisión   de

Clairvaux.

Tiña fame e iso era todo. Non falaba do asunto. A súa natureza era así.

Un día, Claude acababa de devorar a súa magra pitanza e volvérase poñer

no   seu   tear,   coidando   enganar   a   fame   co   traballo.   Os   outros   presos   comían

ledamente. Un mozo pálido, branco e feble, veuse colocar cabo del. Sostiña na man

a súa ración, á que aínda non tocara, e un coitelo. Estábase alí, a pé, cabo de Claude,

con aire de querer falar e non se atrever. Este home, e o seu pan e a súa carne,

importunaban a Claude. 

- Que queres ? –dixo por fin bruscamente. 

- Que me fagas un favor –dixo timidamente o mozo. 

- O que ? –seguiu Claude. 

- Que me axudes a comer isto.  É de mais, para min.

Unha bágoa rolou polo ollo altivo de Claude. Colleu o coitelo, repartiu a

ración en dúas partes iguais, colleu unha e púxose a comer. 

- Grazas –dixo o mozo-  Se queres imos repartir así todos os días. 

- Como te chamas ? –dixo Claude Gueux. 

123  Francisco Javier de Negrete y Adorno (1763-1827), conde de Campo de Alange   e grande de

España, foi feito por Xosé Bonaparte duque de Cotadilla e nomeado por Godoy capitán xeneral  de

Castela a Nova. 

128

- Albin. 

- Por que estás aquí ? 

- Roubo. 

- Eu tamén –dixo Claude.

Efectivamente,  compartiron  dese  xeito   todos   os  días.   Claude   Gueux  tiña

trinta   e   seis   anos   e   por   veces   aparentaba   cincuenta,   tan   severo   era   o   seu

pensamento   habitual.   Albin   tiña   vinte   anos   e   teríanlle   botado   dezasete,   tanta

inocencia había aínda na ollada deste ladrón. Entre estes dous homes   prendeu

unha forte amistade. Amistade de pai a fillo, máis que de irmán a irmán. Albin era

case un neno aínda, Claude era xa case un vello.

Traballaban no mesmo obradoiro, deitábanse baixo a mesma pedra angular,

paseaban no mesmo patio, mordían no mesmo pan. Cada un dos dous amigos era o

universo para o outro. Semella que eran felices.

Xa temos falado do director dos obradoiros. Este home, odiado polos presos,

para ser obedecido por eles víase obrigado a recorrer a Claude Gueux, a quen

aqueles querían ben. En máis dunha ocasión, cando se tratara de impedir unha

rebelión ou un tumulto, a autoridade sen título de Claude Gueux viñera acudir á

autoridade   oficial   do   director.   En   efecto,   para   conter   os   presos,   dez   frases   de

Claude valían dez xendarmes. Claude fixéralle  moitas veces  ese favor ao director.

Coa   mesma,   o   director   detestábao   cordialmente.   Tiña   ciúmes   dese   ladrón.   No

fondo   do   seu   corazón   tiña   unha   xenreira   secreta,   envexosa,   implacable   contra

Claude,   unha   xenreira   de   soberano   de   dereito   a   soberano   de   feito,   de   poder

temporal a poder espiritual.

Estas xenreiras son as peores.

Claude queríalle moito a Albin e non matinaba no director.

Un día, unha mañá, no intre en que os condenados estaban a pasar de dous

en dous do dormitorio ao obradoiro, un gardián chamou por Albin, que estaba  a

rente de Claude e avisouno de que o director  o convocaba. 

- Que che queren ? –dixo Claude. 

- Non sei –dixo Albin.

O gardián levou a Albin.

Pasou a mañá e Albin non volveu ao obradoiro. Cando chegou a hora do

xantar, Claude pensou que había atopar a Albin no patio. Albin non estaba no patio.

Volveron para o obradoiro e Albin non volveu aparecer no obradoiro. A xornada

decorreu así. Polo serán, cando levaron de volta os presos aos seus dormitorios,

129

Claude   buscou   cos   ollos   a   Albin   e   non   o   viu.   Parece   que   sufriu   moito   nese

momento, porque lle dirixiu a palabra a un gardián, cousa que endexamais facía.

- Seica Albin está enfermo ? 

- Non –respondeu o gardián. 

- E logo como é que non volveu hoxe ? –seguiu Claude. 

- Ah ! –dixo neglixentemente o encargado das chaves- É que o cambiaron de

pavillón.

As testemuñas que declararon por estes feitos máis tarde repararon en que,

ante esta resposta do gardián, a man de Claude, que sostiña unha candea acesa,

tremeu lixeiramente. Continuou con calma :

- Quen deu esa orde ?

O gardián respondeu :

- M.D.

O director dos obradoiros chamábase M.D.

No outro día, a xornada pasou como a anterior, sen Albin.

Polo serán, á hora do peche do traballo, o director, M.D., veu facer a súa

rolda habitual polo obradoiro. Dende o mais lonxe que o  viu, Claude tirou o seu

pucho de grosa la e abotoou a súa casaca gris (triste uniforme de Clairvaux) porque

nas prisións existe o principio segundo o que unha casaca abotoada con respecto

predispón favorablemente aos superiores, e estívose de pé, co seu pucho na man, á

entrada do seu banco, agardando o paso do director. Pasou o director.

- Señor director ! –dixo Claude.

O director parou e volveuse a medias. 

- Señor –seguiu Claude- É certo que cambiaron a Albin de pavillón ? 

-Si –respondeu o director. 

- Señor –continuou Claude-, eu preciso a Albin para vivir.

E engadiu : 

- Ben sabe vostede que non me chega a ración da casa e que Albin compartía

o seu pan comigo. 

- É cousa del –dixo o director. 

130

- Señor : non hai maneira de volver poñer a Albin no mesmo pavillón ca

min ? 

-Imposible. A decisión está tomada. 

- Por quen ? 

- Por min. 

- Señor D.- seguiu Claude-, é a vida ou a morte para min, e a cousa depende

de vostede. 

- Nunca me volvo atrás dunha decisión 

- Señor : seica eu lle fixen algo ? Que lle fixen ? 

- Nada. 

- Nese caso –dixo Claude- : por que me separa de Albin ? 

- Porque si –dixo o director.

Dada esa explicación, o director seguiu para adiante.

Claude baixou  a testa e non replicou. Pobre león na gaiola ao que lle tiran o

seu cadelo !

Vémonos forzados a dicir que a coita desta separación non alterou en nada a

voracidade   en   certo   modo   doentía   do   preso.   Nada,   por   outra   banda,   pareceu

sensiblemente   cambiado   nel.   Non   falaba   de   Albin   con   ningún   dos   seus

compañeiros. Paseaba só polo patio nas horas de descanso e tiña fame. Mais nada.

E mais os que o coñecían ben repararon  en algo sinistro e sombrío que se

espesaba cada día máis sobre a súa face. Polo resto, era máis doce que nunca.

Varios quixeron compartir a súa ración con el e el refugou sorrindo.

Todos os seráns, dende a explicación que lle dera o director, el facía unha

especie   de   tolería   que   estrañaba   nun   home   tan   serio.   No   momento   en   que   o

director, traído de novo á hora fixa pola súa volta habitual, pasaba por diante do

tear de Claude. Claude levantaba os ollos e mirábao en fite, e despois dirixíalle cun

ton cheo de anguria e de carraxe, que unía prego e ameaza, estas dúas palabras só :

E Albin?  O director facía coma quen non ouvía ou afastábase erguendo os ombros.

Facía mal erguendo os ombros, ese home, pois era evidente para todos os

espectadores   destas   estrañas   escenas   que   Claude   Gueux   estaba   interiormente

determinado a algo. Toda a prisión agardaba con ansiedade cal sería o resultado

desa loita entre a pertinacia e a resolución.

131

Está constatado que unha vez, entre outras, Claude díxolle ao director :

- Escoite, señor, devólvame o meu compañeiro. Obraría ben, en o facendo,

asegúrollo. Repare en que llo digo.

Outra  vez, un domingo, como  se estaba no patio, sentado enriba dunha

pedra, cos cóbados enriba dos xeonllos e a fronte nas mans, inmóbil dende había

varias horas na mesma actitude, o recluso Faillette achegouse a el e berroulle

rindo :

- Que demo andas a facer, Claude ?

Claude ergueu lentamente a severa testa e dixo :

-  Estou a xulgar a alguén.

Finalmente, un serán, o 25  de outubro de 1831,  no momento  en que  o

director facía a súa rolda, Claude escachizou con ruído baixo o pé un cristal de

reloxo que pola mañá atopara nun corredor. O director preguntou de onde viña

aquel ruído. 

- Non foi nada, fun eu –dixo Claude- Fun eu. Señor director, devólvame a

Albin,  devólvame o meu compañeiro. 

- Imposible –dixo o amo.

- E mais cómpre facelo –dixo Claude con voz baixa e firme. 

E ollando ao director á cara engadiu :

- Pénseo. Hoxe estamos a 25 de outubro. Doulle ata o 4 de novembro.

Un gardián fíxolle notar a M.D. que Claude estaba a ameazalo e que era

motivo de calabozo.

- Non, nada de calabozo –dixo o director cun sorriso desdeñoso-   Cómpre

sermos bos con esa xentiña !

No outro día, o recluso Pernod abordou a Claude, que estaba a pasear só e

penseiro, deixando os outros presos desfrutaren nun cadradiño de sol no outro

extremo do recinto. 

- E logo, Claude, en que matinas ? Pareces triste. 

- Temo que lle suceda axiña unha desgraza ao bo de M.D.  –dixo Claude.

132

Hai nove días enteiros do 25 de outubro ao 4 de novembro. Claude non

deixou pasar ningún sen advertir gravemente ao director do estado cada vez máis

doloroso no que a desaparición de Albin o puña. O director, canso, impúxolle unha

vez vintecatro horas de calabozo porque o rogo semellaba de mais un ultimato.

Velaí todo o que Claude obtivo.

Chegou o 4 de novembro. Ese día, Claude espertou cun rostro sereno que

aínda non lle tiñan visto dende o día no que a  decisión  de M.D. o separara do seu

amigo. Ao se erguer cacheou nunha especie de caixa de madeira branca que tiña ao

pé do leito e que contiña os seus poucos farrapos. Tirou dela un par de tesoiras de

costureira. Era, xunto cun volume desemparellado do  Émile124 ,  a única cousa que lle

quedaba da muller que amara, da nai do seu fillo, do seu pequeno fogar dalgún

tempo. Dous obxectos inútiles de a feito para Claude : as tesoiras non poderían

servirlle  máis que a unha muller, o libro a un alfabetizado. Claude non sabía nin

coser nin ler.

No momento en que atravesaba o vello claustro deshonrado e branqueado

polo cal, que serve de paseadoiro no inverno, achegouse cabo do recluso Ferrari,

que estaba a fitar atentamente os enormes barrotes dunha xanela. Claude levaba

na man o par de tesoiriñas e amosoullo a Ferrari dicindo :

- Hoxe polo serán vou cortar eses barrotes con estas tesoiras. 

Ferrari, incrédulo, botouse a rir, e Claude tamén.

Aquela  mañá  traballou con  máis  ardor  que  de ordinario :  endexamáis  o

fixera tan rápido e tan ben. Pareceu ter certo interese en rematar nese tempo un

chapeu de palla que lle pagara por adiantado un honrado burgués de Troyes, o

señor Bressier. 

Pouco   antes   do   mediodía,   desceu   cun   pretexto   ao   obradoiro   dos

carpinteiros situado rente do chan, debaixo do piso no que el traballaba. Queríanlle

ben a Claude alá, como nos outros sitios, mais raramente ía por ese lugar. Coa

mesma :

- Ei, velaí Claude !

Rodeárono. Foi unha festa. Claude botou unha ollada rápida á sala. Non

estaba ningún dos gardiáns. 

- Quen ten unha machada para me prestar ? –dixo. 

- Para que ? –preguntáronlle.

E respondeu :

- Para matar o director dos obradoiros este serán.

124  O libro de Rousseau, dada a súa longa extensión, publicábase xeralmente en varios volumes,

maiormente nas edicións populares. 

133

Presentáronlle varias machadas para escoller. El colleu a máis pequena, que

estaba moi afiada, agachouna no pantalón e saíu. Había vintesete presos. Non lles

encomendara o segredo. Todos o gardaron.

Nin mesmo comentaron a cousa entre eles

Cadaquén agardou pola súa banda o que ía acontecer. O asunto era terrible,

dereito e sinxelo. Sen complicación posible. Claude non podía ser aconsellado nin

denunciado.

Unha   hora   despois   abordou   a   un   recluso   mozo,   de   dezaseis   anos,   que

bocexaba no paseadoiro, e   aconselloulle que aprendese a ler. Nese momento, o

detido   Faillette   achegouse   a   Claude   e   preguntoulle   que   demo   agachaba   no

pantalón. Claude díxolle :

- Unha machada para matar a M.D. este serán.

E engadiu :

- Vese ?

- Un pouquiño –dixo Faillette.

O resto da xornada foi igual que de ordinario. Ás sete do serán pecharon de

novo os presos, cada sección no obradoiro que tiña asignado, e os vixiantes sairon

das salas de traballo, como parece que é costume, para non regresaren senón

despois da volta do director.

Claude   Gueux   foi,   logo,   pechado   con   ferrollo   igual   ca   os   outros   no   seu

obradoiro cos seus compañeiros de labor.

Entón pasou nese obradoiro unha escena extraordinaria, unha escena que

non deixa de ter maxestade nin terror, a única desta caste que ningunha historia

dea contado.

Había alá, tal como constatou a instrución xudicial que tivo lugar despois,

oitenta e dous ladróns, comprendido Claude.

Unha vez que os vixiantes os tiveron deixado sós, Claude púxose de pé no

seu banco e anuncioulle a toda a audiencia que tiña algo que dicir. Fíxose silencio.

Entón Claude alzou a voz e dixo :

- Vós todos sabedes que Albin era meu irmán.  Eu non teño de abondo co

que me dan aquí para comer. Mesmo mercando só pan co pouco que gaño, non

sería   suficiente.   Albin   compartía   a   súa   ración   comigo.   Eu   quíxenlle,   primeiro

porque el me alimentou e despois porque el me quixo a min. O director, M.D.,

separounos. Non lle facía mal ningún que nós estivésemos xuntos, mais é un home

134

malvado125, que goza con atormentar. Pedinlle outra vez o regreso de Albin. E

vistes ? Non quixo. Deille ata o 4 de novembro para que me devolvese a Albin.

Mandoume meter no calabozo por ter dito iso. Eu, durante ese tempo, xulgueino e

condeneino a morte126.  Estamos a 4 de novembro. Ha vir dentro de dúas horas dar

a súa volta. Avísovos que o vou matar. Tedes algo que dicir a iso ?

Todos gardaron silencio.

Claude continuou. Falou, polo que parece, cunha elocuencia singular, que

por outra banda era natural nel. Declarou que sabía ben que ía facer unha acción

violenta,   mais   que   non   coidaba   obrar   mal.   Testemuñou   ante   a   conciencia   dos

oitenta e un ladróns que o escoitaban :

Que se vía nunha circunstancia extrema.

Que a necesidade de tomar a xustiza pola man era unha rúa cega  na que  un

se atopaba acurrado un día,

Que de certo non podía tirar a vida do director sen dar a súa propia, mais

que atopaba ben dar a súa vida por un motivo xusto,

Que tiña cavilado    demoradamente, centrado só niso,  dende había  dous

meses,

Que non coidaba deixarse arrastrar polo resentimento, mais que no caso de

que así fose suplicaba que llo advertisen,

Que   sometía   honradamente   as   súas   razóns   aos   homes   xustos   que   o

rodeaban,

Que ía, logo, matar a M.D., mais que se alguén tiña unha obxeción estaba

disposto a escoitala.

Só se ergueu unha voz, e dixo que antes de matar o director, Claude debía

intentar por derradeira vez falarlle e facelo ceder. 

- É xusto –dixo Claude-, vouno facer.

Deron as oito no reloxo principal. O director tiña que vir ás nove.

Unha vez que este estraño tribunal supremo tivo en certo sentido ratificado

a sentencia que Claude pronunciara, este recuperou totalmente a serenidade. Puxo

enriba dunha mesa todo o que posuía en roupa branca e de vestir, os pobres

despoxos do preso, e chamando un por un a aqueles compañeiros que máis quería

despois de Albin, distribuiulles todo. Unicamente conservou o par de tesoiriñas.

125 Pódese pensar nunha contradición de Victor Hugo, pois antes afirmou que o director é  “malvado

non, malo”, aínda que o certo é que a afirmación de o director ser malvado non a fai o narrador

senón Claude Gueux.

126  ” Cita textual.” (Nota de Victor Hugo)

135

Despois abrazounos a todos. Algúns choraban e el sorríalles.

Houbo   nesta   hora   derradeira   momentos   nos   que   parolou   con   tanta

tranquilidade   e   mesmo   alegreza,   que   varios   dos   seus   compañeiros   esperaban

internamente,   como   declararon   despois,   que     se   cadra   ía   abandonar   a   súa

resolución. Mesmo se divertiu unha vez apagando  co sopro das súas ventas unha

das   escasas   candeas   que   alumeaban   o   obradoiro,   pois   tiña   costumes   de   má

educación que descompuñan   a súa dignidade natural máis a miúdo do que se

debera. Nada podía impedir que este  antigo rillote da rúa tivese por veces o cheiro

do escoadoiro de París.

Dexergou un recluso noviño que estaba pálido e que miraba para el con

ollos fitos e tremía, sen dúbida agardando o que ía ver.

- Veña, mociño, ánimo ! –díxolle Claude agarimosamente- Vai ser só cousa

dun momento.

Cando   rematou   de   distribuír   os   seus   fatelos,   de   dar   as   despedidas,   de

apertar as mans todas, interrumpiu algúns faladoiros inquedos que se facían acá e

acolá nos recunchos escuros do obradoiro e  mandou que se puxesen de novo ao

traballo. Todos obedeceron en silencio. 

O   obradoiro   onde   acontecía   isto     era   unha   sala   oblonga,   un   longo

paralelógramo furado por fiestras nos dous lados máis grandes, e por dúas portas

defrontadas nos dous extremos. Os teares, cos seus bancos, estaban aliñados de

cada banda perto das fiestras, facendo os bancos coa parede un ángulo recto, e o

espazo libre entre as dúas ringleiras de teares formaba unha caste de longo vieiro

que ía dereitiño dunha porta á outra e atravesaba así toda a sala. Era ese longo

vieiro estreitiño o que o director había percorrer ao facer a inspección : tiña que

entrar pola porta sur e saír de novo pola porta norte, despois de ter observado os

traballadores á dereita e á esquerda. De ordinario facía este traxecto rapidiño e sen

se deter.

O propio Claude volvera ao seu banco e se puxera de novo ao traballo, igual

que Jacques Clément127 se poría de novo á oración.

Todos   agardaban.   Achegábase   o   momento.   De   súpeto   sentiuse   unha

badalada. Claude dixo :

- Son menos cuarto.

Entón ergueuse, atravesou gravemente unha parte da sala e foise debruzar

no ángulo do primeiro tear da esquerda, arrentiño da porta de entrada. A súa face

víase totalmente calma e benquerente.

Deron as nove. Abriuse a porta. Entrou o director.

127 Jacques Clément, frade ultracatólico que durante  o momento das guerras de relixión en Francia

asasinou en 1589 ao rei Henrique III. 

136

Nese momento fíxose no obradoiro un silencio de estatuas.

O director ía só, como de costume.

Entrou coa súa face xovial, satisfeita e inexorable, non viu a Claude que

estaba de pé á esquerda da porta, coa man dereita agachada no seu pantalón, e

pasou rapidamente diante dos primeiros teares, abaneando a testa, mascando as

súas falas e botando acá e acolá a súa mirada banal, sen se decatar de que  todos os

ollos que o rodeaban estaban chantados nunha idea terrible.

De súpeto virouse bruscamente, sorprendido de sentir un paso detrás del.

Era Claude, que o seguía en silencio dende había uns momentos.

- Que fas aí, ti ? –dixo o director- Por que non estás no teu sitio ?

Porque alí un home xa non é un home. É un can. Trátano de « ti ».

Claude Gueux respondeu respectuosamente :

- É que teño que lle falar, señor director. 

- De que ? 

- De Albin. 

- Aínda ! –dixo o director. 

- E mais si 

- Ai, logo !– proseguiu o director continuando os pasos- Non tiveches de

abondo con vinte e catro horas de calabozo ?

Claude respondeu ao tempo que o seguía : 

- Señor director, vólvame o meu compañeiro. 

- Imposible. 

- Señor director –dixo Claude cunha voz que sería quen de amolentar o

demo-  suplícovolo,  volva  poñer  Albin  comigo,   ha  ver  vostede   o  moito  que  hei

traballar. A  vostede que está libre, élle igual, non sabe o que é un amigo, pero eu

non teño máis que as catro paredes do cárcere.  Vostede pode ir e vir, pero eu non

teño máis que a Albin. Vólvamo. Albin alimentábame, ben o sabede Non lle costaría

senón o traballo de dicir « si ». Qué máis lle ten que haxa na mesma sala un home

que se chama Claude Gueux e outro que se chama Albin ? Porque non é máis

complicado ca iso. Señor director, meu bo señor D. suplícollo de verdade, en nome

do ceo !

137

Nunca tanto, se cadra, tiña el dito a un carcereiro. Despois deste esforzo,

derreado, agardou. O director replicou cun aceno de impaciencia :

- Imposible. Está dito. Non me fales máis do asunto. Amólasme.

E, como tiña présa, apertou o paso. Claude tamén. Falando así, chegaran os

dous  rente da porta de saída. Os oitenta128 ladróns ollaban e escoitaban, acorando.

Claude colleu suavemente a aba da levita do director. 

-   Pois,   cando   menos,     quero   saber   por   que   estou   condenado   á   morte !

Dícídememe por que o separastes de min. 

- Xa  cho dixen –respondeu o director- Porque si.

E virándolle as costas a Claude, adiantou a man cara  ao pecho da porta da

saída.

Coa resposta do director Claude recuara un paso. As oitenta estatuas que

estaban   alá   viron   saír   do   pantalón   a   súa   man   dereita   coa   machada.   Esa   man

ergueuse e, antes de que o director tivese podido lanzar un grito, tres machadazos,

cousa   horrorosa   de   dicir,   ferrados   na   mesma   entalla,   abríranlle   o   cranio.   No

momento en que caía de costas, un cuarto golpe lañoulle a cara. Despois, como o

furor desencadeado non para de vez, Claude Gueux fendeulle a coxa dereita cun

quinto golpe inútil. O director estaba morto.

Entón Claude ceibou a machada e gritou :   Agora o outro !   O outro era el.

Virono tirar da casaca as tesoiriñas da « súa muller » e, sen que ninguén pensase en

llo   impedir,   afundiunas   no   seu   peito.   A   folla   era   corta   e   o   peito   profundo.

Escaravellou   nel   longamente   máis   de   vinte   veces,   berrando :   « Corazón   de

condenado, seica non te hei atopar ? ». E ao cabo caiu. Bañado no seu sangue,

desmaiado enriba do morto.

Cal dos dous era a vítima do outro ?

Cando Claude recuperou o coñecemento estaba nun leito, cuberto de sabas e

de vendaxes, rodeado de coidados. Tiña rente da cabeceira unhas monxiñas da

caridade, e a maiores un xuíz de instrución que levantaba acta e lle preguntou con

moito interese :  Como se atopa ?

Perdera unha gran cantidade de sangue, mais as tesoiras coas que tivera a

conmovedora  superstición de se bater  fixeran  mal  o seu deber : ningunha  das

pancadas que se dera era perigosa. Só eran mortais para el as feridas que lle fixera

a M. D.

128  Antes, Victor Hugo falou de que eran   oitenta e un (“oitenta e dous ladróns, comprendido

Claude”); se cadra, por enriba da precisión valorou  o efecto estilístico da frase.

138

Comezaron os interrogatorios. Preguntáronlle se fora el   quen matara   o

director dos obradoiros da prisión de Clairvaux. El respondeu :  Si. Preguntáronlle

por que. El respondeu :  Porque si.

Con todo, nun momento determinado as súas chagas infectáronse. Colleuno

unha febre maligna pola que houbo morrer.

Novembro,   decembro,   xaneiro   e   febreiro   pasáronse   entre   coidados   e

preparativos. Médicos e xuíces apiñábanse solícitos   de arredor de Claude. Uns

curábanlle as feridas, outros erguíanlle o patíbulo.

Abreviemos. O 16 de marzo de 1832 compareceu, xa totalmente curado

diante da audiencia provincial de Troyes. Toda canta multitude pode haber na vila

estaba alá.

Claude   mantivo   unha   boa   actitude   ante   o   tribunal.   Fixérase   rapar

coidadosamente e tiña a cabeza pelada. Levaba o tristento uniforme dos presos de

Clairvaux, de dúas pezas con dúas castes de gris.

O fiscal real enchera a sala de baionetas, « coa fin de –díxolle á audiencia-

conter todos os criminosos que tiñan que figurar como testemuñas neste asunto ».

Cando   comezou   a   intervención   das   partes,   apareceu   unha   dificultade

singular. Ningunha das testemuñas dos acontecementos do 4 de novembro quería

declarar contra de Claude. O presidente ameazounos co seu poder discrecional. En

van.   Entón   Claude   ordenoulles   que   declarasen.   Desatáronse   todas   as   linguas.

Dixeron o que viran.

Claude   escoitábaos   a   todos   con  profunda   atención.   Cando   un   deles,   por

esquecemento ou por afecto a Claude omitía feitos contrarios ao acusado, Claude

restablecíaos.

De testemuño en testemuño, a serie de feitos que acabamos de expor foise

desenvolvendo diante do tribunal.

Houbo un momento no que as mulleres que alá estaban botáronse a chorar.

O alguacil chamou o recluso Albin. Era a súa vez de declarar. Entrou abaneando.

Saloucaba. Os xendarmes non deron impedido que fose caír nos brazos de Claude.

Claude   termou   del   e   díxolle   sorrindo   ao   fiscal   real :   « Velaí   un   criminoso   que

comparte o seu pan cos que teñen fame ». Despois bicou a man de Albin.

Esgotada a lista das testemuñas, o señor fiscal real ergueuse e tomou a

palabra nestes termos :

-   Señores   do   xurado,   a   sociedade   abalaríase   ata   os   seus   alicerces   se   a

vindicta pública non acadase os grandes culpables como o que, etc.

139

Despois deste memorable discurso falou o avogado de Claude. A acusación e

a defensa fixeron, cada unha na súa quenda, as evolucións que adoitan facer nesa

especie de hipódromo que chaman proceso criminal.

Claude xulgou que non se dixera todo. E ergueuse, á súa vez. Falou de tal

xeito que unha persoa intelixente que asistía a esta audiencia regresou totalmente

asombrada.   Parece   que   ese   pobre   obreiro   contiña   ben   máis   un   orador   ca   un

asasino. Falou de pé, con voz penetrante e ben modulada, con ollada clara, honesta

e resolta, cun aceno case sempre o mesmo, mais cheo de autoridade. Dixo as cousas

como eran, sinxelamente, seriamente, sen cargar nin minguar, concordou en todo,

fitou fronte a fronte o artigo 296  e pousou a cabeza baixo del129.  Tivo momentos de

verdadeira   alta   elocuencia   que   facían   rebulir   a   multitude   e   nos   que   entre   o

auditorio   repetíase   ao   ouvido     o   que   el   acababa   de   dicir.   Sentíase   entón   un

borboriño durante o que Claude volvía coller folgos botando unha ollada satisfeita

sobre os asistentes. Noutros momentos este home que non sabía ler era suave,

educado   e   escolleito   coma   un   alfabetizado,   e   despois,   tamén   por   momentos,

modesto, mesurado, atento, camiñando pasiño a pasiño pola parte irritante da

intervención, benquerente respecto dos xuíces. Só unha vez se deixou levar por

unha sacudida de carraxe. O fiscal real establecera, no discurso que nós citamos

por enteiro, que Claude Gueux asasinara o director dos obradoiros, sen agresión ou

violencia por parte do director, por conseguinte  sen provocación.

- O que ! –exclamou Claude- Non houbo provocación ! Ai, si, de  certo,  é

verdade. Entendo. Un home bébedo pégame unha puñada, eu mátoo, e como fun

provocado indultádesme e enviádesme ás galeras. Mais un home que non está

bébedo e está en plenas facultades mentais apértame o corazón durante catro

anos, abáixame durante catro anos, pícame todos os días, a todas as horas, a todos

os minutos, cunha alfinetada no lugar máis inesperado durante catro anos ! Eu tiña

unha muller para a que roubei e el tortúrame con ela, eu tiña un fillo para o  que

roubei e el tortúrame co meu fillo, non teño pan de abondo, un amigo damo e el

tírame o meu amigo e o meu pan. Pídolle que deixe volver o meu amigo e méteme

no calabozo. Eu trátoo de  vostede  a el, e el, o abesullón,  trátame de  ti. Eu dígolle

que estou sufrindo e el dime que o estou amolando. Daquela que queredes que eu

faga ?   Mátoo.   Está   ben.   Son   un   monstro,   matei   este   home   sen   provocación,   e

cortádesme a cabeza. Facédeo !

Sublime pulo, ao noso ver, que facía surxir de súpeto, por enriba do sistema

de   provocación   material   sobre   o   que   pousa   a   escala   mal   proporcionada   das

circunstancias atenuantes, toda unha teoría da provocación moral esquecida pola

lei.

Rematados os debates, o presidente fixo o seu resumo imparcial e luminoso.

Del resultou o seguinte : unha vida ruín ; un monstro, efectivamente ; Claude Gueux

comezara por vivir en concubinato cunha muller pública, despois roubara, despois

matara. Todo iso era certo.

129  O antigo artigo 296 do Código Penal, derrogado en 1992, establecía que toda morte

cometida con premeditación ou aleivosía  sería considerada asasinato. 

140

No momento de enviar os xurados ao seu cuarto, o presidente preguntoulle

ao acusado se tiña algo que dicir sobre as preguntas que lle fixeran. 

- Pouca cousa –dixo Claude- Con todo, velaí : eu son un ladrón e un asasino,

roubei e matei. E mais : Por que roubei ? Por que matei ? Facédevos estas dúas

preguntas á beira das outras, señores do xurado.

Tras un cuarto de hora de deliberación, seguindo a declaración dos doce

habitantes da Champaña aos que chamaban   señores do xurado, Claude Gueux foi

condenado a morte.

É seguro que, dende a apertura dos debates, varios deles repararan en que o

acusado  se chamaba  Gueux,  o que lles producira unha profunda impresión.

Léronlle a súa sentenza a Claude, que se contentou con dicir :

-   Está ben, mais : Por que roubou este home ? Por que matou este home ?

Velaí dúas preguntas ás que eles non responden.

Cando regresou á prisión, ceou ledamente e dixo :

- Trinta e seis anos cumpridos !

Non quixo recorrer en casación. Unha das   monxas que o coidaran veullo

rogar con bágoas. Recorreu por condescendencia con ela. Parece que resistiu ata o

derradeiro instante, porque no momento en que asinou o seu recurso no rexistro

da secretaría   xudicial, o prazo legal de tres días acababa de expirar había uns

minutos. A pobre rapaza, agradecida, deulle cinco francos. El colleu o diñeiro e

deulle as grazas.

Entrementres o seu recurso estaba pendente chegáronlle ofertas de evasión

dos   presos   de   Troyes,   que   se   puñan   á   súa   enteira   disposición,   todos   eles.   El

refugounas. Os detidos lanzaron sucesivamente no seu calabozo, pola lumieira, un

cravo, un anaco de arame e a asa dun caldeiro. Cada un destas tres cousas tería

sido suficiente, manexada por un  home tan intelixente coma Claude, para limar os

seus ferros. El entregoulle a asa, o arame e o cravo ao gardián.

O 8 de xuño de 1832, sete meses e catro días despois do feito, chegou a

expiación,   pede claudo130  como se ve. Ese día, ás sete da mañán, o secretario do

tribunal entrou no calabozo de Claude e anuncioulle que só lle quedaba unha hora

de vida. O seu recurso fora rexeitado.

- Vamos –dixo Claude friamente- durmín ben esta noite sen sospeitar que

aínda había durmir mellor a que ven.

130 Victor Hugo fai aquí uso dunha frase tirada dun verso latino, de Horacio:  …deseruit pede Pœna

claudo  , é dicir, “o Castigo acada co pé coxeante   [ao delincuente que foxe”], que ven sendo “o

castigo, mesmo tarde, acaba por chegar”. Victor Hugo só resalta que chega coxeando, é dicir, tarde,

mal. 

141

Seica as palabras dos homes importantes reciben sempre coa chegada da

morte certa grandeza.

Chegou o crego, e despois o verdugo. El foi humilde co crego e suave   co

verdugo. Non refugou nin a súa alma nin o seu corpo.

Conservou unha liberdade de espírito perfecta.  Entrementres lle cortaban o

cabelo, alguén falou, nun recuncho do calabozo, do cólera que estaba a ameazar

Troyes nese momento.

- O que son eu –dixo Claude cun sorriso- non teño medo do cólera.

De por parte, escoitaba ao crego con extrema atención, acusándose moito e

lamentando non ter sido instruído na relixión.

A petición súa devolvéranlle os tesoiras coas que se golpeara. Faltaba unha

folla, que lle crebara no peito. Rogoulle ao carcereiro de lle facer levar da súa parte

esas tesoiras a Albin. Tamén dixo que desexaba que engadisen a ese legado a

ración de pan que el tería debido comer ese día.

Rogoulles aos que lle ataron as mans que lle puxesen na man dereita a

moeda de cinco francos que a monxa lle dera, a única cousa que agora lle quedaba.

Ás oito menos cuarto saíu da prisión, con toda a lúgubre comitiva habitual

dos   condenados.   Ía   a   pé,   pálido,   co   ollo   chantado   no   crucifixo   do   crego,   mais

camiñando con paso firme.

Escolleran  ese   día   para   a   execución   porque   era   día   de   feira,     para   que

houbese as máximas olladas posibles ao el pasar, pois parece que aínda hai en

Francia aldeas semisalvaxes que cando a sociedade mata un home elas se gaban.

Subiu ao patíbulo gravemente, co ollo sempre chantado na forca de Cristo.

Quixo abrazar ao crego, e despois ao verdugo, dándolle as grazas a un e perdoando

ao outro, O verdugo  rexeitouno suavemente, conta un relato. No momento no que

un axudante estaba a atalo ao noxento mecanismo, el fíxolle un aceno ao crego

para que collese a moeda de cinco francos que tiña na man dereita, e díxolle :

-  Para os pobres.

Como estaban a dar as oito nese momento, o ruído da torre do reloxio

cubriu a súa voz, e o confesor respondeulle que non o ouvía. Claude agardou o

intevalo entre dúas pancadas e repetiu suavemente :

-  Para os pobres.

Aínda ben non soara a oitava pancada cando esa nobre e intelixente cabeza

caíra xa.

142

Admirable efecto das execucións públicas : ese mesmo día, estando aínda a

maquinaria no medio deles e sen lavar, os feirantes revolvéronse por un asunto de

tarifas e houberon masacrar un empregado dos consumos. O maino pobo que vos

fai aquelas leis !

Coidamos   que   debiamos   contar   en   detalle   a   historia   de   Claude   Gueux

porque,   segundo   nós,   os   parágrafos   todos   desta   historia   poderían   servir   de

cabeceiras de capítulo para o libro onde sería resolto o gran problema do pobo no

século dezanove.

Nunha  vida importante hai dúas fases principais : antes da caída e despois

da caída, E baixo esas dúas fases, dúas cuestións : a cuestión da educación e a

cuestión da penalidade. E entre esas dúas cuestións, a sociedade enteiriña.

Este home, de certo, estaba ben constituído, bien formado, ben dotado. Que

é  o que lle faltou ? Cavilade.

Ese é o gran problema de proporcións, cunha solución  –a atopar aínda- que

traerá o equilibrio universal :  Que a sociedade faga sempre a prol do individuo tanto

como a natureza131 .

Mirade Claude Gueux. Cerebro ben feito e corazón ben feito, sen dúbida

ningunha. Mais o fado méteo dentro dunha sociedade tan mal feita que acaba por

roubar ; a sociedade méteo nunha prisión tan mal feita que acaba por matar.

Quen é realmente culpable ? E el ? Somos nós ?

Preguntas   severas,   preguntas   punxentes,   que   acuden   nesta   hora   ás

intelixencias todas, que nos tiran a todos  -tantos como somos- pola aba da levita e

que un día nos han atuír tan totalmente o camiño que vai cumprir miralas fronte a

fronte e saber o que nos queren.

O que escribe estas liñas vai tratar de dicir axiña  de que xeito as entende.

Cando   un   está   en   presenza   de   semellantes   feitos,   cando   un   repara   na

maneira en que estas custións nos apertan, pregúntase no que pensan os que nos

gobernan, se é que non pensan niso.

As Cámaras132 están todos os anos ocupadas en asuntos graves. Sen dúbida é

moi   importante   desinchar   as   sinecuras   e   desparasitar   o   orzamento,   é   moi

importante   facer   leis   para   que   eu   vaia,   disfrazado   de   soldado,   montar   garda

131 Poderíaselle tamén aplicar esta máxima a Ymbert Galloix, poeta mozo morto na miseria, do que

Victor Hugo escribe en 1833 unha semblanza que ten algúns puntos de contacto co relato que fai de

Claude Gueux.

132 O Parlamento. 

143

patrioticamente á porta do señor conde de Lobau133  –que non coñezo nin quero

coñecer- ou para me obrigar a desfilar marcialmente no carré Marigny134, baixo a

satisfacción do meu tendeiro, do que fixeron o meu oficial135.

É   importante,   deputados   ou   ministros,   cansar   e   tirapuxar   por   todos   os

asuntos e por todas as ideas deste país en discusións cheas de abortos. É esencial,

por exemplo, sentar  no banquiño e interrogar e interpelar a grandes berros, sen

saber o que se di,  á arte do século dezanove, ese grande e severo acusado que non

se digna responder e fai ben. É  conveniente ocuparen o seu tempo, gobernantes e

lexisladores, en conferencias clasicas que fan erguer o ombreiro aos mestres de

escola dos suburbios. É útil declarar que é o drama moderno quen inventou o

incesto, o adulterio, o parricidio, o infanticidio e o envelenamento, e probar con iso

que non se coñece nin a Fedra, nin a Iocasta, nin a Edipo, nin a Medea, nin a

Rodoguna136. É indispensable que os oradores políticos   deste país se esgriman,

durante máis de tres días, a propósito do orzamento, en prol de Corneille e de

Racine  -e en contra de non se sabe quen-  e aproveiten esa ocasión literaria para se

afundiren na gorxa ata a empuñadura, cada quen o mellor que pode,  grandes faltas

de lingua francesa.

Todo   iso   é   importante.   Con   todo,   nós   consideramos   que   podería   haber

cousas máis importantes aínda.

Qué diría a Cámara -no medio de insignificantes retesías que tan a miúdo

fan que a oposición colla polo pescozo ao ministerio e o ministerio á oposición- se

de súpeto, das bancadas da Cámara ou da tribuna pública, tanto ten, alguén se

erguese e dixese estas palabras : 

- Calade, sexades vos quen sexades, os que estades a falar aquí ! Calade !

Coidades estar no asunto e non estades. Velaquí o asunto : a Xustiza acaba, aínda

non hai un ano, de escachizar un home en Pamiers cunha faca ; en Dijon acaba de

lle   arrancar   a   cabeza   a   unha   muller,   en   París,   na   barrière   Saint-Jacques,     fai

execucións inéditas. Ese é o asunto. Ocupádevos disto. Xa vos disputaredes despois

para saber se os botóns da garda nacional deben ser brancos ou amarelos e se a

seguranza é unha cousa máis fermosa que a  certeza137.

133 Georges Mouton (1779-1838,) xeneral de Napoleón, que o fixo conde. Posteriormente, tras un

exilio inicial, foi nomeado polo rei Luís-Filipe mariscal e par de Francia. 

134 Praciña axardinada entre os Campos Elíseos e a antiga mansión que hoxe alberga o Palacio do

Elíseo, da Presidencia da República. 

135 “ Non fai falta dicir que non pretendemos aquí atacar a patrulla urbá, cousa útil que garda a rúa,

o limiar e o fogar, senón só  a fachenda, a bamba, a runfadela e o boureo militar, cousas ridículas

que non serven senón para facer do burgués unha parodia do soldado. “ (Nota de Victor Hugo)

136 Mitos e personaxes do antigo teatro grego, todo eles protagonistas de  historias violentas, que

levaron  máis tarde ao teatro clásico francés  Racine e  Corneille, modelos contrapostos ao teatro

romántico do que foron detonante as pezas  de Victor Hugo  Cromwell (1827) e  Hernani (1830).

137 Os dous exemplos que Victor Hugo dá aquí son verídicos; o da escolla das palabras refírese a

unha moción parlamentaria sobre Polonia que afirmaba a “certeza  da supervivencia da nación

polonesa”, frase que o goberno transformou en “seguranza da supervivencia”.

144

Señores dos centros, señores dos extremos,   a maior parte do pobo sofre.

Chamédeslle república ou chamédeslle monarquía, o pobo sofre. Iso é un feito.

O pobo ten fame, o pobo ten frío. A miseria empúrrao ao crime ou  ao vicio,

segundo o sexo.  Doédevos do pobo, a quen os traballos forzados lle tiran os fillos e

o lupanar as fillas. Tedes  demasiados galeotes, tedes demasiadas prostitutas. Que

proban estas dúas úlceras ? Que o corpo social ten un vicio no sangue. 

Velaí estades reunidos en consulta na cabeceira do doente ; ocupádevos da

doenza.

Esta doenza, estades a tratala mal. Estudiádea mellor. As leis que facedes,

cando as facedes, non son senón paliativos e evasivas. A metade dos vosos códigos

é a rutina, a outra metade empirismo. A marca ao roxo era unha cauterización que

gangrenaba a chaga : insensata pena a que de por vida selaba e ferraba o crime no

criminal, que facía deles dous amigos, dous compañeiros, dous inseparables ! O

campo de traballos é un vesicatorio138 absurdo que deixa reabsorber –non sen o ter

virado aínda peor- case todo o sangue podre que extrae. A pena de morte é unha

bárbara amputación.

E mais marca ao roxo, traballos forzados e pena de morte son tres cousas

que se sosteñen entre elas. Vós suprimistes a marca ao roxo, se sodes consecuentes

suprimide o resto.  O ferro roxo, a bóla do grillón e a coitela da guillotina eran as

tres partes dun siloxismo.  Vós tirastes o ferro roxo,  a bóla do grillón e a coitela da

guillotina non teñen xa sentido. Farinacci139 era atroz, mais non era absurdo.

Desmontádeme   esta   vella   escala   coxeante   dos   crimes   e   das   penas   e

refacédea.   Refacede   a   vosa   penalidade,   refacede   os   vosos   códigos,   refacede   as

vosas   prisións,   refacede   os   vosos   xuíces.   Volvede   poñer   as   leis   ao   paso   dos

costumes.

Meus, señores : cortánse demasiadas cabezas cada ano en Francia.  Pois que

estades   a   facer   aforros,   aforrade   nisto.     Pois   que   estades   en   vea   supresora,

suprimide o verdugo. Co soldo dos vosos oitenta verdugos140  habedes pagar seis

centos mestres de escola.

Pensade na maioría do pobo. Escolas para os nenos, obradoiros para os

homes. Sabes que Francia é un dos países de Europa onde hai menos nativos que

saiban ler ? O que ! Suiza sabe ler, Bélxica sabe ler, Dinamarca sabe ler, Grecia sabe

ler, Irlanda sabe ler, e Francia non sabe ler ? É unha vergoña.

Ide ver os traballos forzados. Chamade de arredor vosa a grea de galeotes.

Examinade   un   a   un   todos   estes   condenados   pola   lei   humana.   Calculade   a

138 Emplasto vesicante e chagas de bochas que este provocaba.

139  Próspero Farinacci (1544-1618) foi un xurista italiano célebre pola súa defensa da   máxima

dureza e severidade nas penas, particularmente da pena de morte. En  O derradeiro día  xa Victor

Hugo ten aludido a el.

140 Tamén anteriormente Victor Hugo cuantificou en oitenta os reclusos ante os que Claude Gueux

presentou o se veredicto (V. nota 9).

145

inclinación de todos estes perfís, apalpade todos estes cranios. Cada un destes

homes caídos ten por baixo del o seu tipo bestial ; semella que cada un deles é o

punto de intersección de tal ou cal especie animal coa humanidade. Velaí o lobo

cerval, velaí o gato, velaí o simio, velaí o abutre, velaí a hiena. Ora ben, destas

pobres cabezas mal conformadas, a culpa primeira é da natureza, sen dúbida, e a

segunda da educación, A natureza fixo un mal esbozo e a educación fixo un mal

retoque. Virade os vosos coidados cara ese lado. Unha boa educación ao pobo.

Desenvolvede   o   mellor   que   poidades   esas   malfadadas   cabezas   a   fin   de   que   a

intelixencia que está dentro poida medrar. As nacións teñen o cranio ben ou mal

feito segundo as súas institucións. Roma e Grecia tiñan a fronte alta. Abride o máis

que poidades o ángulo facial do pobo.

Cando Francia saiba ler, non deixedes sen dirección esa intelixencia que

teredes desenvolvido. Sería outra desorde. A ignorancia vale aínda máis que a mala

ciencia.   Non.   Lembrádevos   de   que   hai   un  libro   máis   filosófico   que   o   Compère

Mathieu141,   máis   popular   que   Le   Constitutionnel142,   máis   eterno   que   a   carta   de 1830143 : son as sagradas escrituras. E aí van unhas palabras de explicación.

Fagades o que fagades,  o destino da gran masa, da multitude, da  maioría ha

ser sempre relativamente pobre, malfadado e triste. Para ela o traballo duro, os

fardos a empurrar, os fardos a arrastrar, os fardos a carregar. Examinade esta

balanza : todos os goces no prato do rico, todas as miserias no prato do pobre.

Seica as partes non son desiguais ? Seica a balanza non se ten  necesariamente que

inclinar,   e   con   ela   o   estamento ?     E   agora,   na   ración   do   pobre,   no   prato   das

miserias, pousade a certeza dun porvir celeste, pousade a aspiración á felicidade

eterna, pousade o paraíso, contrapeso magnífico ! Restablecedes o equilibrio. A

parte do pobre é tan rica como a parte do rico. É o que Xesús sabía, que sabía diso

moito máis ca Voltaire.

Dádelle ao pobo que traballa e que sofre, dádelle ao pobo, -para quen este

mundo é malvado- a crenza nun mundo mellor feito para el. Estará tranquilo e

paciente. A paciencia está feita de esperanza.

Sementade, pois, de evanxeos as aldeas. Unha biblia por cabana. Que cada

libro e cada campo produzan os dous un traballador moral.

A   cabeza   do   home   do   pobo,   velaí   o   asunto.   Esta   cabeza   está   chea   de

xermolos útiles ; para que madureza e   chegue a bo termo empregade o que de

máis luminoso e mellor temperado hai na virtude. Houbo quen asasinou polos

camiños adiante e que, mellor dirixido, podería ter sido o máis excelente servidor

141  Novela satírica irrespectuosa coa orde establecida e en liña coa literatura dos escritores e

filósofos franceses do século XVIII, publicada anonimamente unhas décadas antes da Revolución

Francesa. Atribúese a súa autoría ao abade Dulaurens (1719-1793).

142 Xornal conservador, apoio da nova monarquía (a de Luís-Filipe de Orléans ou “Monarquía de

Xullo”)

143  Despois do levantamento popular (as “Tres Gloriosas”) contra a monarquía da Restauración,

encarnada nese momento por Carlos X, implántase un novo réxime monárquico  (a “Monarquía de

Xullo”) que leva a cabo algunhas reformas introducindo na nova constitución algunhas medidas e

símbolos instaurados pola Revolución Francesa.

146

da   cidade.   Esa   cabeza   do   home   do   pobo,   cultivádea,   decruádea,   regádea,

fecundádea, moralizádea, utilizádea. Non habedes precisar cortala.

147

Document Outline

VICTOR HUGO

I

Bicêtre

Condenado á morte !

II

Era unha fermosa mañá de agosto.

Si, a morte.

O defensor ergueuse.

III

Condenado á morte !

Non importa, é horrible !

IV

É a vida vista ao perto.

V

VI

VII

VIII

En total seis semanas. A rapaciña tiña razón.

IX

Acabo de facer o meu testamento.

Deixo unha nai, deixo unha muller, deixo unha filla.

Tiña dous anos e un mes cando a vin por última vez.

X

Polo resto, suponse que hai aire e luz nesta caixa de pedra.

XI

Un retrouso dunha canción obscena.

XII

Pechei os ollos horrorizado, e daquela vin todo máis nidiamente.

A porta da tumba non se abre dende dentro.

XIII

Estes días pasados vin unha cousa noxenta.

Pasou un carcereiro.

Arrisqueime a chamalo e a lle preguntar se había festa na cadea.

Logo saíu e volveu cerrar tras de min pechaduras, cadeados e ferrollos.

E os estoupidos de ledicia redobraron.

Fiquei petrificado.

Ignoro de onde me coñecían e como me recoñeceran.

XIV

E isto só é o comezo, para eles !

XV

XVI

Rente do Xo’ da Bola

XVII

Ai, se escapase ! Como había eu correr polos campos !

XVIII

XIX

É hoxe !

É hoxe !

XX

Ai, desgraciadiño ! Que vai ser de min ? Que van facer comigo ?

XXI

Este crego non era o capelán da prisión. A cousa era funesta.

A primeira sacudida pasara. Volvérame toda a miña presenza de ánimo.

O alguacil repetiu a pregunta, mirando para min desta vez.

Daquela deixáronme só.

XXII

Velaí estou transferido como di o documento do rexistro.

Mais paga a pena contar a viaxe.

Na revolta do corredor, o capelán uníuse a nós. Viña de almorzar.

Chegamos ao patio. Respirei, fíxome ben.

Virábase cara ao crego, ao falar así.

Infernal ! Efectivamente.

Eu sentín un arreguizo, como se falase de min.

Tomei a palabra : « Creo que a sei eu»

O alguacil mirou para min.

Interrompino.

O imbécil non entendeu  e picoulle a curiosidade.

Volveuse cara a min.

Intentou recoller o tabaco, rosmando entre dentes.

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

Son as dez.

Miserable ! Que crime cometín e que crime lle fago cometer á sociedade !

XXVII

XXVIII

Ah, esta vez, coitado de min, non hei desviar a cabeza !

XXIX

Un forzado aínda camiña, vai e ven e ve o sol.

XXX

Volveu o crego.

Erguinme tamén eu.

XXXI

Acabada a súa tarefa, achegouse a min dicíndome coa súa voz resoante.

O meu xendarme, vello militar experimentado, encargouse da resposta.

O arquitecto foise.

Eu estaba alá, como unha das pedras que el medíu.

XXXII

E despois, aconteceume unha cousa ridícula.

Levantei o ombreiro.

El abriu uns ollos estúpidos.

Mais el virouse con aire indeciso.

Interrompeume.

As nosas nais dixéronnos que corrésemos xuntos e viñemos pasear.

Cando quixemos seguir a lectura o ceo estaba cheíño de estrelas.

Eu gardaba silencio.

Tiña o paraíso no corazón.

É unha tardiña que hei lembrar a miña vida toda.

A miña vida toda !

XXXIV

E mais, miserables leis e miserables homes, eu non era un malvado !

XXXV

XXXVI

XXXVII

O concello é un edificio sinistro.

XXXVIIII

É a unha e cuarto.

Os ollos escócenme como se estivese metido en fume.

Dóenme os cóbados.

XXXIX

En apariencia iso non é sufrir.

Foi Robespierre ? Foi Luís XIV ?...

XL

XLI

Meu Deus, o mesmo de sempre !

XLII

Rogueille que me deixase durmir e boteime enriba do leito.

Tiven un soño.

Miña muller estaba deitada no dormitorio, ao carón, a durmir coa súa meniña

Atravesamos o dormitorio, ao carón. Miña muller estaba a durmir coa súa meniña.

A cousa sorprendeume. Pensamos que había alguén detrás da porta.

Había niso algo noxento e os meus cabelos érguense cando o lembro.

Non respondeu.

Non respondeu nin buliu e permaneceu cos ollos pechos.

Pregunteillo de novo e permaneceu sen voz, sen movemento, sen ollada.

Un de nós apuxouna e ela caíu ao chan.

Caíu redonda, coma un toro de madeira, como algo morto.

O ollo pechouse como en por el só.

Volvín pór a chama baixo do queixelo da vella.

Acordei tremelicando e bañado en suor fría.

O bondadoso capelán estaba sentado ao pé do meu leito a ler oracións.

XLIII

É fresca e rosada, de ollos grandeiros, bonita !

Púxéronlle un vestidiño que lle di moi ben.

Collina no colo e senteina nos meus xeonllos, biqueille os cabelos.

-Por que non coa súa nai ?

Ergueu o s seus grandes ollos asombrados.

- Ah, non o sabe ? Morreu.

Despois berrou. Estivera a piques de deixala caír.

E seguiu por ela mesma.

Biqueina na fronte.

Era abondo, iso. Interrompina.

Abaneou a súa linda cabeza,

Devolvinllo á criada.

XLIV

Penso que aínda teño unha hora para me afacer a todo iso.

XLV

XLVI

XLVII

A MIÑA HISTORIA

XLVIII

Dende un cuarto da Casa do Concello.

De arredor, falaban en voz baixa.

Comprendín que a cousa aparecería mañá no xornal.

Estes verdugos son homes moi delicados.

A multitude berraba máis alto fóra.

Entón o crego achegouse co seu crucifixo.

O home gordo de chapeu tricorne foi o primeiro en subir.

Seguiuno un criado.

Sentáronse os dous na banqueta de diante.

Era a miña vez. Subín camiñando firme.

Poñen algo de humanidade dentro da cousa.

Iamos a pasiño.

Collín o crucifixo e biqueino.

Na revolta da ponte unhas mulleres doéronse de eu ser tan novo.

Os meus ollos lían mecanicamente os letreiros das tendas.

Coitado de min ! Era realidade !

Parei como abaneando xa co golpe.

- Quero facer unha derradeira declaración ! –gritei feblemente.

Subíronme aquí.

XLIX

Ai, miserables ! Paréceme que están a subir os chanzos…

AS CATRO

Destas dúas explicacións, o lector escollerá a que el queira. »

De que se trataba, logo ? De abolir a pena de morte ?

Si e mais non.

Ei ! Non hai máis que abolir a pena de morte !

E coa mesma, a Cámara ponse ao labor.